Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алдын-ала тергеу[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Алдын-ала тергеу** — қылмыстық процестің кезеңдік сатысы. Оның барысында істің дұрыс шешімін табу үшін маңызды барлық мән-жайлар бойынша тергеуші дәлелдемелер жинап, тексереді. Алдын-ала тергеу қылмыстық іс қозғалғаннан соң басталады да, айыптау қорытындысын прокурорға жолдаған немесе қылмыстық істі доғарған кезде аяқталады. Анықтау жүргізілген істер бойынша Алдын-ала тергеу ол аяқталған соң басталады. Алдын-ала тергеуді ішкі істер органдарының, ҰХК-інің, салық полициясы органдарының тергеушілері жүргізеді және ол екі айлық мерзімнен ұзамай аяқталуға тиіс. Алайда осы мерзімді 6 айға және одан да көп уақытқа ұзарту тәртібі де арнаулы заңда көзделген. Алдын-ала тергеуді бір немесе бірнеше тергеуші жүргізеді. Оның заңға сәйкестігін прокурор қадағалайды.

## Дереккөздер
# Дүниежүзілік уақыт[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Дүниежүзілік Уақыт** – бастапқы (нөлінші) меридианның (Гринвич меридианы) орташа күн уақыты. Ол бастапқы (нөлінші) меридиан бойынша анықталып, түн ортасынан бастап есептеледі. Ал бастапқы (нөлінші) меридиан Англиядағы Гринвич обсерваториясы арқылы өтеді. Дүниежүзілік Уақыт бүкіл Жер шарына ортақ. Ол астрономияда, ғылым зерттеулерде қолданылады. Ал тұрмыста, ішкі істерде әр ел өз уақытын пайдаланады. Алматы мен Астананың декреттік уақыты Дүниежүзілік Уақыттан 6 сағат алда. Мысалы,Алматы мен Астанада кешкі 22 сағат болғанда Дүниежүзілік Уақыт 16 сағат болады.

## Дереккөздер

Қазақ энцклопедиясы
# Жыл

**Жыл** – Жердің Күнді бір айналып шығуына кететін уақыт аралығы. Астрономияда мынадай жыл есептері қабылданған:

1. Жұлдыздық жыл, Күннің зодиактағы бір белгілі жұлдыздың тұсынан өтіп, осы жұлдыздың тұсына қайта келгенше кететін уақыт аралығы, 365,2564 орташа күн тәулігіне тең. Ежелгі Вавилон астрономдары Күннің 12 шоқжұлдыздың ғана тұсынан өтетіндігін байқаған. Бұл шоқжұлдыздар жүйесі “зодиак” деп аталады. Қазір жұлдыздық жыл ғыл. зерттеулерде, астрономияда ғана қолданылады. Ол жыл мезгілдеріне байланыссыз болғандықтан, шаруашылықта қолдануға қолайсыз;
2. Тропиктік жыл – Күн центрінің күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесінен өтіп, сол нүктеге екінші рет келгеніне дейін өтетін уақыт аралығы (365,2422 тәулік). Күн мен түннің жазғытұрғы теңелу нүктесі тұрақсыз, ол Күннің келер жолына қарай аздап жылжып отырады, соның салдарынан тропиктік жыл жұлдыздық жылдан 20 мин (0,2422 тәул.) кем болады;
3. Аномалистикалық жыл – Күн центрінің оның көрінерлік геоцентрлік орбитасының перигейі арқылы өтіп, соған қайта оралғанша кететін уақыт аралығы (365,2596 тәулік);
4. Күнтізбелік жыл 365 тәуліктен тұратын – жай жылдар мен 366 тәуліктен тұратын кібісе жылдардан құралады. Күнтізбе осы жылдарға негізделеді. Өйткені күнделікті өмірде бөлшек 0,2422 күнді пайдалану қолайсыз, сондықтан оны жуық түрде 0,25 күн деп есептейді. 4 жылда 0,25 күннен бүтін 1 күн құралады. Осыған орай әрбір тетелес келетін 4 жылдың алдыңғы үшеуі 365 күннен, төртіншісі 366 күннен есептеледі;
5. Ай жылы – ұзақтығы 12 Айдың 12 синодтық айналымына тең (орташа ұзақтығы 354,367 тәулік).

## Сілтемелер

## Дереккөздер
# Аймара тілі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|
Елдер | Боливия, Перу, Чили |
| Сөйлеушілер саны | орталық диалектте 2,664,800 сөйлеуші, және шамамен 400,000 адам оңтүстік диалекте сөйлейді. |
| Лингвистикалық класификация |
Оңтүстік Америка тілдері
* **Аймара тілдері**
 |
| **Тілдер коды** |
| ISO 639-1: |
ay |
| ISO 639-2: |
aym |
| ISO 639-3: |
aym — жалпы ayc — оңтүстік ayr — орталық |

Аймара тілінің таралуы.
**Аймара́** (айм. *Aymar aru*) — аймара халқының тілі, олар Анд тауларын мекен етеді. Бұл бірнеше Үндіс тілдері құрамына кіреді, сөйлеушілер саны миллион адамнан асады. Бұл тілде шамамен 3,1 миллион адам сөйлейді. Аймара, испан тілімен, Боливияның ресми тілі. Сонымен қоса бұл тілде Перу, Аргентина және Чили халықтары сөйлейді. Ескілікте аймара Вари империясының тілі болған, аумағын кейін инктер басып алған.

## Жазуы

Аймара тілі латын әліпбиін қолданады: **А а, Ä ä, Ch ch, Chh chh, Ch' ch', I i, Ï ï, J j, K k, Kh kh, K' k', L l, Ll ll, M m, N n, Ñ ñ, P p, Ph ph, P' p', Q q, Qh qh, Q' q', R r, S s, T t, Th th, T' t', U u, Ü ü, W w, X x, Y y**

## Фонологиясы

Аймара тілінде үш дауысты дыбыс (/a i u/ бар, олар бойлық бойынша екі дәрежеге ажыратылады. Биік дауыстылар ювеляр дауысты дыбыстардың алдында ортасына дейін төмендейді және одан кейін (/i/ → [e], /u/ → [o]).

Дауыссыз дыбыстардың болсақ, олар Аймара Ерінге арналған, альвеолярлық, таңдай, велярлы және ювелярлы болуы мүмкін. Дыбыстар төмендемейді (мысалы, [p] мен [b] арасында ешқандай айырмашылық жоқ), бірақ әр дауыссыз үш нысаны бар: қарапайым жұтылу (ұмтылысы жоқ) және демалумен. Аймара /r/ сияқты дірілдеу дыбыстары бар, және альвеолярлы / таңдай мұрын мен дыбыстарды жанынан, сондай-ақ екі жартылай жария арасындағы айырмашылық(/w/ және /j/).

Екпін әдетте алдындағы буынға түсіріледі, бірақ ұзақ дауысты есебінен көшіруге болады.

## Тілдер отбасы

Перудегі аймаратілді халықтың үлестірілуі картасы. Сурет жинақы аймаратілді халықпен үш оңтүстік бөлімдеріне шектеледі: Пуно, Мокегуа, Такна
## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Aymara language |
# Бренд[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Бренд** (ағылш. *brand*, [brænd]) — сауда белгісі, немесе қазіргі кезде біздің *бренд* деп жүргеніміз — таңба ғана емес, сол таңбаның астарында тұрғанның барлығы. Әдемі таңба-рәміздерді және фирмалық мәнерді *бренд* деп атау қате болмады. Бренд — бұл сауда белгісі ғана емес, бұл тұтынушыға берілетін уәде және сол уәдені орындау.

Ежелгі заманнан бері адамдар қарым-қатынас жасауды, таңбалар арқылы белгілі бір сезімді немесе ақпаратты беруді қажет етті. Бұл таңбалар бір идеяны жақтаушыларды өздерінің бәсекелестерінен өзгеше етіп көрсетті. таңбалар адамның немесе топтың даралығын көрсетуге, өзінің мақтанышын немесе белгілі бір қасиеттерді иеленетіндігін көрсетуге мүмкіндік береді. Адамдар өз идеалдарын қорғай отырып, белгілі бір тудың астына жиналған.

## Брендтің танымалдығы

Брендтің танымалдығы брендтің танылуының бастапқы кезеңдерінің бірі болып табылады және бренд туралы алдын ала білетіндігі сатып алушының есінде қалғанын не қалмағанын тексереді. Брендті тану (сондай-ақ брендті қосымша еске түсіру-мен белгілі) тұтынушылардың брендпен өзара әрекеттескен кезінде оны басқалардан дұрыстап айыра тану қабілеттігінен тұрады. Бұл тұтынушылардан сауда белгісін міндетті түрде білуді немесе еске түсіруді талап етпейді. Клиенттер брендті таныған кезде олардың көзбен немесе ауызша байланысу белгілері белсенді бола түседі. Мысалы дәретхана қағазы секілді категориядан өзіне қажеттіні іздеу кезінде сатып алушының таңдауына алдымен бірнеше бренд ұсынылады. Клиент брендпен көзбе-көз немесе ауызша ұшырасқанда бұрынғы брендті білетіндігі есіне түсу мүмкін. Брендке қатысты нақты жад түйіндерін қалпына келтіруі мүмкін қандай да бір белгі берілгеннен кейін тұтынушылар брендтің танымалдығын көре бастайды. Қызықтыру деңгейі төмен брендті сатып алуда шешім қабылдау керек болған кезде брендтің осы тану формасы клиент үшін басқа брендке қарағанда бір брендті жиі қолдануына көмек береді. Іс жүзінде брендтің танымалдығы клиенттің өмірлік құндылығына (LTV) оң әсер етеді және клиентті қызықтыруда жақсы жаққа (CAC) бұрады.
Брендтің танымалдығы бөлшек сауда дүкендерінің арасында пайдаланылатын брендтің жиі танылу әдісі болып табылады. Өнімді сауда орындарына ұсынған кезде немесе қаптаманы көзбен қарағаннан кейін тұтынушылар брендті тану мүмкін және оны жарнаманың немесе ауызша ұсыныстардың нәтижесінде сатып алғандағы ерекшеліктермен немесе белгілермен байланыстыру мүмкін. Тұтынушылардың аздаған бөлігі берілген категориядағы сауда белгілерін ойда жоқта еске түсірген кезде берілген сауда белгісіне қатысты пікірге қарағанда, әдетте сауда белгісінің атауын сұраған кезде тұтынушылардың көбісі оны таниды.

## Дереккөздер
# Дүйсенбі

**Дүйсенбі** — аптаның жексенбі мен сейсенбі күндерінің аралығындағы күні.
**ISO 8601** стандарты бойынша, дүйсенбі аптаның алғашқы күні болып табылады.
Заманауи батыс мәдениеті әдетте дүйсенбінің жұмыс аптасының басталуы, қалыптасқан тәртіп бойынша бұл күні демалыстан соң ересектер жұмыс орындарына оралып, балалар мектепке бара бастайды. Христиан діні және иудей дәстүрі бойынша, қасиетті інжіл күнтізбесіне орай, дүйсенбі аптаның екінші күні болып саналады. Бұл көзқарас АҚШ, Канада және Жапонияда әлі күнге сақталған. Иудаизм және исламда дүйсенбі құлшылық ету мен намаз оқу үшін қолайлы күн болып саналады.
# Сейсенбі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Сейсенбі** — аптадағы дүйсенбі мен сәрсенбі аралығындағы күн. Халықаралық ISO 8601 стандартына сәйкес, бұл аптаның екінші күні. Кейбір дәстүрлі (иудей және христиан діндері) стандарттар бойынша аптаның үшінші күні.

## Бұл күннің өзге тілдердегі атауы

Орыс тілінде "сейсенбі" - "вторник", аптаның екінші күні деп аталады. Хорват тілінде және украин тілінде *utorak*, *вівторок*

Армян тілінде (Երեքշաբթի — *ерекшабти́*), грузин тілінде (სამშაბათი — *самшабати*) және тәжік тілінде (*сешанбе*) - барлығында да "сенбіден кейінгі үшінші күн" мағынасын білдіреді.

Латын тілінде сейсенбі атауы - *dies Martis* («Марс (құдай) күні]]»).

"Сейсенбі" сөзбе-сөз жапон тіліне аударғанда - «от күні» (火曜日).

## Сейсенбіге қатысты оқиғалар

1929 жылы 29 қазан - АҚШ-та "Қара сейсенбі" атанды, себебі бұл күні қор нарығында үлкен даурығу туып, бұның аяғы Ұлы дағдарысқа апарып соқты.

Microsoft компаниясы әр айдың екінші сейсенбісінде өзінің түгелге жуық бағдарламалары бойынша жаңартулар жүргізеді. Бірқатар жүйелік Админдер әзіл ретінде бұл күнді "қара сейсенбі" деп те атайды.

## Сейсенбі есімдер мен атауларда

* «Ruby Tuesday» (Жақұт сейсенбі) — "The Rolling Stones" тобының әні.
# Сәрсенбі

**Сәрсенбі** — сейсенбі мен бейсенбі
аралығындағы апта күні.
ISO 8601 халықаралық стандартына сәйкес, сәрсенбі — аптаның үшінші күні. Кейбір дәстүрлерде (аврамм діндерінде) сәрсенбі аптаның төртінші күні
болып табылады. Мысалға: португал тілінде quarta-feira сөзі «төртінші
күн», парсы тілінде چهارشنبه сөзі «төртінші күн» мағынасын білдіреді.
Сәрсенбі грек тілінде Τετάρτη жай ғана «төртінші» дегенді білдіреді.
Араб тілінде де ((أربعا), еврей тілінде де (רביעי) сол мағынаны
білдіреді. Армян тілінде (Չորեքշաբթի — чорекшабти́), грузин тілінде
(ოთხშაბათი — отхшабати) и тәжікше (чоршанбе), барша тілде бұл сөз
«сенбіден санағанда төртінші күн» аудармасын береді. Бірақ, эстонша
сәрсенбі атауы kolmapäev — «үшінші күн» мағынасын білдіреді. Қытай
тілінің солтүстік диалектісінде 星期三 (xīngqīsān), «үш күн» мағынасын
білдіреді.

Ежелгі Римде бұл күн Меркурийдің құрметіне арналған. Римде жеті
күндік апта ІІ жүзжылдықтың соңы - ІІІ жүзжылдықтдың басында үстемдік
құра бастады.

Төртінші күн, «сәрсенбі» Жаратушының әлемді жаратқан күні, аспан
шырақтарының пайда болған күні есебінде түсіндіріледі (Микеланджело,

```
1511 ж.).
```

## Сыртқы сілтемелер

[Мұрағатталған 7 сәуірдің 2014 жылы.]
# Бейсенбі

**Бейсенбі** - сәрсенбі мен жұма аралығындағы апта күні.
ISO 8601 халықаралық стандартына сәйкес, бейсенбі - аптаның төртінші күні.

## Сыртқы сілтемелер

[Мұрағатталған 7 сәуірдің 2014 жылы.]
# Жұма

**Жұма** (араб.: الجمعة‎; *әл-джума*) — бейсенбіден бір күн ілгері, сенбіден бір күн кері аптаның тәулік өлшемі.

Бірқатар мұсылман елдерінде, мысалы Сауд Арабиясы, Ауғанстан және Иранда жұма аптаның соңғы күні болып есептеледі. Бахрейн, Біріккен Араб Әмірліктері 2006 жылдың қыркүйек айынан бастап жұма аптаның соңғы және демалыс күні болып жарияланды және бір жыл өте Кувейт те сондай шешім қабылдады..

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Жұма |

| Апта күндері |
| --- |
| Дүйсенбі | Сейсенбі | Сәрсенбі | Бейсенбі | Жұма | Сенбі | Жексенбі |
# Сенбі

**Сенбі** — аптаның алтыншы күні, жұма мен жексенбі тәуліктерінің арасындағы тәулік.

Атауы парсы тілінен енген. «Шембе» сөзінің төркіні Орта Шығыс халықтарының көне тілдерінде жатыр. Шумерше «шамму» — күн, көне еврей тілінде «хамму» — аспан, көне сирия тілінде «шәмші» — күн, арабша да «әш-Шәмсі» деп беріледі.

## Дереккөздер

| Апта күндері |
| --- |
| Дүйсенбі | Сейсенбі | Сәрсенбі | Бейсенбі | Жұма | Сенбі | Жексенбі |
# Жексенбі

**Жексенбі** – аптаның сенбі мен дүйсенбі күндерінің аралығындағы күн. **ISO 8601** стандарты бойынша, жексенбі аптаның соңғы күні болып табылады. Жексенбі күні әдетте демалыс күні болады: ересек адамдар жұмыс істемейді; балалар мектепке бармайды.

## Жексенбі атаулары

* **Жексенбілік мектеп **Жексенбілік оқылым** (орыс.  *Воскресное Чтение*) – дін мінезі бар журнал, 1837 жылдан, 1912 жылға дейін әр апта сайын Киевте шығарылған.
* **Көмескі жексенбі** (ағылш.  *Gloomy Sunday*, маж.  *Szomorú vasárnap*) – мажар композиторы Режё Шерештің 1933 жылғы ән. Әртүрлі орындаушылар орындағаннан халықаралық хит болған. Осы әнді тыңдап кейбір адамдар өзін-өзі өлтірген болатын. Сондықтан осы әнді «мажарлық өзін-өзі өлтірушілер әні» деп те атауға болады.
# Апта

Күнтізбе, 2012 жылғы желтоқсан айы
Итальян аппақ білезік төндіретін, апта күндері, олардың аттас тәңір (ортасына 19-шы ғасырдың, Уолтерс көркемсурет музейі)
Шеңберлік диаграммаларды көрсететін бөлу күн және апта жылғы Каролинг ms. (Clm 14456 ТОБЖ. 71r) және аббатство Әулие Эммерама. Апта бөлінген жеті күн, мен күн сайын 96 *puncta* нүктесі (ширек сағат), 240 *минут* (оныншы үлесінің сағат) және 960 *momenta* (40-шы бөлімдерінде сағат).
**Апта** – 7 тәулікке тең уақыт аралығы. Ол алғаш рет Шығыста пайдаланылған. Б.з.б. 1 ғасырда Римде қолданылды, кейінірек бүкіл Еуропаға таралды. Аптаны пайдалану Сатурн, Күн, Ай, Марс, Юпитер, Шолпан, Меркурий сияқты 7 аспан денесінің сол кезде белгілі болуына байланысты пайда болды. Сонымен қатар кейбір елдерде 5 тәуліктік және 10 тәуліктік апталарда пайдаланылады.

## Апта күндері

**Апта күндерінің қысқаша айтылуы** — дс және дсн, сс(сейс) және ссн, сс(сәрс) және ссн, бс және бсн, жм, сб, жс және жсн.

1. Дүйсенбі
2. Сейсенбі
3. Сәрсенбі
4. Бейсенбі
5. Жұма
6. Сенбі
7. Жексенбі

## Сыртқы сілтемелер

* Ай күндері бойынша аптаның күнін анықтау Мұрағатталған 1 қаңтардың 2013 жылы.
# Секунд

Маятник тербеліс периоды 2 секунд болатын маятник сағатының диаграммасы
**Секунд** (лат. *secunda dіvіsіo* — екінші бөліну) — (бастапқыда градустың, одан кейін сағаттың) — 1) уақыттың жүйелік бірлігі; СИ жүйесіндегі өлшем бірлігі. Белгіленуі — С; 1 с — Cs атомының (өлшемдер мен салмақтар бойынша 13-Бас конференцияның резолюциясы бойынша, 1967) аса жұқа екі деңгейінің арасынан өткен сәуле шығаруының 9 192 631 770 периодына тең.
2) Жұлдыздық секунд — жұлдыздық тәуліктің — бөлігіне немесе 0,997 269 566 секундқа тең уақыт;
3) Бұрыштық секунд — жазық бұрыштың жүйеден тыс бірлігі. Белгіленуі 1=(1/360)4,84813710 радиан.

~ 1 секунд
## Пайдаланған әдебиет
# Ай (уақыт аралығы)

**Сидерлік ай, жұлдыздық ай** — Айдың аспан сферасындағы белгілі бір нүктесіне қайтып оралуына кететін уақыт аралығы. Ай қозғалысының бір қалыпты болмауы салдарынан (яғни Кеплер заңдары бойынша) Сидерлік айдың ұзақтығы тұрақты емес және ол бірнеше сағатқа өзгеруі мүмкін. Сидерлік айдың орташа мәні 27,321661 орташа күн тәулігін құрайды, ол Айдың Жерді толық бір айналып шығу уақытына тең.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Ай (қазақ дәстүрінде)
# Түн

Түн
**Түн** — кешкі ымырттың соңынан таңғы шапаққа дейінгі аралықтағы тәуліктің қараңғы бөлігі. Түннің ұзақтығы географиялық ендік пен жыл мезгіліне байланысты. Жердің Солтүстік жарты шарының жоғары ендіктерінде жаздағы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда кешкі ымырт таңғы шапақпен жалғасқанда ақ түндер байқалады; мұндай құбылыс Оңтүстік жарты шарда қысқы күн тоқырауы болатын кезге жақындағанда болады.

## Дереккөздер
# Жердің айналуы

**Жердің айналуы** — Жер шарының эклиптика жазығына **е = 66°33'45"**
(1950 жылғы көрсеткіш) еңіс бұрышты
орналасқан осі бойынша қозғалуы. Бұл бұрыш баяу өзгереді (100 жылда 47"). Егер
солтүстік полюстен қараса, Жер сағат тіліне қарсы бағытта айналады. Жердің айналуы Күнді
қоршаған бірнеше мың жұлдыздың орташа жағдайына қатысты анықталады.
Ол галактикадан тыс тұмандықтар бойынша дәлірек анықталуы мүмкін. Жердің айналуы кезеңі жұлдыздарға қатысты орташа күн уақытының *23 сағ 56 мин 4,0905 секундына* тең. Жердің айналуының бұрыштық жылдамдығы уақыт ағымында өзгереді.Жердің айналуының өркелкілігі Жердің бетінде де, оның қойнауында
да көптеген құбылыстар туындатады: ауа массасының маусымдық қозғалысы,
континенттердің ығуы, мұздықтардың
еруі, Жердің серпімді қасиеттері мен сұйық ядродағы конвекциялык қозғалыстар, Күн белесенділігі.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

* Тәулік
* Кориолис күші
# Циркадалық ритм

**Циркадалық ритм** немесе **Циркадиандық ритм** (лат. *circa* — маңайы, қасы және лат. *dies* — тәулік, күн) — барлық жануарларды болатын ішкі сағат, яғни ағзадағы биологиялық үрдістердің циклдік ауысуын реттеп отыратын тәулік ішінде 24 сағаттық ұзақтықтағы ритм болады.

Бұл циркадалық ритмді сақтау генетикалық үрдіс, тіпті соқыр жануарлар да жарықтың өзгерісін терідегі фоторецепторлардың көмегімен біліп отырады.

## Ашылу тарихы

## Өсімдіктердің циркадалық ритмі

## Жануарлардың цирадалық ритмі

## Адамның циркадалық ритмі

## Циркадалық ритмнің бұзылуы

## Қызықты дерек

Алайда жақында жерасты үңгірлерінде тіршілік ететін, ішкі сағаты 24- сағаттық ұзықтықпен емес, 47 сағатпен есептелген мақұлық табылды. Ол – жерасты соқыр балығы Phreatichthys andruzzii – ішкі сағаты 24- сағаттық ұзықтықпен емес, 47 сағатпен есептелген балық екендігі дәлелденді. Кез келген жануарларде немесе өсімдіктерде арнайы биологиялық сағат болады. Ол тәуліктік ырғағы бар физиологиялық механизм. Ол ағзадағы қан қысымының деңгейін, қоректенудегі мінез-қылығын ретке келтіреді. Сол шындықтың бір куәсі –көзсіз балық Phreatichthys andruzzii. Ол Сомали шөлінің маңайындағы су тоқтамаларында мекен етеді. Олардың жер астына осыдан 2,6 млн жыл бұрын кеткенін дәлелденген. Әр түрлі Европалық институттарының ғалымдарының зерттеулері бойынша олар P. Andruzzii балығының ішкі биологиялық сағатын зерттеген және оның биологиялық сағатын данио-рерио балығымен салыстырған. Көзсіз, соқыр балықтың Phreatichthys andruzzii жарыққа ешқандай жауап қайтармауы көзінің болмауына байланысты емес екендігін, олардың денесіндегі жарық сезетін рецепторлардың сезімталдығы жоғалғандығынан екендігін анықтады, ал оған кінәлі – мутация екен. Мутация олардың жарықсезгіш рецепторларын жұмыс жасамайтын етіп ажыратып тастаған.

## Дереккөздер
# Ай Фазасы

**Ай фазасы** — Айдың көрінетін бөлігінің әр түрлі пішіні. Ай түрінің өзгеруі оның Жерге және өзіне жарық түсіретін Күнге қатысты әр түрлі қалыпта орналасуынан болады (суретті қ.).

Ай Жер мен Күннің арасына келгенде, оның бізге қараған жарты шарына Күн сәулесі түспейді, сондықтан бізге Ай көрінбейді. Қазақ таусылған ескі Ай мен әлі туып үлгермеген жаңа Айдың бұл аралығын *өлара* дейді. Егер осы кезде Ай Күн мен Жердің арасына дәл келсе, Күн тұтылуы мүмкін.
Туар Ай қарсаңында немесе онан сәл кейін Айдың жіңішке орағымен қатар, оның қалған бөлігі көгілдір түсті болып көрінеді. Бұл — Жердің Айға түсірген жарығы.
Жаңа Айдан соң Ай Күннен шығысқа қарай қозғалады да, оның көрінетін орағы үлкейе береді. Жаңа Айдан жеті күн өткен соң, Ай 90°-қа бұрылып, жарты Ай көрінеді, оның жарық жағы (оңға) Күнге қарап тұрады. Айдың бұл фазасын *бірінші ширек* дейді. Жаңа Айдан 14-15 күн өткеннен кейінгі фаза *толған* Ай делінеді. Мұнда Ай Күнге қарама-қарсы тұрады. Егер бұл кезде Жер Ай мен Күннің арасына дәл келсе Ай тұтылуы байқалады. Толған Айдан кейінгі 7-күнгі фаза *соңғы ширек* деп аталады. Бұл уақытта Ай Күннен батысқа қарай 90°-қа бұрылып, оның жарық жағы (солға) Күнге тұстасады. Ай фазасы 29,53 орташа күн тәулігінде (синодтық ай) алмасып отырады. Ел арасында кеми бастаған Айды “*Ай қорғалады*” дейді.

## Сілтемелер

* Қазақ энциклопедиясы, 1-том