Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Бинарлық номенклатура

*Бинарлық номенклатура терминін алғаш енгізген ғалым Карл Линней*
**Бинарлық номенклатура**, биноминалдық номенклатура (лат. *bіnarіus* — екі немесе қосарлы атау, лат. *nomenklatura* — тізім, түр) — халықаралық ғылыми жіктелімде өсімдіктердің, жануарлардың және микроорганизмдердің туыстары мен түрлерін екі латын сөзімен атау.

Біріншісі туысты білдіреді, бас әріппен жазылады. Ал екіншісі түрдің аталуын көрсетеді, кіші әріппен белгіленеді. Мысалы: ақ жусан (Artemіsіa tercheana L.), Алтай ұлары (Tetraogallus altaіcus G.). Түрдің артынан түрді анықтаған адамның аты беріледі. Кейбір жағдайда бинарлық номенклатура соңында анықталған жыл көрсетіледі [мысалы, саналы адам (Homо sapіens L. 1758)].

Бинарлық номенклатура терминін 1620 ж. ғылымға алғаш швейцариялық ғалым К. Баугин енгізген, оны 1735 ж. швед табиғат зерттеушісі К. Линней ғылыми жүйелеудің негізіне алған. Ол *“Табиғат жүйелері”* (1735) деген еңбегінде бинарлық номенклатураны пайдаланып, түр ұғымын нақтылау үшін морфологиялық және физиологиялық белгілерді негізге алып, жүйелік категориялар (класс, туыс, түр) арасын жіктеп берді.

## Бинарлы номенклатура ережелері

Бинарлы номенклатура әр ағза үшін бірегей болып табылады.

* 1. Ағзалардың ғылыми атауын жазғанда курсивпен жазады
* 2. Қолжазбада түрдің атауының астын сызады
* 3. Туыстың атауы бас әріппен жазылады
* 4. Түрдің атауы тек кіші әріптен бастап жазылады

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Эволюциялық ілім(қолжетпейтін сілтеме)
# Корсика[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Аймақ |
| Корсика |
| фр. *Corse* корс. Corsica итал. *Corsica* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ту | Елтаңбасы |

 |
| Әкімшілігі |
| Енеді |
2 департамент, 5 округ, 52 кантон және 360 коммуна
 |
| Әкімшілік орталығы |
Аяччо
 |
| Кеңестер президенті |
Поль Джакобби (2010 бері)
 |
| Префект |
Стефан Буйон
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 42°09′00″ с. е. 09°05′00″ ш. б.﻿ / ﻿42.15000° с. е. 9.08333° ш. б.﻿ / 42.15000; 9.08333    |
| Жер аумағы |
8 680 км² (21-ші орын)
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC+1
 |
| Экономикасы |
| ЖІӨ |
8,17 млрд еуро (2012) (25 523 еуро орын) |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны |
314 486 адам (2011)(22-ші орын)
 |
| Тығыздығы |
36,23 адам/км² (22-ші орын)
 |
| Сандық идентификаторлары |
| ISO 3166-2 коды |
FR-H
 |
| corse.fr |
|  |
|  **Корсика Ортаққорда**
 |

**Корсика** (фр. *Corse*; итал. *Corsica*) — Жерорта теңізінің солтүстік бөлігіндегі арал, Францияның бір департаменті. Ауданы 8,7 мың км². Тұрғындары 269,8 мың (1998), негізінен, корсикалықтар. Ұзындығы 183 км, ені 85 км. Батыс және оңтүстік жағасы тік, жартасты, шығыс және солтүстік жағасы жайпақ. Граниттен, сазды тақтатастан түзілген. Аралдың көп жерін тау (Мон-Сенто, 2706 м), шығыс бөлігін жағалаулық ойпат (ені 10 км-дей) алып жатыр. Климаты жерортатеңіздік, қаңтардың орташа температурасы 12 – 13 С, шілдеде 24 – 26 С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 600 – 1200 мм. 500 – 700 м-ге дейінгі биіктігінде бұталар (маквис), тас емені, қарағайлы орман, одан жоғарыда каштан, емен, 1900 м биіктігіне дейін шамшат, қарақарағай, қандыағаш, 2000 м шамасында субальпілік, альпілік шалғын өседі. Аңғарлар мен жағалауда субтропиктік дақылдар, жүзім, апельсин, бақша өсіріледі. Басты қаласы және порты – Аяччо. Аяччо қаласында әйгілі француз қолбасшысы Наполеон Бонапарт туған.

## Галерея

## Дереккөздер
# Азор аралдары

|  |
| --- |
|  Азор аралдары порт. *Açores* |
|  |
| Пику тауындағы азор пейхажы |
| Сипаттамасы |
| Аралдар саны | 9  |
| Ірі аралы | Сан-Мигел  |
| Жалпы ауданы | 2322 км² |
| Ең биік нүктесі | 2351 м |
| Тұрғындар (2011 жыл) | 246 772 адам |
| Халық тығыздығы | 106,276 адам/км² |
| Орналасуы |
| 38°36′00″ с. е. 27°59′00″ б. б.﻿ / ﻿38.60000° с. е. 27.98333° б. б.﻿ / 38.60000; -27.98333    |
| Акватория | Атлант мұхиты |
| Ел |  Португалия |
| Азор аралдары |
|  **Азор аралдары** Ортаққорда |

**Азор аралдары** (порт. *Açores* – Қаршыға аралдары) — Атлант мұхитының жанартаулық аралдарында Пиреней түбегінің батыс жағына орналасқан топарал. Португалия мемлекетінің иелігінде. Батыстан шығысқа қарай 600 км-ге созылып жатыр. Ауданы 2,7 мың км2. Тұрғыны 244 мың адам (1981). Ең биік жері Пику аралдарында (2315 м). Фумаролдар, минерал және термаль сулы бұлақтары көп. Климаты субтропикалық мұхиттық. Тау беткейлерінде субтропикалық мәңгі жасыл орман мен бұталар, банан, цитрус ағаштары, абрикос, жүзім т. б. өсіріледі. Ірі қалалары мен порттары: Понта-Делгада, Ангра-ду-Эроижму, Орта.
# Мадейра[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Мадейра** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
|  мемлекеттік әнұраны
 |
|  |
| Тарихы |
| **Құрылды** | 1420 |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілі** | Португал тілі |
| **Елорда** | Фуншал |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  | Әлем бойынша 20-орын 801,51 км² |
| **Жұрты** • Сарап (2018) • Тығыздығы
 |  253 945 адам (11-орын) 341 адам/км² |
| Экономикасы |
| **Валютасы** | Еуро |
| Қосымша мәліметтер |
| **Телефон коды** | +351 291 |
| **Уақыт белдеулері** | 0:00 |

**Мадейра** (порт. *Madeira*) — Португалияға тиесілі, Атлант мұхитында орналасқан, вулкандық шығу тегі бар архипелаг-ел. Астанасы Фуншал қаласы. Португалиядан 1000 шақырым, Африканың батысынан 500 шақырым қашықтықта орналасқан. Мадейра Португалияның бір бөлігі ретінде Еуропалық Одаққа кіреді.

## Тарихы

Мадейра аралдары шамамен 20 миллион жыл бұрын теңіз түбінен атқылаған вулкандардың нәтижесінде пайда болған. Аралдарды 1418 жылы португал теңізшілері, Жуан Закариас және Тристан Ваз Тешейра ашқан.

Португалдар Мадейраны колонияға айналдырып, аралды мекендеуді бастаған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралда әскери база орналасқан, бұл оның дамуына кері әсерін тигізген.

## Негізгі ақпарат

* **Астанасы:** Фуншал
* **Халық саны**: 245,000 шамасында
* **Тілі:** Португал тілі
* **Діні:** Христиан діні (католицизм)
* **Ауданы:** 741 шаршы шақырым
* **Валютасы:** Еуро
* **Спорт:** Екі клубы Португалия чемпонатында ойнайды: "Маритиму" және "Насьонал Фуншал". Атақты футболшы Криштиану Роналду Мадейрада дүниеге келген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Мадейра үкіметі. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2007.(қолжетпейтін сілтеме)
* Мадейра туризмі. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 маусым 2010.(қолжетпейтін сілтеме)
* Гид по Мадейре. *www.madeira-web.com*. (қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 11 маусым 2023.
# Асенсьон аралы

**Асенсьон аралы** (ағылш. *Ascension Island*) — Атлант мұхитының оңтүстігінде, Африка және Оңтүстік Американың ортасында, Африка жағалауынан 1600 шақырым батысқа қарай орналасқан жанартаулық арал. Әулие Елена аралынан 1287 шақырым қашықтықта, солтүстік- батыста орналасқан. Басты қаласы –Джорджтаун (ағылшынша-Georgetown).

## Климаты

Аралдың климаты — субэкваторлық, температура 25 градустан 27 градусқа дейін ауытқиды, ең суық ай- қыркүйек, ең ыстық ай- наурыз. Жаңбырлы маусым бұл аралда жоқ. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері — 130-150 мм.

## Тарихы

1501 жылы аралды португалдық Жуан да Нова ашты, бірақ ол ешқандай сипаттамалар жүргізбеді. 1503 жылы Асенсьон аралы екінші рет Афонсу Албукеркимен ашылды, Асенсьон Құдайдың құрметіне атау берді. 1701 жылы ағылшын, пират және саяхатшы Уильям Дампир, тұщы су көзін ашты. 1830 жылы салынған құбырлармен туннельдер жүйесі бойынша тұщы су Джорджтаунға жүргзіді. Онда қамал орналасқан кезде, 1815 жылға дейін арал елсіз болып қалды. Напалеонның қазасынан кейін, 1821 жылы арал азық- түлікпен қамтамасыз ететін, батыс Африка жағалауындағы құл сатушылыққа қарсы базаға айналды. 1836 жылы мұнда натуралист Чарльз Дарвин болды. 1898 жылы аралда алғаш рет британдық байланыстырушылар пайда болды: Eastern Telegraph Company Оңтүстік Африкадағы Біріккен Әмірлігі арқылы телеграф кабельін өткізеді. 1922 жылдан 1964 жыл аралығында аралды Eastern Telegraph компаниясы басқарды, ал 1964 жылдан бастап байланыстағы Би-Би-Си компаниясымен шиеленісуден соң басқарушы таңдау жайлы шешім қабылданды. 1982 жылы ос ыжерде Фолкленда үшін Аргентинамен соғыс болды. 1990 жылдары Еуропалық ғарыштық агенттер ракеталық прорамма Ariane 5- пен байланысып, жерасты станциясын құрды.Қазіргі уақытта арал тұрғындары британдық және америкалық әскери байланыс қызметкерлерінен тұрады.

## Тұрғындар

Арал тұрғындары кқбінесе қызметшілер мен әскери отбасылар.2008 жылғы жыл санағы бойынша 1060 адам.

### Елді мекендер

Аралда бес елді мекен бар:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Елді мекен | Негізгі атауы | Халық, адам (2008) | Түсініктеме |
| Джорджтаун | Georgetown | 560 | Порт және әкімшілік орталығы |
| Ту-Боутс-Вилледж | Two Boats Village | 120 | Жағалаудан 3 миль қашықтықта орналасқан |
| Трэвеллерс-Хилл | Travellers Hill | 200 | Британдық гарнизон |
| Кэт-Хилл | Cat Hill | 150 | АҚШ әскери базасы |
| Ред-Лайн | Red Line | 30 | Әкімшілік резиденциясы |
| **Барлығы:** |  | **1060** |  |

## Дәстүрлері

Негізгі діні протестантизм болып табылады. Әулие Марияның англикан шіркеуі Джорджтаунде орналасқан, сондай-ақ, аралда шағын Рим-католик шіркеуі бар.

## Дереккөздер
# Бадана

**Бадана** (лат. *bulbus*), пиязшық, жуашық – өсімдіктің топырақ астындағы өркені. Лалагүл және амариллис тұқымдастары сияқты дара жарнақты өсімдіктер де болады. Бадананың пішіні әр түрлі келеді, оның дамып жетілмеген ішкі сабағында (түбіршегінде) бір немесе бірнеше вегетативті (өсу) және генеративті (гүл) бүршіктері болады. Жапырақтары түссіз, қабаттасқан сыртқы қабығы құрғап, қатайып қабыршаққа айналған. Бұл қабық ішкі шырынды қабыршақтарды кебуден және зақымданудан қорғайды. Бадананың жапыраққа ұласар тұсы – жалған сабақ немесе мойынша деп аталады. Ол піскен кезде солып, қурап қалады. Бадананың түбіршегінен тамыр сабақ өседі де, кішкене бүршік шығарып, тамырланады. Бадана кейбір өсімдіктердің гүлшоғырларында (пиязда, астық тұқымдастарында) немесе жер бетіндегі өркеніндегі жапырақ қойнауында (тісшөпте, лалагүлділерде) орналасады. Бадана бір немесе бірнеше жылда (жауқазында, нәркесте) жетіледі. Өсімдіктердің Баданасында су және басқа да қоректік заттар жиналады. Бадана арқылы олар көбейеді.

Көкөніс 6 айдан асса, кейде собықты деп те аталынады. Ол консервілеу және кулинарияда пайдалану үшін өсіріледі. Тағам ретінде пайдаланылатын көкөніс баданасы піспей тұрып — собықтану сатысында жиналады. Бұл кезде олар әлжуаз (собығы иілген кезде тез сынады), ірі талшықсыз әрі пергаментті қабықсыз келеді. Дәні онша жетілмейді, көлемі бидай дәніндей ғана болады. Бадана собығының құрамында белок, крахмал, қант, 20 мг процент С витамині бар. Бадананың бұршақ собықты сорты құрылымы мен сапасы жағынан көкөністік, жартылай көкөністік және аршымалы болып бөлінеді. Көкөністік бадана сорттарының (мысалы, Юбилейная 287, талшықсыз Сакса 615, Триумф сахарный 764) бұршақ-собықтарында пергаментті қабық пен ірі талшықтар болмайды. Жартылай көкөністік бадана сорттары (мысалы, Шедрая) ірі талшықты келеді. Тамақ үшін жас бұршақ-собықтары пайдаланылады. Аршымалы бадана сорттарының (мысалы, Грибовская) бұршағы қатты, етсіз, талшықтары көп болады. Піскен кезде бүршақтары жарылып кетеді. Бадана собықтарының өсіп-жетілуіне қарай маусым айының аяғынан тамыз айына дейін жиналады. Әдетте бадана бір тәуліктен артық сақталмайды (өйткені собықтары тез пісіп, қатайып және кеуіл кетеді). Төменгі температурада (0оС шамасындай) және ауаның жоғары салыстырмалы ылғалдылығында (90% шамасындай) 5—7 тәулікке дейін сақталады.

## Дереккөздер

\
# Гүлшоғыр[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

‎**Гүлшоғыр**  (*inflorescentia*) — өсімдік өркенінде белгілі бір ретпен орналасатын ұсақ гүлдер жиынтығы. Гүлшоғырлар сабақтың ұшында дамиды. Өсімдік түріне байланысты бір гүлшоғырда гүлдердің саны екіден бірнеше жүзге дейін жетеді. Кез келген гүлшоғырдың негізгі сабағы, тарамдалған жанама сабақшалары бар. Негізгі сабағының бұтақтануына қарай гүлшоғырлар **жай** және **күрделі** болып екі топқа бөлінеді.

**Жай гүлшоғырдың** жанама сабақшалары бұтақтанбайды, оның ең ұшы гүлмен аяқталады. Бұған *масақ гүл* (жай масақ – жолжелкенде, сүйсінде), *шашақ гүл* (қарақатта, мойылда, мияда, інжугүлде), *собық гүл* (жүгеріде, каллада, аронниктерде), *шоғырбас гүл* (бедеде), *себет гүл* (күнбағыста, бақбақта, өгейшөпте), *қалқанша гүл* (алмада, алмұртта, доланада), *шатырша гүл* (жай шатыр – наурызгүлде, т.б.) жатады.

**Күрделі гүлшоғыр** – жай гүлшоғырдың бірнеше қайтара бұтақтануынан пайда болады. Бұған *күрделі шашақ гүл* немесе *сыпыртқы гүл* (жүзімде, гүлшетенде, тарыда, күріште), *күрделі масақ гүл* (бидайда, қара бидайда), *сырға гүл* (қайыңда, теректе, талда, көктеректе), *күрделі шатырша гүл* (сәбізде, аскөкте, балдырғанда, *күрделі қалқанша* (ұшқатта, шәңкіште, т.б.) жатады.

Гүлшоғырдың орт. негізгі сабағынан (гүлсидамынан) тарамдалған жанама сабақшаларына қарай: монохазий немесе бір сәулелі гүлшоғыр (сарғалдақта, гладиолуста, т.б.), дихазий немесе қос сәулелі гүлшоғыр (қалампырда, шерменгүлде, т.б.), плейохазий немесе көп сәулелі гүлшоғыр (сүттігенде, гортензияда, т.б.) деп бөледі. Жеке гүлге қарағанда гүлшоғыр күрделі, көлемді болғандықтан желмен айқас тозаңданады, ашық түстілері жәндіктерге алыстан байқалады. Гүлшоғырдағы гүл саны бірнешеден ондаған мыңға дейін (пальма, агава), ал биіктігі 2 – 3 мм-ден 14 м-ге дейін жетеді.

## Дереккөздер
# Жынды көбелектер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Жынды көбелектер** (лат. *Sphingidae*) көбелектер тұқымдасына жатады. Қанат құлашы 2-20 см, алдынғылары жіңішке созылған артқылары кішіріктеу кейде ашық дақтарымен немесе жолақтары бар. Денелері сигара тәріздес кейбір тропик. түрлерінің тұмсығының ұзындығы 25 см астам, ал басқаларында жетілмеген; мұрттары ұршық тәрізді. 1200 түрінің көбі тропикада кездеседі. ТМД-да 70 түр, соның ішінде өлі бас ақшыл көк жынды көбелектер (Sphinx ligustri) көзді Б. (Smennthus ocellatus). Түнде, кеш құрым кейбіреулері күндіз белсенді. Жынды көбелектер көпшілігі 60 км/ сағ жылдамдықпен ұша алады, ауада қалқып тұрып гүл шырын сорады. Дернәсілдері жаланаш әдетте дененің артында мүйізі бар; түстері жасыл немесе қоңыр көбінде қиғаш жолақтары немесе бүйірлерінде ашық бояулы бар. Топырақты қуыршақтары топырақ бесігінде немесе жұқа пілләда бетінде қыстайды. Жынды көбелектер 7 түрі сонымен бірге өлі бас КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер
# Алкогольдер

**Алкогольдер** — органикалық қосылыстар немесе бір атомды спирттер. Олардың молекуласында қаныққан көміртек атомының бір гидроксил тобы (ОН) болады. Алкогольдердің ең маңыздылары: метил спирті (метанол, ағаш спирті), химиялық формуласы — CH3 OH әлсіз иісті түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 64,5 0С, тығызд. 0,7924 г/см3 (20 0С-та), формальдегид, күрделі эфирлер, түрлі еріткіштер алынатын шикізат, жүйке және тамыр жүйелеріне әсер ететін күшті у; этил спирті (этанол, шарап спирті), {химиялық формула|химиялық формуласы]] — C2 H5 OH өзіндік иісі және күйдіргі дәмі бар түссіз сұйықтық, сумен жақсы араласады, қайнау t 78 0С, тығызд. 0,794 г/ см3 (20 0С-та), тағамдық шикізатты (крахмал, қант, шырындар т.б.) ашыту, өсімдік текті заттарды гидролиздеу және синтездеу (этиленді гидраттау) жолдарымен алынады, ректификаттау арқылы тазаланады, синтетикалық каучук, этилді эфир т.б. алу үшін, еріткіш ретінде, спиртті ішімдіктер (қазақша Арақ) өндіруде қолданылады; бутил спирттері, химиялық формуласы — C4H9OH өзіндік спирт иісі бар түссіз сұйықтық, 4 изомері белгілі, изомерлері суда нашар ериді, олардың қайнау температуралары 83-117,4 0С аралығында, тығызд. 0,7887-0,8099 г/см3; күрделі эфирлер мен жуғыш заттарды синтездеу үшін, техникада еріткіш ретінде қолданылады. “Алкаголь” ұғымы ауызекі сөзде арақ-шарап т.б. спиртті ішімдіктердің жалпылама атауын білдіреді.

## Дереккөздер

Қазақ энциклопедиясы
# Бал шырын

**Бал шырын** (шірне) — шырын берушілермен бөлінетін құрамында амин қышқылдары, көбіне аспарагинді және глютаминді аскорбин қышқылдары, белоктары, (ферменттер) бар, қант ерітінділері, (фруктозалар, глюкозалар, сахароздар және т.б.), кейбір Жабық тұқымдыларда, осымен бірге колоидтар және гликозидтерде болады. Гүл шырыны, жәндіктер құстар және т.б. тағамдарынын негізгі көзі және сәйкесінше екіжақты тозаңдануын қамтамасыз етудің құралы.

## Дереккөздер