Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Таксономия (биология)

Өсімдіктер мен хайуанаттардың таксономиялық санаттары
**Таксономия** (ағылш. *Taxonomy*) — қазіргі заманда өмір сүріп жатқан және бұрын өмір сүрген, бірақ жойылып кеткен тірі ағзалардың жіктелу жүйесі.

Ғалымдар жердегі тірі ағзалардың шамамен 1,75 млн түрін анықтады. Бұл түрлерге бір жасушалы эукариотты ағзалардан бастап көк китке дейін кіреді. Таксономия тірі ағзаларды, олардың құрылымы немесе шығу тегі, және де басқа ерекшеліктеріне қарай топтарға бөлетін жіктеу ғылымы болып табылады.

## Тіршілік

## Домен

Тірі ағзалар өздерінің генетикалық ұқсастықтарына байланысты домендер деп аталатын үш топқа бөлінеді:

1. Архебактериялар - өте ежелгі бактериялар
2. Бактериялар - біршама жетілген прокариот текті микробтар
3. Эукариоттар - эукариотты жасушасы бар барлық тірі ағзалар, оған жануарлар да, өсімдіктер де кіреді.

## Патшалық

* Бір жасушалылар
* Қарапайымдылар
* Саңырауқұлақтар
* Жануарлар
* Өсімдіктер

## Тип

## Класс

## Жасақ

## Тұқымдас

## Туыс

## Түр

## Дереккөздер
# Жоғары сатыдағы өсімдіктер

| Жоғарғы сатыдағы өсімдіктер |
| --- |
|  (Psilotum) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ұлы дүниесі: | Эукариоттар  |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Жамағаты: | **Жоғарғы сатыдағы өсімдіктер**  |

 |

**Жоғары сатыдағы өсімдіктер** – өсімдіктер әлемінің негізгі екі тобының бірі. Екінші тобы – төменгі сатыдағы өсімдіктер. Жоғары сатыдағы өсімдіктерді ұрықты өсімдіктер (Embryobіonta, Emlryophyta), өркенді, жапырақ сабақты өсімдіктер (Cormophyta, Cormobіonta), түтікті (теломды) өсімдіктер (Telomophyta, Telomobіonta) деп те атайды.

Жер шарында Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 300 мыңдай түрі белгілі. Жоғары сатыдағы өсімдіктерге: риниофиттер, мүктәрізділер, плаунтәрізділер, қырықбуынтәрізділер, қырықжапырақтәріздестер, ашық және жабық тұқымды (гүлді) өсімдіктер жатады.

Жоғары сатыдағы өсімдіктердің төменгі сатыдағы өсімдіктерден айырмашылығы – құрылысы күрделі, көп клеткалы, қоршаған орта жағдайына бейімделген организмдер. Жынысты (гаметофит) да, жыныссыз (спорофит) да көбейе алады. Спорофиттерінде қозғалмайтын спора түзілетін көп клеткалы спорангийлер дамиды, гаметофиттерінде көп клеткалы жыныс мүшелері дамиды, бірақ кейбір ашық тұқымдыларда (гнетум, вельвичия туыстары) және барлық гүлді өсімдіктерде эволюциялық даму жолында гаметангийлері жойылып кеткен. Аналық гамета (жұмыртқа) біреу және ол қозғалмайды, зиготадан көп клеткалы ұрық дамиды. Оның алғашқы даму кезеңі гаметофит ішінде өтеді. Жоғары сатыдағы өсімдіктер дің спорофиті негізінен жапырақ, сабақ, тамырға бөлінеді. Кейбір түрлерінде арнайы ксилема (әр түрлі клеткалардан құралған өткізгіш ұлпа) және флоэма (органик. заттарды өткізетін түтікше-талшықты күрделі ұлпа) дамиды, бірақ бұлар өсімдіктердің кейбір тобында жойылып кеткен. Кутикулалы (сірқабық) эпидермисі (жабын ұлпасы), лептесіктері болады, көбінің стелалары (өткізгіш жүйесіндегі арқау цилиндр) бар.

Жоғары сатыдағы өсімдіктердің арғы тегі теңіз балдырлары деп есептелінеді. Олардың құрлыққа бейімделуінің нәтижесінде, өздерін сумен қамтамасыз ететін, гаметангийларын кебуден сақтайтын, жынысты жолмен көбейе алатын бейімді мүшелері пайда болған. Сондықтан құрлықта өсіп-өнетін тұқымды өсімдіктердің жынысты көбеюінің сумен байланысы болмайды. Ал Жоғары сатыдағы өсімдіктердің қарапайым тобы қырықбуын, мүк және қырықжапырақтәрізділердің даму кезеңдері тек суда өтетін болғандықтан, олардың сперматозоидтері, гаметофиттері сусыз қозғала алмайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ертедегі қазба қалдықтары силур кезеңінен сақталған. Бұлардың көптеген түрлерінің медицинада, өндірісте маңызы зор.

## Дереккөздер:

Қазақ ұлттық энциклопедиясы
# Тұқымды өсімдіктер

Споралы өсімдіктерден тұқымды өсімдіктің айырмашылығы тұқыммен көбеюінде.Тұқымның түзілуінің шығу тарихы жөнінен айтарлықтай құбылыс болып табылады.Тұқымдағы ұрықта өскіннің өнуі үшін қажетті қоректік заттары болады.Тұқымды өсімдіктердің ұрықтануы суға байланысты емес, мұның өзі шаңжапырақтәрізділерге қарағанда тұқымды өсімдектердің күрделі екенін дәлелдейді. Тұқыммен көбею өсімдектердің екі бөлімге бөлінеді:жалаңаштұқымдылар және жабықтұқымдылар. Жалаңаштұқымдылар-гүлді өсімдіктерден бұрын дамыған. Алғашқы жалаңаштұқымдылар осыдан 200 млн жыл бұрын тіршілік еткен. Жалаңаштұқымдылардың 800-ге тарта түрлері ормандарда кең таралған ,ағаш және бұта түрінде өседі. Жалаңаштұқымдылардың ішінде көп таралғандары қылқан жапырақтылар,олардың 600-гежуық түрі белгілі. Жалаңаштұқымдылар дан мысалға қарағай мен шыршаны алуға болады.
Қарағай. Ол-биіктігі 50 метрге жететін, 400 жылға жуық жасайтын өсімдік. Тамыр жүйелерінің ерекшеліктеріне байланысты қарағайлар жартастарда сусымалы құмдарда,батпақтарда,тау беткейлерінде өседі.Орманда өскен қарағайлардың негізгі тамыры жақсы дамып, топыраққа терең кетсе,құмды топыраққа, батпақта өсетіндердің тамыры жайылып, аса тереңге кетпей,топырақты беткі жағына таралады. Қылқан жапырақтары жіңішке,ұзын, сыртын жұқа,тығыз өң қаптаған жанаспалы жасушалары,онша көп емес.
# Дара жарнақтылар

| Monocotyledons Қазбалық ауқымы: Early Cretaceous - Recent |
| --- |
|  *Hemerocallis* flower, with three flower parts in each whorl |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| (unranked) | **Monocots**  |

 |
| Orders |
|
10 |

**Дара жарнақтылар** , лилиопсидтер (*Мonocotyledones* немесе *Lіlіopsіda*) – гүлді өсімдіктердің екі класының бірі. Дара жарнақтылардың қос жарнақтылардан айырмашылығы жеміс ұрығындағы тұқым жарнағы біреу ғана болады. Дара жарнақтылардың 3 класс тармағы (алисмалар, лалагүлділер, арецидалар), 80-дей тұқымдасқа, 2600-дей туысқа және 60 мыңдай түрге жіктеледі. Бұлар гүлді өсімдіктердің 25%-ын құрайды. Көпшілігі шөптесін өсімдіктер, негізінен, қоңыржай белдеулердегі шабындықтарда, далалық аймақтар мен саваннада, ал ағаш тәрізділері субтропиктік, тропиктік аймақтарда өседі. Алисмалар (*Аlіsmatіdae*) – суда және батпақта өсетін шөптесін өсімдіктер (сукөрік, кербезгүл, т.б.). Гинецейі (аналықтар жиынтығы) тұтаспаған (апокарпты). Тұқымы эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ұлпа). Арецидалар (*Аrecіdae*) – шөптесін немесе ағаш тәрізді өсімдіктер (пальма, аронниктер, т.б.). Гүлі дара жынысты, шашақ гүлшоғырына топталған. Гинецейі – түйіні көп ұялы (ценокарпты). Тұқымы – эндоспермді. Лалагүлділер (*Lіlііdae*) – жуашықты және тамырсабақты көп жылдық шөптесін өсімдіктер (қызғалдақ, құртқашаштар, қияқөлең, орхидея, т.б.). Гинецейі – ценокарпты (сирек апокарпты). Гүлі – жай гүл серікті, тостағанша жапырақшалары болмайды, шашақ гүлшоғырына топталады, ірі гүлі жеке-жеке орналасқан, жәндіктер арқылы тозаңданады. Тұқымы – эндоспермді.
Дара жарнақтылардың көпшілік түрінің (бидай, қарабидай, күріш, қант қамысы, пальма, т.б. сондай-ақ әсемдік үшін егілетін қызғалдақ, лалагүл, т.б.) шаруашылық маңызы өте зор. Дара жарнақтылар Қазақстанның барлық жерінде кездеседі.

## Дереккөздер
# Амариллистер тұқымдасы

| Амариллистер |
| --- |
|  Амариллис (*Amaryllis belladonna*) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | **Amaryllidaceae** J.St.-Hil., 1805 |

 |
| түрлері |
|
1600 түрі белгілі |

**Амариллистер тұқымдасы** (лат. *Amaryllidaceae*) – дара жарнақты, көп жылдық жуашықты, тамырсабақты, баданалы шөптесін өсімдіктер. Тропиктік, субтропиктік, кейде қоңыржай аймақтарда, негізінен, Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Америкада кездесетін 85 туысы, 1100 түрі белгілі. Қазақстанда 2 туысы, 2 түрі бар, олар табиғи жағдайда өспейді, жылыжайларда қолдан өсіріледі. Жапырақтары көп жағдайда ұзын болады. Ірі гүлдері шатыр құрайды. Жемісі – қорапша, сиректеу жидек. Амариллистер тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігі дәрілік және әсемдік өсімдіктер.

* Гиппеаструм
* Кливия
* Ворслея
* Нәркес
* Эухарис

## Сілтеме
# Амариллис

| Амариллис |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | Amaryllidaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Amaryllidoideae  |
| Тайпасы: | Amaryllideae  |
| Кіші тайпасы: | Amaryllidinae  |
| Тегі: | **Amaryllis** L. |

 |
| түрлері |
|
2 түрі белгілі |

**Амариллис** (лат. *Amaryllis*) – амариллистер тұқымдасына жататын көп жылдық пияз тектес өсімдік.

Кейбір түрінің отаны — Оңтүстік Америка. Жапырағы қос қатарлы, ұзынша, жылтыр; бір түсті не теңбіл жолақты **3—6** ірі гүлі жуан гүл сағақта өседі.

Амариллис жарықты сүйеді, бөлмейін оңтүстік және оңтүстік-шығыс жағындағы терезе алдын ұнатады. Түйнек салып кө-бейеді, оны қыркүйек-октябрьде құмыраға түйнек биіктігінің **2/3** бөлігіндей тереңдікке бір талдан отырғызады.

Топырақ құрамы бір үлес жапырақ аралас топырақ, бір үлес шым топырақ, бір үлес қарашірік және бір үлес құмнан тұрады. Бой алып өскен кезде қалдырыл суарыл, тыңайтқышпен қо-ректендіреді. Отырғызғаннан кейін **2—3** жыл өткен соң гүлдейді.

Гүл сағағы жапырақ түзілгенге дейін өседі. Гүлдегеннен кейін тыныштық кезеңі басталады; осы кезде амариллисті температурасы 8—10оС қараңғы қоңыр-салқын бөлмеге орналастырыл, суаруды сиретеді. Желтоқсан айында қайтадан жарық жерге шығарыл, өсуін жеделдету үшін суаруды жиілете бастайды.

## Дереккөздер
# Тұқымдас

Таксономиялық санат
**Тұқымдас** (лат. *famіlіa*) – биологиялық жүйеленімдегі таксономиялық категория.

Тұқымдас туыстығы жақын, тегі бір туыстарды біріктіреді. Мысалы, тал тұқымдасына тал, терек; ал тиін тұқымдасына тиін, сарышұнақ, т.б. жатады. Бірқатар тұқымдастың құрамына бірнеше жүздеген туыстар (күрделігүлділердің 1 мыңнан аса, аламандардың 100-ден аса туысы бар) кіреді. Сонымен қатар құрамында бір ғана туыс болатын тұқымдастар да кездеседі. Мысалы, анар тұқымдасының өзі аттас бір ғана туысы бар. Тұқымдастың латын атауы ботаникада, микологияда және бактериологияда – aceae; зоология мен вирусологияда іdea-мен аяқталады. Ірі тұқымдастар тұқымдас тармағына бөлінеді (онда oіdae және іnae жалғаулары жалғанады). Туыстығы жақын тұқымдастар отрядқа (зоологияда), қатарға (ботаникада біріктіріледі.

Тұқымдас (familia) - биологиялық жүйелеудегі таксономиялық категория. Ортак шығу тегі жақын туыстарды біріктіреді. Жақын тұқымдастарды қатарға біріктіреді, кейде өтпелі топтарға, тұқымдас үсті, отряд асты және т.б. біріктіреді.

## Дереккөздер
# Шөптер

**Шөптер** - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты.

Шикізаттың құрамы сабақтан, гүлдерден, жапырақтан, піспеген жемістерден тұрады.
Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдерінің құрылысын қарусыз көзбен немесе лупа көмегімен көріп зерттейді. Керек болған жағдайда шикізатты бірнеше минут ылғалдайды, кейін сабағы мен жапырақтарын жөндеп зерттейді.
Сабағын тексерген кезде оның: қысқартылған немесе ұзын, қарапайын немесе бұтақты, сабағының пішіні цилиндр тәрізді, қабырға тәрізді, төрт қырлы, т.б, түктілігі, өлшемдері (ұзындығы, диаметрі), жапырақтардың орналасуы, гүлшоғырдың типі, гүлдердің, жемістердің құрылысы бойынша анықтайды.

Түсті - құрғақ шикiзатта күндiзгi жарықта анықтайды; иiстi - уқалауда; дәм, құрғақ шикiзатты шақпақ немесе (тек қана улы емес объектiлерде) оның қайнатпасынан дәм татаанықтайды.
Жапырақтың орналасу типі
ДӨШ «Шөбі» тобына сыртқы көрінісі арқылы морфологиялық талдау жүргізудің реті:

1. Шикізаттың түрі (бастырылған тұтас гүлденгiш ұшарбастар және басқалар) шикiзаттың өңi
2. Сабақтың құрылысы.
3. Түктену.
4. Көлемі (ұзындық және диаметр түбегейде) сабақтың мөлшерлерi.
5. Жапырақтың орналасуы.
6. Жапырақтардың пішіні.
7. Гүл шоғыры немесе жеке гүлдер.
8. Жемiс және тұқым.
9. Иісі.
10. Дәмі (тек улы емес)

## Шөптердің түрлері

* Ағаш тектес дәнді дақылдар - қатқыл, берік сабақтары бар шөптер. Оларға бамбук жатады.
* Көгалдық шөптерді әдетте ойын алаңдарында, алаңқайларда өсіреді. Бермуд шөбі мен үйбидайықкөгалдық шөптерге жатады.
* Сәндік шөптер саябақтарды безендіруге қолданылады.
* Дақылдар - азық ретінде өсірілетін шөптер. Оларға бидай, күріш пен жүгері жатады.
* Жайылымдық шөптер - сиыр, ешкі, жылқы, басқа да шөппен қоректенетін жануарлардың азығы. Оларға сұлыбас, түлкіқұйрық, дантония жатады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Herbaceous plants |
# Туыс (биология)

**Туыс** (лат. *genus*) — филогенетикалық тұрғыдан бір-біріне туыстығы жақын түрлерді біріктіретін, түрден жоғары болатын негізгі таксономиялық санат. Кейбір туыстың оншақты, кейде жүздеген, мыңдаған (кейбір жәндіктер, өсімдіктер туысы), болмаса 2-4, тіпті бір түрі де болады.

Туыстың ғылыми атауы латынша бір сөзбен белгіленеді, мысалы мысық туысы — Felis. Биномдық номенклатурада тектік атау тектегі әрбір түр үшін биномдық түр атауының бірінші бөлігін құрайды. Мысалы Panthera leo (арыстан) және Panthera onca (ягуар) - пантера туысының екі түрі.

Туыс құрамын таксономистер анықтайды. Туыстарды классификациялау стандарттары қатаң кодификацияланбаған, сондықтан әртүрлі тұлғалар туыстарды әртүрлі классификациялауы мүмкін. Алайда кейбір жалпы тәжірибелер қолданылады, оның ішінде жаңадан анықталған тұқымдас төмендегі үш өлшемге сай болуы керек:

1. монофилия (ағылш. *monophyly*) – тектік таксонның барлық ұрпақтары біріктірілген (яғни филогенетикалық талдау монофилді де, жеке тектік ретінде жарамдылығын да анық көрсетуі керек).
2. пайымды жинақылық – туысты қажетсіз кеңейтуге болмайды.
3. анықтылық – эволюциялық сәйкес өлшемдерге қатысты, яғни экология, морфология немесе биогеография; ДНҚ тізбегі гендердің ағынын тікелей тежейтін жағдайларды қоспағанда (мысалы, постзиготикалық тосқауылдар) эволюциялық линиялардың шарты емес, салдары болып табылады.

## Дереккөздер
# Агапантус

| Агапантус |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | Amaryllidaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Agapanthoideae  |
| Тегі: | *Agapanthus* L'Hér. |

 |
|   |
| түрлері |
|
6-10 түрі белгілі |

**Агапантус** (лат. *Agapanthus*) – амариллистер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдіктің бір туысы. Мұның үш түрі бар, олар әсемдік үшін өсіріледі.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
# Жуа

| Жуа |
| --- |
|  Сарымсақ (*Allium sativum*) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | Amaryllidaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Allioideae  |
| Тайпасы: | Allieae  |
| Тегі: | *Allium* Карл Линней |
| Түрі: | A. aflatunense  |

 |
| Үлгілік түрі |
| *Allium sativum* Карл Линней |
| түрлері |
|
500 түрі белгілі |

**Жуа** (лат. *Allium*) – амариллистер тұқымдасының жуа тұқымдас тармағына жататын екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы.

Солтүстік жарты шарда 500-ге жуық түрі кездеседі. Қазақстанда жуаның 108 түрі далалық шөл, шөлейтті жерлерде, әсіресе, таулы аймақтарда өседі. Сабағы қуыс, кейде бітік, оның ұшында көп гүлді, шатыр тәрізді гүлшоғырлары бар. Жапырағы тұтас қынапты, сабағын орап тұрады. Гүлі ұсақ, ақ, қызғылт сары, жасыл түсті. Жемісі – үш қырлы қауашақ. Баданалары домалақ, кейде сопақша. Жуаның сирек кездесетін 9 түрі (мыс., Піскем жуасы, түпті жуа, Сергей жуасы, т.б.) қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. жуа мал азықтық, тағамдық, дәрілік өсімдіктер ретінде де бағаланады. Ерте заманнан бері ерекше сәнді әсемдік өсімдіктер есебінде мәдени түрде өсіріледі және арамшөп түрлері де кездеседі.

Жуа - екі жылдық және көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда 100-ден астам түрі бар, оның 29-ы эндемикалық. 4 түрі (бас пияз, сарымсақ, шалот, батун) мәдени дақыл ретіңде өсіріледі. Жапырағы түтікше пішіндес не жалпақ. Тамыр жүйесі шашақты (тамыры топыраққа 25 см-дей тереңдейді), баданасы не қысқа тамыр сабағы бар. Гүлі ұсақ, қос жынысты, түйінінің үш ұшасы бар. Гүлшоғыры — шатырша. Жемісі қара дәнді кұрғақ қауашақ. 40-150 күнде өсіп жетіледі. 3-4 жылдан кейін гүлдей бастайды. Жапырағы мен баданасында кант, клетчатка, кальций, калий, В, Вр В,, С, РР витаминдері бар. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер
# Кливия

| Кливия |
| --- |
|  *Clivia miniata* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | Amaryllidaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Amaryllidoideae  |
| Тайпасы: | Haemantheae  |
| Кіші тайпасы: | Cliviinae  |
| Тегі: | Clivia  |

 |
| түрлері |
|
6 түрі белгілі |

**Кливия** (лат. *Clivia*) — амариллистер тұқымдасына жататын пияз тектес өсімдік. Отаны – Оңтүстік Африка. Шылбыр тәрізді қошқыл жасыл қалың жапырағы бар, аласа, сабағы жуан 6 – 12 гүлі болады. Бөлмеде өсетін кливияның жапырағы сарғыш жолақты болып келеді. Ақ гүлді кливия да кездеседі. Қайта отырғызу кезінде бөлектел кесіп алатын қалемшелерден өсіріледі. Құм қосылған сазды шым және шіріген жапырақ аралас топырақта жақсы өседі. Бұрыннан келе жатқан кливияны 2 – 3 жылда, ал жаңа өскенін жыл сайын қайта отырғызады. Өніп келе жатқанда және гүлдегенде қандыра суарыл әрі қоректендіру отыру қажет.

## Өсімдік туралы

Кливия – амариллистер тұқымдасына жатады. Отаны – оңтүстік Африканың батыс жағалауы. Африканың оңтүстік бөлігі – көптеген пиязшық өсімдіктердің отаны. Солардың қатарына кливия да жатады. Кливия пиязшық пен тамыр сабақ аралығындағы өсімдік. Кливия баптауды аса қажет етпейтін күтімі жеңіл, бірақ керемет әдемі гүл жаратын бөлме өсімдігі. Жапырақтары ұзын 30-50 см., сүйір, жылтыр, түсі қою жасыл. Сабақсыз, тамыр үсті қатарласып желпуіш сияқты орналасқан. Гүлі мықты, жуан гүлсидамының басында орналасқан. Гүлсидамында әдемі қызғылт сары қолшатыр тәріздес 10-12 дана гүл болады. Гүлдеуі үшін, демалу кезеңімен температуралық жағдай жасалуы керек.

Кливия-амариллистер тұқымдасына жататын,Оңтүстік Африканың ылғалды климатынантараған өсімдік. Күтімі жеңіл болғандықтан гүл өсірушілердің сүйікті гүліне арналған.Оныкүн суық кезде түбекке егіп үй жағдайында, алжаз кездерінде бақшада гүлзарда өсіреді.Аналық түптен 40-қа жуық гүл шығады.Гүлініңтүсі сары, қызыл, күрең түсті. Тіке күн сәулесітүскенді ұнатпайды.Бірақ өскен ортасы жарықболғаны дұрыс. Гүлденген уақытында жиісуару керек. Күз кезінде суаруды азайтып,қараңғылау,салқын жерге тынықтыруға қояды.2 айдан соң жарыққа шығарады.Аналық көшеттің түбін бөлу арқылы көбейтеді. Әрбір жас көшетте кем дегенде 4-5 жапырақ болғанкезде ғана тамырланып, өсіп-өркендей алады.

## Жарығы

Күннің көзі тік түспейтін, жарық жерде жақсы өседі.

## Жылуы

Қыста демалу кезеңінде 15°C төмен болмауы керек.

## Суғарылуыc

Жазда жиірек, қыста суғаруды сиретеді.

## Ылғалдылығы

Аса ылғалдылықты қажет етпейді. Бірақ жапырақтарына су бүркіп шаң-тозаңнан тазалап тұру қажет.

## Қоректендірілуі

Көктем-жаз айларында гүлдейтін гүлдерге арналған тыңайтқышпен қоректендіріп тұру қажет.

## Аурулары

Ауруға сирек шалдығады.

## Көбейтілуі

Жанама өскіндері арқылы көбейтеді.

## Сілтемелер

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

## Дереккөздер

Қ 74 Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жемістер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8
# Гиппеаструм

| Гиппеаструм |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Өсімдіктер  |
| Бөлімі: | Гүлді өсімдіктер  |
| Табы: | Дара жарнақтылар  |
| Сабы: | Asparagales  |
| Тұқымдасы: | Amaryllidaceae  |
| Кіші тұқымдасы: | Amaryllidoideae  |
| Тайпасы: | Hippeastreae  |
| Кіші тайпасы: | Hippeastrinae  |
| Тегі: | Hippeastrum Herb. |

 |
| түрлері |
|
90 түрі белгілі |

Гиппеаструм (лат. *Hippeastrum*) – амариллистер тұқымдасына жататын пиязшық өсімдік. Отаны – тропикалық Америка. Табиғатта 75-тен аса түрі бар. Жапырағы ұзын сүйір, жылтыр, түсі ашық жасылдан қою жасылға дейін. Гүлі биік гүлсидамының басында қолшатыр тәріздес, 2-5 дана аралығында орналасқан. Гүлдері ірі, түтікшесінің ұзындығы 20 см болса, диаметрі 25 см болады. Түсі түріне байланысты әртүрлі. Гиппеаструмның пиязшықтары жиырма жылға дейін жақсы өсіп, өне береді. Гиппеаструмның күтімі де қиын емес. Ең бастысы түбегін дұрыс таңдау керек. Көлемі үлкен ыдысқа отырғызса, өсімдік көп балапандар шығарады да, бірақ гүлдеуі нашарлайды, сондықтан түбегінің диаметрі пиязшықтан 2-3 см-ге ғана үлкен болуы керек. Топырағы құнарлы болғаны абзал. Арнайы күтім жасағанда, гиппеаструм жылына екі рет гүлдейді.

## Жарығы:

Жарық жерді ұнатады, тіке түскен күн сәулесіне шыдамды, жазда аулаға шығаруға болады.

## Жылуы:

Демалу кезеңінде көлеңке, салқын жерге, басқа уақыттарда 22-25 °C жылы жерге орналастыру керек.

## Суғарылуы:

Гүлдеп болған соң, гүлсидамын солған гүлімен бірге кесіп тастайды да, суғаруды азайтады. Қыркүйек айының соңына қарай жапырағы түгелімен сарғайған кезде ғана, жапырағын кесіп тастап, суғаруды тоқтатады (жапырақтары солмай тұрып жұлып тастауға болмайды, жапырақтағы нәр қайтадан тамыртүйнегіне баруы керек). Тек айына бір рет, түбегінің астындағы ыдысқа су құйып ылғалдандырып қана қою керек. Қазан, желтоқсан айларында қараңғы, құрғақ, 10-12 °C салқын жерде сақтау керек. Қаңтар айынан бастап 22-25 °C жылы жерге шығарып, біртіндеп суғара бастайды.

## Ылғалдылығы:

Жапырақтарына су бүркіп, ылғалдандырып, тазалап тұрған абзал.

## Қоректендірілуі:

Гүл түйнегі пайда болғаннан бастап аптасына бір рет арнайы гүлдейтін гүлдерге арналған сұйық тыңайтқышпен жапырағы сарғайғанға дейін қоректендіру қажет.

## Аурулары:

Кене, қалқанқоңыз және жер құрты пиязшығын зақымдауы мүмкін. Оларға қарсы инсектицидтер қолданады. Ауруына қарсы фунгицидтер қолданады.

## Көбейтілуі:

Пиязшығын бөлу немесе жанама өскіндері арқылы көбейтеді.

## Сілтемелер

* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт Мұрағатталған 20 ақпанның 2012 жылы.

## Дереккөздер

"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727
# Тірі организмдер дүниесі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тірі организмдер дүниесі** - құрылымы және биосферадағы функциялық рөлі жөнінен тірі организмдердің ең ірі бірлестіктері тірі организмдер дүниесінің 5 түрі сараланады. Прокариот жоғары дүниесі екі дүниені — архибактериялар мен бактерияларды қамтиды, олар: редуценттер рөлін атқаратын ядросыз организмдер, биологиялық азот ұстаушылар, продуцент- хемотрофтар мен продуцент-фототрофтар (цианбактериялар). Эукариот жоғары дүниесі үш дүниені қамтиды, олар: Өсімдіктер — хлорофилы бар бір клеткалы және көп клеткалы организмдер, мұның өзі олардың фотосинтезді жүзеге асырып, экожүйелерде продуценттер (фотоавтотрофтар) болуына мүмкіндік береді. Жануарлар — дайып органикалық (тірі не елі) заттекпен көректепетіп гетеротрофтық организмдер. Бұл өте-мәте әр алуап топ экожүйелерде консументтер мен редуценттер рөлін атқарады. Жануарлардың барынша жылжымалылығы нәтижесінде олар органикалық заттектің орнын ауыстыруда (өсімдіктердің тұқымы мен тозаңын тасуды қоса) "көлік құралдары" болады, қөректері алуан түрлі болғандықтан (өсімдіктер мен әр түрлі жануарлар, микроорганизмдер, саңырауқұлақтар), — экожүйелердегі экологиялық тепетеіңікті реттеушілер болып табылады. Саңырауқұлақтар — (микроскоптық ашытқы клеткаларынан, өңездерден альт түрлеріпе дейінгі) организмдердің ұланғайыр тобы, олар органикалық заттектің редуценттері рөлін атқарады, өсімдіктердің топырақтан минералдық заттектер мен су сіңіруіне жәрдемдесіп, олармен сөлбеспелік байланыстар түзеді және өсімдіктер мен жануарлар популяцияларының тығыздығың реттейтін паразиттер болып табылады.

## Дереккөздер