Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Диалог

**Диалог** – (гр. *διάλογος*) екі не бірнеше адамның кезектесіп сөйлесуі арқылы берілетін ауызекі тілдегі ерекше форма.

**Диалог** - ғылымда танымдық процестің іздеген нәтижеге әр түрлі, бірақ бір-бірімен жарыспайтын көзқарастар, қатынастар, бағыттардың өзара байланысы жолымен жүзеге асырылатын прогрессивтік дамуының түрі ретінде көрінеді. Диалогиялық байланыс процесс диалогтің бір жағы ғана басқаның көзқарасын игеріп қоймайды, сонымен бірге өзінін идеяларымен дамытады және байытады, оны анықтайды, түзейді, жақсартады.

**Диалог** – екі адам арасындағы сөйлеу әрекеті (егер сөйлеушілер екеуден көп болса онда полилог деп аталады). Монологтан айырмашылығы диалогта сөйлеумен қатар тыңдау механизмдері қатар жүреді.

**Біліктіліктері: Сұрақты мәселені талқылауға қатысу және өзінің ойын жеткізе білу;
* Пікірлестерден алынған хабарды толықтыра алу, нақтылай алу;
* Сөйлесушінің айтқандарына дау айта алу, келіспеу, өз дәлелін келтіру;

**Құрылымы:Диалогта** сұрақ / жауап / қарсы сұрақ / сөйлеушілердің көңіл-күйі, реакциясы (сөзбен берілмейтін) болады. **Диалогтар** қысқа (2-3 сөйлем) және «мазмұнды» яғни ұзын болуы мүмкін.

Диалогта келесі айтылғандар орын алады:

* Фразаларды, сөйлемдерді аяқтамау;
* Сөздің орнына қимыл, жест, мимика қолдану;
* Тек қана ауызекі сөйлеу барысында қолданылатын сөздерді қолдану.

## Дереккөздер
# Александр Пэйн

|  |
| --- |
| Александр Пэйн |
| ағылш. *Alexander Payne* |
|
Александр Пэйн (2017) |
| Жалпы мағлұмат |
| Туған кездегі есімі |
Константин Александр Пэйн
 |
| Туған күні | 10 ақпан 1961 (1961-02-10) (65 жас) |
| Туған жері |
Омаха, Небраска, АҚШ
 |
| Азаматтығы |  АҚШ  Грекия |
| Мамандығы |
режиссёр сценарийші кинопродюсер |
| Белсенді жылдары |
1985 — қазіргі уақыт
 |
| Марапаттары |
«Оскар» (2005, 2012) «Алтын глобус» (2003, 2005) «BAFTA» (2005)
 |
| IMDb |
ID 0668247
 |
| Ортаққордағы **Александр Пэйн** |

**Константин Александр Пэйн** (ағылш. *Constantine Alexander Payne*; 10 ақпан 1961(19610210), Омаха, Небраска, АҚШ) — америкалық кинорежиссёр, кинопродюсер және сценарийші. «Оскардың» екі дүркін иегері.

## Фильмография

| Жыл | Қазақша аты | Түпкі аты |
| --- | --- | --- |
| 1996 | Азамат Рут | Citizen Ruth |
| 1999 | Сайлау | Election |
| 2002 | Шмидт туралы | About Schmidt |
| 2004 | Жол жиегінде | Sideways |
| 2011 | Ұрпақтары | The Descendants |
| 2013 | Небраска | Nebraska |
| 2017 | Азаю | Downsizing |
| 2023 | Қалғандар | The Holdovers |
# Джеймс Франк[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Джеймс Франк |
| нем. *James Franck* |
|  |
| Туған күні | 26 тамыз 1882 (1882-08-26) |
| Туған жері |
Гамбург, Германская империя
 |
| Қайтыс болған күні | 21 мамыр 1964 (1964-05-21) (81 жас) |
| Қайтыс болған жері |
Гёттинген, Германия
 |
| Ғылыми аясы |
физика
 |
| Ғылыми жетекші |
Эмиль Варбург
П. К. Л. Друде
 |
| Атақты шәкірттері |
Фридрих Хоутерманс
 |
| Марапаттары |  Физика саласындағы Нобель сыйлығы (1925) Макс Планк медалі (1951) Румфорд сыйлығы (1955) Дэнни Хайнеман сыйлығы (1961)
 |

**Джеймс Франк** (нем. *James Franck*; 26 тамыз 1882, Гамбург — 21 мамыр 1964, Геттинген) — еврей текті неміс-американ физигі, 1925 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

 Джеймс Франк, Чикаго, 1952
Сыйлық «электронның атоммен соқтығысу заңдылықтарын ашқаны үшін» (Густав Герцпен бірге) берілді. 1951 жылы Макс Планк медалімен марапатталды.

## Өмірбаяны

1921 жылдан 1934 жылға дейін Франк Геттинген университетінің Эксперименттік физика институтының профессоры және директоры қызметін атқарды. Нацистер билікке келгеннен кейін Франк басқа еврейлерден айырмашылығы запастағы офицер дәрежесіне және Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына байланысты бірден қызметінен босатылған жоқ. Алайда оның өзі еврей ұлтының қызметкерлері мен студенттерін қысқарту туралы бұйрыққа көпшілік алдында қарсылық білдіріп, отставкаға кетті. Ол тіпті ғылыми әлемдегі байланыстарын пайдалана отырып, зертханасының әрбір қызметкеріне шетелде жұмыс тауып берді, содан кейін ғана 1934 жылы өзі Германиядан кетті.

1935 жылға дейін Копенгаген университетінде Нильс Бор теориялық физика институтында, 1935—1938 жылдары — Джон Хопкинс университетінде физика профессоры, 1939 жылдан Чикаго университетінің профессоры болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Манхэттен жобасына қатысты. 1945 жылы ол АҚШ билігіне («Франк баяндамасы») жапон қалаларына атом бомбасын сынамау туралы өтінішке қол қойды.

## Дүниетанымы

Э. Теллердің естеліктеріне сәйкес, 1930 жылы Копенгагенде Ландау Джеймс Франкпен дін туралы көп айтысып, оның діни көзқарастарын ғалым үшін ескілікпен өмір сүру деп санап, оның көзінше де, Франктың болмаған кезде де өзін мүлде шектеусіз білдірді. Ал Франк әрқашан жауап ретінде күлді. Сондықтан, Копенгагеннен кетерде Ландаудың қоштасуға арнайы барғаны өте жақсы болды.

### Атом бомбасын қолдану

Атом бомбасын қолдану мүмкіндігін талқылағанда, Джеймс Франк бастаған Манхэттен жобасының бір топ ғалымдары өте құпия баяндамада өз пікірлерін білдірді. Олар ядролық оқиғаларды ұзақ уақыт құпия ұстауға болмайтынын алға тартып, ядролық қарулану жарысын болжаған. Жапон қалаларын бомбалаудың орнына, сынақты қаңыраған бос орынмен шектеу ұсынылды, өйткені бұл ешкімнің Америкаға қару-жарақты басып тастаудан қорқып шабуыл жасауға батылы жетпеуі үшін жеткілікті еді .

## Естелік

1973 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың көрінетін жағындағы кратерге Джеймс Франктің есімін берді.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат (ағыл.)
* Өмірбаяны «Ғылым және технология» электронды кітапханасының сайтында (орыс.)
# Кванттық өріс теориясы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Қазiргi физиканың өрiстерi.
**Кванттық өріс теориясы**– еркіндік дәрежесінің саны шексіз көп болатын физикалық жүйенің релятивистік кванттық теория.

Өрістің кванттық теориясы элементар бөлшектер физикасының негізгі аппараты болып табылады. Бұл теорияда әрбір өрісті бөлшектер коллективімен, әрбір бөлшектер жиынтығын өріске теңеп сипаттайды. Осы бөлшектердің өзара әсерлесуінен жаңа бөлшектер туып немесе бөлшектер жойылып жатады. Ең алғашқы мұндай процеске электрмагнит өрісінің (оның бөлшектерінің) сәуле шығарып немесе жұтылуы жатады. Сондықтан алғашқы өрістің кванттық теориясын кванттық электрдинамика деп атады. Ол электрондар мен фотондардың әсерлесу теориясы. Өрістің кванттық теориясын жасаудағы алғашқы қадамның бірі Фермидің 1934 жылы құрған -ыдырау теориясы болды. Өрістің кванттық теориясында барлық физикалық өрістер бөлшектердің толқындық функциясынан құрылған операторлармен және солардың арасындағы орын ауыстыру қатынастарымен сипатталады. Бұл оператордан құралған бас бөлшектер энергиясы мен олардың әсерлесу энергия операторлары мынадай түрлендіруге инвариантты болу керек:
 1) Лоренц түрлендіруі;
2) СРТ – түрлендіруі;
3) колибрлік түрлендіруі;
 4) Эрмиттілігі.
Теорияның негізгі теңдеулері көбінесе әсерлесу энергиясын бос бөлшектер энергиясынан өте аз деп есептейтін жуықтау теориясында ғана шешіледі. Бұл теория шашырау матрицасын кез келген жуықтауда есептеуге мүмкіндік береді. Бірақ, жоғары жуықтау мүшелерін есептегенде үлкен қиындықтар кездеседі. Ол мүшелердің қорытындылары шексізге ұмтылып, оның мағынасы жойылады. Қазіргі кезде ол қиындықтан шығу жолдары жасалды. Бұл әсіресе кванттық электрдинамикада іске асты. Бірақ бұл жол күшті әсерлесетін (нуклондар, мезондар) бөлшектердің динамик. қасиеті үшін тіптен үйлеспейтін болып шықты. Сондықтан өрістің кванттық теориясында да әзірге шешілмеген мәселелер бар. Сондықтан бұл теорияны толығымен құрылып бітті деп айтуға болмайды. Дегенмен Өрістің кванттық теориясында электр бөлшектердің қасиеті туралы көптеген жаңа, пайдалы қатыстар және тәжірибемен сәйкес келетін дәл есептеулер жасалды. Осы кезде бұл теорияның негізін құрайтын қағидалардың дұрыстығына дәл көз жеткізу қиын.

## Дереккөздер
# 20 қаңтар

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **2026 жылғы қаңтар** | >> |
| Жек | Дүй | Сей | Сәр | Бей | Жұм | Сен |
|  |  |  |  | 1 | 2 | 3 |
| 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| **MMXXVI** |

 |

**Қаңтардың 20** — Григориан күнтізбесінде жылдың 20-шы күні. Жылдың аяғына 345 (кібісе жылдарда 346) күн қалады.

## Мерекелер

## Оқиғалар

* 1793 — Франция патшасы 16-Лоуиз өлім жазасына тартылды.
* 1961 — Джон Фицджеральд Кеннеди, АҚШ-тың 35-шы президенті болып сайланды.
* 2021 — Джо Байден АҚШ-тың 46-шы президенті болып сайланды.

## Туғандар

* 1586 — Иоганн Герман Шейн, неміс композиторы.
* 1775 — Андре Мари Ампер, француз физигі, математигі.
* 1855 — Эрнест Шоссон (en:Ernest Chausson), француз композиторы.
* 1902 — Назым Хикмет, түрік жазушысы және ақын.
* 1907 — Манфред фон Арденне, неміс физигі.
* 1926 — Цой Гук Ин (ҚХДР, Хамбрук провинциясы, Лидэ стансасы), кинорежиссер.

## Қайтыс болғандар

* 1813 — Христоф Мартин Виланд (1733), неміс жазушысы.
* 1875 — Жан Милле (1814), француз суретшісі.
* 1984 — Джонни Вайсмюллер (1904), американ жүзушісі, Олимпиялық ойындардың 5 дүркін чемпионы.
* 1985 — Ғабиден Мұстафин, Қазақстанның халық жазушысы (1984), қоғам қайраткері.
* 1994 — Мэтт Басби (1909), әйгілі ағылшын футбол бапкері.

## Сыртқы сілтемелер

|  |
| --- |
|  |
| **Жыл айлары мен күндері** |
| Қаңтар | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Ақпан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 (29) |
| Наурыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Сәуір | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Мамыр | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Маусым | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Шілде | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Тамыз | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қыркүйек | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Қазан | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
| Қараша | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 |
| Желтоқсан     | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 |
# Ұлыбритания (арал)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
|  Ұлыбритания ағылш. *Great Britain* |
|  |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 229 946 км² |
| Ең биік нүктесі | 1344 м |
| Тұрғындар (2011 жыл) | 61 371 315 адам |
| Халық тығыздығы | **Айтылым қатесі: Күтілмеген оператор <** адам/км² |
| Орналасуы |
| 54°04′00″ с. е. 2°37′00″ б. б.﻿ / ﻿54.06667° с. е. 2.61667° б. б.﻿ / 54.06667; -2.61667    |
| Архипелаг | Британ аралдары |
| Аралды шаятын акваториялар | Атлант мұхиты, Солтүстік теңізі |
| Ел |  Ұлыбритания |
| Аймақтар | Англия, Шотландия, Уэльс |
| Ұлыбритания |
|  **Ұлыбритания** Ортаққорда |

**Ұлыбритания** (ағыл. *Great Britain*, скотс. *Great Breetain*, валл. *Prydain Fawr*, шотл. *Breatainn Mhòr*, корн. *Breten Veur*) — Еуропадағы ең үлкен арал (ауданы жағынан әлемде жетінші орында); оның аумағы 229 946км², Хонсю аралынан сәл үлкенірек. Аралдың солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ұзындығы шамамен 1440 км-ге тең, ең үлкен ені екі есе кіші. Халық саны жағынан шамамен 63 миллион адаммен Ява мен Хонсюдан кейін әлемде үшінші орында. Британ аралдары құрамына кіреді. Аралда Англияның, Шотландияның және Уэльстің негізгі аумақтары, атап айтқанда, Біріккен Корольдік аумағының 95% -ы орналасқан.

## Шеткі нүктелері

* солтүстікте - мыс Даннет-Хед (ағыл. *Dunnet Head*) 58°40′00″ с. е. 3°22′00″ б. б.﻿ / ﻿58.666667° с. е. 3.366667° б. б.﻿ / 58.666667; -3.366667
* батыста - мыс Коррахад-Мор (ағыл. *Corrachadh Mòr*) 56°42′56″ с. е. 6°13′41″ б. б.﻿ / ﻿56.715611° с. е. 6.227944° б. б.﻿ / 56.715611; -6.227944
* оңтүстікте - мыс Лизард (ағыл. *The Lizard*) 52°28′47″ с. е. 1°45′46″ ш. б.﻿ / ﻿52.4797° с. е. 1.7628° ш. б.﻿ / 52.4797; 1.7628
* шығыста - мыс Лоустофт-Несс (ағыл. *Lowestoft Ness*) 52°28′52″ с. е. 1°45′46″ ш. б.﻿ / ﻿52.481167° с. е. 1.762833° ш. б.﻿ / 52.481167; 1.762833

Арал Атлант мұхитының суымен ұласады. Ол Норвегия мен Даниядан таяз Солтүстік теңізі, Франциядан - Ла-Манш пен Па-де-Кале бұғазы, Ирландия аралынан - Ирланд теңізі, Әулие Георг бұғазы және Солтүстік бұғазы арқылы бөлінген. Оның қазіргі заманғы жағалық сызықтары салыстырмалы түрде жақында қалыптасқан; ол шығанақтармен қатты бөлген: солтүстіктегі фьордтар және оңтүстіктегі өзен эстуариялармен.

Оңтүстіктегі аралдың рельефі негізінен тегіс. Уэльсте 1085 метрлік Кембрий таулары орналасқан. Англияның солтүстігінде Пеннин таулары (893 м, Кросс-Фелл) батыста Камберленд таулары (978 м, Пайк) және Оңтүстік-Шотланд қыратымен (843 м, Меррик) шектеседі. Соңғысы Орташа шотландық ойпат арқылы елдің ең биік таулары Бен-Невис (1344 м) және Бен Макдуимен (1309 м) орналасқан Солтүстік-Шотланд таулы қыратынан бөлінген.

Ұлыбританиядағы ең ұзын өзендері Северн (354 км) және Темза (334 км), ең үлкен көлдер - Лох-Ломонд (71 км²) және Лох-Несс (56 км²), ең үлкен түбегі Уэльс және Корнуолл.

## Тағы қараңыз

* Британ аралдарының аралдар тізімі
* Ауданы бойынша аралдар тізімі
# Виксбург (Миссисипи)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Қала |
| Виксбург |
| ағылш. *Vicksburg* |
| Әкімшілігі |
| Ел |  АҚШАҚШ |
| Штаты |
Миссисипи
 |
| Округі |
Уаррен (Уоррен)
 |
| Тарихы мен географиясы |
| Координаттары | 32°20′10″ с. е. 90°52′31″ б. б.﻿ / ﻿32.33611° с. е. 90.87528° б. б.﻿ / 32.33611; -90.87528    |
| Жер аумағы |
98.32 км²
 |
| Уақыт белдеуі |
UTC-6, жазда UTC-5
 |
| Тұрғындары |
| Тұрғыны | 26 407 адам |
| Сандық идентификаторлары |
| FIPS коды |
28-76720
 |
| Виксбург
Виксбург |
| Виксбург шекарасы

 |

**Виксбург** (ағылш. *Vicksburg*) — Миссисипи штатының Уаррен (Уоррен) округіне жататын АҚШ қаласы.

Қала тұрғындарының саны 26 407 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 98.32 км² шамасында. FIPS коды — 28-76720.

## Сыртқы cілтемелер

* АҚШ-тың барлық қалалары жайында статистикалар
* U.S. Census Bureau.

Үлгі:Миссисипи штаты
# The Huffington Post

|  |
| --- |
| Хаффингтон Пост |
|  |
| URL |

 |
| Коммерциялық |
йә
 |
| Сайттың түрі |
жаңалықтар және блог
 |
| Тіл(дер)і |
ағылшын тілі, француз тілі
 |
| Сервердің орналасқан жері |
Нью-Йорк, АҚШ
 |
| Иесі |
AOL
 |
| Авторы |
Арианна Хаффингтон
 |
| Ашылған уақыты |
2005 жыл, 9 мамыр
 |
| Қазіргі статусы |
белсенді
 |

**Хаффингтон Пост** — Арианна Хаффингтон, Кеннет Лерер, Эндрю Брейтбарт және Джона Перетти құрған америкалық онлайн-БАҚ, агрегатор және блог. Сайтта авторлық немесе көшірілген саясат, бизнес, көңіл көтеру, технология, мәдениет және басқа да салалардың жаңалықтары жарияланады.

«Хаффингтон Пост» 2005 жылдың 9 мамырында Drudge Report-тың баламасы ретінде іске қосылды. 2011 жылдың 7 ақпанында AOL компаниясымен 315 миллион АҚШ долларына сатып аланды. Арианна Хаффингтон бас редактор болып қала берді. Хаффингтон Пост 2012 жылы Пулитцер сыйлығын алды.
# Жаһандық жылыну

**Жаһандық жылыну** — жердің бетіндегі орташа температураның артуы. Соңғы жүз жылда температурасы шамамен 1 ºС-қа артты. Ауаны ластау, өнеркәсіп санының артуы, ормандарды кесу, адамның әр түрлі әрекеттері жаһандық жылынудың басты себептері болып тұр. Парниктік газдардың басты алты түрі бар, олар: су буы, көмірқышқыл газы, метан, азот тотығы, озон және хлорфторкөмірсутектер. Ғаламшардағы орташа температура 1980 жылдардан бастап әрбір онжылдықта көтеріліп келеді. Ғалымдар ауа температурасы 2 градусқа көтерілсе, бұл апатты зардаптарға әкеледі деп есептейді: ауыл шаруашылығында проблемалар, кейбір жануарлар түрлерінің жойылуы және экожүйенің бұзылуы. Ауа-райы оқиғалары бүкіл әлемде тұрақсыз болып, адамдардың өміріне әсер етуде. Кейбір аймақтарда жаңбыр аз, басқаларында көбірек, ал басқаларында бірдей мөлшерде жауады деп болжануда, бірақ ол ауыр және қысқа мерзімді болады. Бұл өзгерістер құрғақшылық пен су тасқынына әкеледі.

## Жаһандық жылынулардың әсерлері

Жаһандық жылынудың басты әсерлері мыналар: климаттың өзгеруі, жылу толқындарының жиі болуы, теңіз деңгейінің көтерілуі, мұздықтардың еруі, тасқындар, құрғақшылықтар мен дақылдардың шықпай қалуы секілді табиғи зардаптар.

### Мұз қабаттарының еруі

Жаһандық жылынудың нәтижесінде мұз қабаттары еруде. *Мұз қабаттары* дегеніміз — жердің қар мен мұз қаптап жатқан бөліктері. Мұздықтар мұзының қалыңдығы 1000 м-ден жоғары, аумағы 51 800 км² болады. Мұз қабаттарының еруі нәтижесінде теңіз деңгейлері артуда. Арктикалық теңіздердің мұздықтары да жаһандық жылынудың әсерінен төмен тұсуде. Төмен түсудің қазіргі деңгейі әр онжылдықта 8%-ға тең болып тұр. Бұл 2060 жылға қарай жер бетінде Арктикалық теңіздердің жойылатынын білдіреді.

Климаттың өзгеруін зерттейтін БҰҰ-ның мемлекетаралық эксперттер тобының пайымдауынша (және Үлкен Сегіздік елдерінің ұлттық академияларының келісімімен) XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап жердің орташа температурасы 1 °C көтерілді және соңғы 50 жылдағы жылыну процесінің адамзаттың кесірінен орын алған, бірінші кезекте газдардың атмосфераға шығарылуынан туындаған көмірқышқыл газы (CO2) мен метанның (CH4) «көшетхана эффектісі» (Greenhouse effect).

IPCC ұйымының климаттық модельдерге байланысты алынған мәліметтері бойынша: XXI ғасырда Жер бетінің орташа температурасы 1°C-тан 5°C-қа көтеріледі-мыс.

Дүниежүзілік мұхит деңгейінің өсуімен қатар жаһандық температураның да өсуі атмосфералық жауын-шашын мөлшерінің өзгеруіне алып келеді. Нәтижесінде табиғи катаклизмдер жиілеуі мүмкін, мысалы: су тасқындары, қуаңшылықтар, дауылдар және басқалары, жапа шеккен аймақтарда ауылшаруашылық өнімдерінің мөлшері төмендейді және басқа аймақтарда жоғарлайды (көмірқышқыл газы концентрациясының көтерілу есебінен). Жылыну процесі — мұндай құбылыстардың масштабы мен жиілігін жоғарлатуы ықтимал.

Климаттың жылынуынан келесі қауіп туындауы мүмкін: кейбір жануар немесе өсімдік түрлерінің таралу аймағының полярлық зоналарға ығысуы; жаға зоналары мен аралдарда мекендейтін саны аз түрлердің жойылуы.

## Тағы қараңыз

* Көшетхана эффектісі
* Климаттың өзгеруі
* Орнықты даму
* Киото хаттамасы

## Дереккөздер
# Мадейра

|  |
| --- |
| **Мадейра** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
|  мемлекеттік әнұраны
 |
|  |
| Тарихы |
| **Құрылды** | 1420 |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілі** | Португал тілі |
| **Елорда** | Фуншал |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  | Әлем бойынша 20-орын 801,51 км² |
| **Жұрты** • Сарап (2018) • Тығыздығы
 |  253 945 адам (11-орын) 341 адам/км² |
| Экономикасы |
| **Валютасы** | Еуро |
| Қосымша мәліметтер |
| **Телефон коды** | +351 291 |
| **Уақыт белдеулері** | 0:00 |

**Мадейра** (порт. *Madeira*) — Португалияға тиесілі, Атлант мұхитында орналасқан, вулкандық шығу тегі бар архипелаг-ел. Астанасы Фуншал қаласы. Португалиядан 1000 шақырым, Африканың батысынан 500 шақырым қашықтықта орналасқан. Мадейра Португалияның бір бөлігі ретінде Еуропалық Одаққа кіреді.

## Тарихы

Мадейра аралдары шамамен 20 миллион жыл бұрын теңіз түбінен атқылаған вулкандардың нәтижесінде пайда болған. Аралдарды 1418 жылы португал теңізшілері, Жуан Закариас және Тристан Ваз Тешейра ашқан.

Португалдар Мадейраны колонияға айналдырып, аралды мекендеуді бастаған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аралда әскери база орналасқан, бұл оның дамуына кері әсерін тигізген.

## Негізгі ақпарат

* **Астанасы:** Фуншал
* **Халық саны**: 245,000 шамасында
* **Тілі:** Португал тілі
* **Діні:** Христиан діні (католицизм)
* **Ауданы:** 741 шаршы шақырым
* **Валютасы:** Еуро
* **Спорт:** Екі клубы Португалия чемпонатында ойнайды: "Маритиму" және "Насьонал Фуншал". Атақты футболшы Криштиану Роналду Мадейрада дүниеге келген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Мадейра үкіметі. Басты дереккөзінен мұрағатталған 9 мамыр 2007.(қолжетпейтін сілтеме)
* Мадейра туризмі. Басты дереккөзінен мұрағатталған 14 маусым 2010.(қолжетпейтін сілтеме)
* Гид по Мадейре. *www.madeira-web.com*. (қолжетпейтін сілтеме) Тексерілді, 11 маусым 2023.