# Сандық нысан идентификаторы

|  |
| --- |
| Нысанның цифрлық идентификаторы (дискретті нысан идентификаторы) |
| Сайттың түрі |
Сандық нысан идентификаторы
 |
| Қазіргі статусы |
International DOI Foundation
 |

**Нысанның цифрлық идентификаторы** (ағылш. *digital object identifier* (DOI), **дискретті нысан идентификаторы** (DOI)) ақпараттық әрекет объектілерін белгілеуге арналған DOI жүйесінің негізгі элементі болып табылады. Бұл сандық нысан идентификаторы емес, сандық нысан идентификаторы. DOI 2000 жылдан бері қолданылып келеді және қазіргі уақытта 5000-нан астам билік органдары (баспалар, ғылыми деректер орталықтары, киностудиялар және т.б.) шығарады. Жылына 100 миллионнан астам DOI атаулары және 1,5 миллиардтан астам DOI жарияланымдары бар. Айта кету керек, DOI кейде оны пайдалану басталғанға дейін жасалған жарияланымдарға тағайындалады.

DOI атауы (идентификатор, нөмір) жарияланым немесе оның бөлігі (кітап, кітап тарауы, мақала) немесе элемент (сурет, кесте, формула және т.б.) сияқты объектілерге тағайындалуы мүмкін, аудио және бейне контент, деректер жинақтары мен деректер базасы, материалдық объектілер (DVD, қағаз кітап), адамдар (авторлар, композиторлар, баспалар), ұйымдар және т.б. Жүйені ұйымдастыру мен басқаруға қойылатын талаптар, DOI атаулары мен метадеректер құрылымы, оларды тағайындау және ашу тәртібі ISO 26324:2012. Ресейде халықаралық стандартқа ұқсас ГОСТ Р ISO 26324 стандарты жұмыс істейді.

## Сипаттама

DOI объектілерді бірегей және дәл анықтауға және ол туралы толық ақпаратқа (метадеректер) немесе объектіге кіру ашық болса, тікелей объектінің өзіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Нысанға DOI тағайындаған ұйым нысанға және/немесе ол туралы деректерге сілтеме әрқашан жұмыс істейтінін қамтамасыз етуге міндетті. Бұл DOI тағайындалған нысанды оның орны өзгерсе де табуға болатынын білдіреді. Сонымен бірге нысанның өзін және осы нысанмен байланысты ақпаратты DOI иесі әр уақытта және кез келген уақытта әртүрлі тәсілдермен қосуға, өзгертуге немесе топтастыруға болады.

DOI көмегімен объектінің нұсқалары (түзетулері) сияқты байланысты объектілерді де ажыратуға және бөлек байланыстыруға болады (мысалы, DOI ғылыми жарияланымдарға арналған нұсқаларды басқару жүйесі Crossmark by Crossref қараңыз).

Электрондық құжаттың DOI құрамындағы ақпарат оның орналасқан жерінің көрсеткішін (мысалы, URL), оның атауын (атауы), басқа нысан идентификаторларын (мысалы, кітаптың электрондық суретіне арналған ISBN) және құрылымдық және кеңейтілетін нысанда объектімен байланысты оны (метадеректер) сипаттау деректер жиынтығын қамтиды.

## Есептік ұйымдар

**Халықаралық DOI қоры** (International DOI Foundation — IDF) коммерциялық емес, мүшелікке негізделген ұйым болып табылады, ол DOI префиксін тағайындау, нысандар үшін DOI тіркеуі, және қатысты DOI қызметтері.

IDF — DOI жүйесі үшін уәкілетті ISO 26324 стандартын тіркеушісі.

DOI жүйесі сандық желілерде пайдалану үшін тұрақты және өзара әрекеттесетін DOI тіркеу және пайдалану үшін техникалық және әлеуметтік инфрақұрылымды қамтамасыз етеді. DOI жүйесі мыналардан тұрады:

* Халықаралық DOI қоры (International DOI Foundation)
* Тіркеу агенттіктері (Registration Agencies)

**Тіркеу агенттіктерін** IDF тағайындайды және DOI префикс иелеріне қызмет көрсетеді: олар DOI префикстерін таратады, нысандар үшін DOI тіркейді және нысан иелеріне DOI тағайындауға, нысан метадеректерін және күй деректерін тасымалдауға және жаңартуға мүмкіндік беретін қажетті инфрақұрылымды қамтамасыз етеді. Тіркеушілер сонымен қатар DOI жүйесінің кең таралуына белсенді түрде ықпал етеді, тұтастай DOI жүйесін әзірлеуде IDF-пен ынтымақтасады және өздерінің нақты пайдаланушылар қауымдастығы атынан қызметтерді ұсынады.

Әрбір RA-ның нақты анықталған жауапкершілік аймағы бар. **Белсенді RA және олардың жауапкершілік аймақтарының толық тізімі** IDF веб-сайтында қол жетімді.

Негізгі RA
* Airiti — қытай және тай тілдеріндегі электронды ғылыми журналдарға DOI беретін RA;
* Crossref — ғылыми контентті (кітаптар, журнал мақалалары, конференция материалдары және т.б.) баспагерлермен жұмыс істейтін халықаралық RA және ғылыми жарияланымдар үшін DOI қамтамасыз ету;
* Datacite — деректер қоймалары бар деректер орталықтарымен, басқарушылармен, кітапханалармен, мұрағаттармен, университеттермен және зерттеу ұйымдарымен жұмыс істейтін және деректерді және басқа зерттеу нәтижелерін басқару, сақтау, таңдау және мұрағаттау үшін жауап беретін RA. DataCite эксперименттер деректері (нәтижелері), үлкен жинақтар (деректер базалары, кітапханалар және т.б.) үшін DOI тіркеуге мүмкіндік береді, кейіннен ғылыми жарияланымдарда және DOI арқылы дұрыс пайдаланылған деректер мен ғылыми зерттеулердің басқа нәтижелері осындай деректер көзімен байланысты (мысалы, CERN — Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы  Мұрағатталған 26 наурыздың 2020 жылы. қараңыз).
* Entertainment Identifier Registry (EIDR) — коммерциялық бейне-контент үшін DOI қамтамасыз ететін RA.
* Japan Link Center (JaLC) — жапон тіліндегі электронды ғылыми журналдар үшін DOI ұсынатын RA.
* Қытайдың ұлттық білім инфрақұрылымы (CNKI) Мұрағатталған 3 сәуірдің 2023 жылы. — Қытай үкіметінің қолдауымен Синьхуа университеті мен Қытайдың ғылыми-техникалық ақпарат институты құрған қытайлық ғылыми басылымдар үшін DOI беретін RA.
* Еуропалық Одақтың басылымдар кеңсесі (OP) — Еуропалық Одақ органдарының ресми басылымдары үшін DOI беретін RA;

## DOI құрылымы

Сыртқы жағынан, DOI екі бөліктен тұратын әріптер мен сандардың бірегей жолы болып табылады: префикс пен жұрнақ (10.префикс/суффикс).

Мысалы: **10.1000/123** мұнда

* 10.1000 — префикс немесе *иеленушінің идентификаторы (баспагер, авторлық құқық иесі, деректер орталығы, кітапхана және т.б.)*, идентификатор атрибутынан (10) және иесін көрсететін жолдан (1000) құралған;
* 123 — жұрнақ, белгілі бір нысанды көрсететін *нысан идентификаторы*. Суффиксті иесінің өзі жасайды және префикс иесінің қалауы бойынша кез келген сандар және/немесе әріптер жиынын қамтуы мүмкін.

Сериалық басылымдар үшін:

* Ұйым префиксі/ISSN жыл көлемі беті (тараулар).

DOI — ыңғайлы сілтеме (интернеттен іздеу үшін), нысанға апаратын жол (мақала, кітап, деректер және т.б.) объектіге және/немесе ол туралы қажетті ақпаратқа қол жеткізу үшін жалпы ақпараттық-виртуалды кеңістікте.

Crossref талаптарына сәйкес жарияланымдарда да, веб-сайттарда да DOI интернет сілтемесі (URL) ретінде көрсетілуі керек.

## Ғылыми коммуникациялардағы DOI

Де-факто, DOI ғылыми ақпаратқа тұрақты қол жеткізуді және өзара сілтемелерді есепке алуды қамтамасыз ететін заманауи ғылыми басылымдардың міндетті элементі және стандарты болып табылады.

DOI ғалымдар арасында деректер алмасу үшін ағылшын тілді ғылыми ортада қабылданады.

### DOI мысалдары

Бұл Берлинде басылған «Magnetic Functions Beyond Spin-Hamiltonian» (ISBN 3-540-26079-X) 2006 жылғы кітабының сандық көшірмесінің DOI болып табылады, оны профессор D. Michael P. Mingos өңдеген, «Springer-Verlag Berlin Heidelberg» (Springer Science+Business Media бөлігі) серия-журналдағы № 117 бөлім (ISSN 0081-5993 D. Michael P. Mingos басылымы). Кітапта сонымен қатар Конгресс кітапханасының бақылау нөмірі (LCCN) 2005926235 бар.

Бұл Дидье Аструктың (IUF мүшесі) 2007 жылғы «Organometallic Chemistry & Catalysis» (ISBN 978-3-540-46129-6) кітабының «Springer-Verlag Berlin Heidelberg» ағылшын тілінде басып шығарған сандық көшірмесінің DOI болып табылады. LCCN 2007924912. Бұл кітаптың мазмұны бастапқыда 2000 жылы француз тілінде «Chimie Organométallique» (ISBN 2-86883-493-0) кітабында «EDP Sciences Гренобль» басылымында жарияланған.
## Сондай-ақ, қараңыз

* PMID
* PMC

## Дереккөздер

## Әдебиет

* If you use the internet to manage content or information about assets, you can benefit from being driven by DOI : [англ.]. — International DOI Foundation. — 16 p.
* ISO 26324:2012 : Digital object identifier system : [англ.] / Technical Committee: ISO/TC 46/SC 9 Identification and description. — Ed. 1. — International Organisation of Standartisation, 2012. — May. — 17 p.

## Сілтемелер

* Халықаралық DOI қоры
* CrossRef (ағыл.)), ғылыми және кәсіби басылымдарға арналған ресми DOI тіркеу агенттігі
* Norman Paskin. Сандық нысан идентификаторы (DOI®) жүйесі (шексіз) // Кітапхана-ақпараттану энциклопедиясы. - Taylor & Francis Group, 2010 ж. - doi : 10.1081/E-ELIS3-120044418. (ағыл.)
* Мақала идентификаторлары Мұрағатталған 28 наурыздың 2018 жылы. / RElf блогы, 2007-02-14
* DOI үшін практикалық нұсқаулар