# Аргентина

|  |
| --- |
| **Аргентина Республикасы ис. *República Argentina |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *«En Unión y Libertad»* |
| Әнұран: *«Himno Nacional Argentino»* *(тыңдау )* |
|  |
| Тарихы |
| **Құрылды** | 25 мамыр 1810 жыл |
| **Тәуелсіздік күні** | 9 шілде 1859 жыл (Испаниядан) |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілі** | испан тілі |
| **Елорда** |  Буэнос-Айрес |
| **Ірі қалалары** | Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио Мендоса, Сан-Мигель-де-Тукуман, Ла-Плата, Мар-дель-Плата |
| **Үкімет түрі** | Федеративтік президенттік республика |
| **Президенті Вице-президенті Премьер-министрі** | Хавьер Милей Виктория Эухения Николас Поссе
 |
| **Мемлекеттік діні** | Католицизм |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы • % су беті
  | Әлем бойынша 8-орын 2 780 400 км² 1,57 |
| **Жұрты** • Сарап (2020) • Санақ (2010) • Тығыздығы
 | ▲45 195 777 адам (32-орын) 40 117 096 адам 14,4 адам/км² (214-орын) |
| Экономикасы |
| **ЖІӨ** (АҚТ)  • Қорытынды (2019)  • Жан басына шаққанда |  920,209 млрд. $ (25-орын) 20,425 $ (56-орын) |
| **ЖІӨ** (номинал)  • Қорытынды (2019)  • Жан басына шаққанда |  477,743 млрд. $ (30-орын) 10,604 $ (53-орын) |
| **АДИ** (2017) | ▬ 0,825 (жоғары) (47-орын) |
| **Этнохороним** | аргентиналық, аргентиналықтар |
| **Валютасы** | Аргентина песосы |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .ar |
| **ISO коды** | AR |
| **ХОК коды** | ARG |
| **Телефон коды** | +54 |
| **Уақыт белдеулері** | UTC−3:00 |

**Аргентина** (ис. *Argentina*), толық атауы **Аргентина Республикасы** (ис. *República Argentina* [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Оңтүстік Америкада орналасқан мемлекет. Территориясы бойынша Бразилиядан кейінгі екінші және халық саны бойынша Бразилия мен Колумбиядан кейінгі үшінші, 24 әкімшілік бірліктен тұратын Оңтүстік Америка штаты: 23 провинция және Буэнос-Айрес федералды астана округі. Ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен испан тілінде сөйлейтін мемлекет.

Халық саны бойынша Аргентина әлемдегі 33-ел (46 621 847 адам). 2022 жылғы дін бойынша халықтың құрамы: католиктер – 48,9%, басқа христиандар – 10%, дінсіздер – 39,8%, басқа дінге немесе конфессияға сенетіндер – 1,3%

## Географиясы

Аргентина — Оңтүстік Американың (Латын Америкасының) оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан мемлекет, федеративтік республика. Аумағы 2,77 млн. км². Халқы – 46 621 847 адам, мемлекеттік тілі – испан тілі. Астанасы – Буэнос-Айрес. Аргентина 22 провинция, 1 ұлттық аумақ және 1 федералды астаналық округке бөлінеді.

Аргентина жер көлемі бойынша сегізінші орында тұрған әлемдегі ең үлкен он елдің бірі. Ол Оңтүстік Америка материгінің оңтүстік-шығыс бөлігін және Тьерра-дель-Фуэго архипелагының шығыс бөлігін алып жатыр.

Батыста Чилимен, солтүстігінде Боливиямен және Парагваймен, солтүстік-шығыста Бразилиямен және Уругваймен шектеседі. Шығысында Атлант мұхитының суларымен, оңтүстігінде Дрейк өткелімен шайылады.

Жағалаулары аздап ойылған, тек Ла-Плата сағасы 320 шақырым жерді кесіп өтеді. Территория меридиандық бағытта созылған. Оның солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең үлкен ұзындығы 3,2 мың шақырым. Аргентинаның сыртқы экономикалық байланыстарының дамуында теңіз шекараларының үлкен ұзындығы маңызды рөл атқарды.

Ауданы 2,8 млн км² (Аргентина мен Ұлыбритания даулы Фолкленд аралдарын (Мальвин) қоспағанда). Ол Қазақстаннан сәл ғана үлкен және жер көлемі бойынша әлемде 8-орында.

Табиғаты солтүстіктен оңтүстікке қарай кең көлемде және рельефтің әртүрлілігіне байланысты алуан түрлі. Жер бетінің құрылымына қарай елді шамамен 63° Б бойынша бөлуге болады. екі бөлікке бөлінеді: жазық (солтүстік және шығыс) және биіктік (оңтүстік және батыс).

Батыс жарты шардағы ең үлкен тау сілемі Анд таулары Аргентинаның бүкіл батыс шекарасын бойлай өтеді. Олар геологиялық құрылымының күрделілігімен және әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Солтүстік-батысында, елдің солтүстік шекарасы мен 28° С. ш., 3000-4000 м биіктікте Пунаның кең тұйық вулкандық үстірті жатыр. Шығыстан Пунаны қоршап тұрған таулар 6500 м-ге дейін көтеріледі.Оларды қарлы шыңдар - невадос билеген.

Оңтүстікке қарай Анд таулары күрт тарылады. Олар ең үлкен биіктікке орталық бөлігінде (32° және 37° S аралығында) жетеді, мұнда альпі сілемді жер бедері басым. Оңтүстік Американың күшті қар жамылғыларымен көмкерілген ең биік шыңдары осында көтеріледі: Аконкагуа (6962 м), Тупунгато, Мерседарио. Беткейлердің және қарлы таулардың әртүрлі реңктері бар әртүрлі рельефтік пішіндердің үйлесуі тау пейзаждарының ерекше сұлулығын жасайды.

Солтүстігінде солтүстік шекарадан 29° оңтүстікке дейін. Парана өзенінің шығысында гран-Чако жазығы (25-50 м) жатыр, ол шөгінділер мен аллювиалды шөгінділерге толы.

Пампино Сьеррас

Парана мен Уругвай өзендерінің арасындағы аймақ негізінен қызыл құмтастар мен мергельдерден тұратын жазық аумақ болып табылады, оның үстіне сазды аллювий мен лесстің қалың қабаты жатады. Ауданның солтүстік бөлігі лава үстірті, Бразилия үстіртінің лава үстіртінің бөлігі. Месопотамияның орталық бөлігі — жазық, батпақты ойпат.

## Тарихы

Қазіргі Аргентина территориясы біздің дәуірімізге дейінгі 10 мың жылдан кешіктірмей мекендеген. аңшылар мен жинаушылардың тайпалары. 1 мыңжылдықтың 2 жартысы шамасында. таулы жазықтардың халқы егіншілік пен мал шаруашылығына көшті. 1470 жылдары инкалар қазіргі Аргентинаны отарлай бастады.

16 ғасырдың басында қазіргі Аргентина территориясын әртүрлі этникалық топтар мекендеген: Көптеген әртүрлі үндістер. Қазіргі Аргентина территориясындағы үндістердің саны 300 мың адамға жетті.

1535 жылы Педро де Мендоса көптеген аттар мен азық-түліктері бар экспедицияның басында қазіргі Аргентинаның астанасы Санта-Мария-дель-Буэн-Айре бекінісінің негізін қалады. 1776 жылы Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі құрылды, оның құрамына Парагвай, Аргентина, Уругвай және астанасы Буэнос-Айрес қаласы Боливияның бір бөлігі кірді. 1805 және 1806 жылдары британдық күштер Буэнос-Айресті жаулап алу әрекеттерінде жеңіліске ұшырады. 1810 жылы революциялық қозғалысты ірі буржуазия басқарды, осы қозғалыстың жеңісі нәтижесінде Оңтүстік Американың Біріккен провинциялары құрылды. 1810 жылы 25 мамырда муниципалдық кеңес вице-корольдіктің таратылғанын және король Фернандо VII билігінің енгізілгенін жариялады.

1816 жылы наурызда Тукуманға бірнеше провинцияның өкілдері жиналды. 9 шілдеде Испаниядан тәуелсіздік алып, Оңтүстік Американың Біріккен провинциялары (кейіннен Рио-де-ла-Плата Біріккен провинциялары) құрылғаны жарияланды. Жаңа мемлекетті Жоғарғы билеуші ​​басқарғанымен, конгресс мемлекеттік билік нысаны туралы келісімге келе алмады. Делегаттардың көпшілігі, атап айтқанда, Буэнос-Айрес қаласы мен провинциясынан келгендер конституциялық монархияның жақтастары болды. Кейін орталықтандырылған республикалық жүйенің пайдасына өзгертілген бұл ұстаным федералдық басқару жүйесін қорғаған басқа провинциялардың делегаттарының қарсылығына тап болды. Екі фракция арасындағы пікірталас 1819 жылғы Азаматтық соғысқа әкелді.

Генерал Хосе де Сан Мартин испандарды жеңген әскерді басқарды. Сан-Мартин Аргентина, Чили және Перудің тәуелсіздігі үшін күреске елеулі үлес қосты.

Бейбітшілік 1820 жылы қалпына келтірілді. Соған қарамастан негізгі мәселе, яғни тұрақты басқару нысанын құру шешімін таппай қалды. Келесі онжылдықта Біріккен провинциялар 1825-1827 жылдардағы Бразилиямен соғыстан туындаған анархиялық жағдайды бастан кешірді. Бразилия Уругвайға аумақтық талаптарға байланысты қақтығыста жеңілді. Қақтығыс нәтижесінде Уругвай тәуелсіз мемлекет болды.

1833 жылы Ұлыбритания Мальвин аралдарын басып алды.

Розастың диктаторлық режимін 1852 жылы бұған дейін Энтре Риос губернаторы болған генерал Хусто Уркиз бастаған топ құлатты. Уркизаның жеңісіне Уругвай мен Бразилия әскерлерінің көмегімен қол жеткізілді. 1853 жылы Аргентина Конституциясы қабылданып, Уркиза Аргентина Республикасының тұңғыш президенті болды. Буэнос-Айрес провинциясы конституцияға қосылмады және 1854 жылы тәуелсіздігін жариялады. Екі мемлекет арасындағы өзара дұшпандық 1859 жылы соғысқа әкелді. Аргентина Республикасы тез жеңіске жетті, ал Буэнос-Айрес провинциясы сол жылдың қазан айында Конституцияға қосылды. Бірақ көп ұзамай ол 1861 жылы басталған федералды үкіметке қарсы жаңа көтерілістің орталығына айналды. Генерал Бартоломе Митердің қолбасшылығымен көтерілісшілер сол жылдың қыркүйек айында ұлттық армияны талқандады. 5 қарашада республика президенті отставкаға кететінін мәлімдеді. Келесі жылдың мамыр айында Митер Конгресспен президент болып сайланды, ал Буэнос-Айрес Аргентинаның астанасы болды.

Келесі онжылдық қазіргі уақытта Рио-Негро провинциясы деп аталатын Лас-Пампасты жаулап алумен ерекшеленді, бұл аборигендердің қаупін жойды. Бұл «Шөл соғысы» (1879-1880) генерал Хулио Роканың басшылығымен ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы кең-байтақ аумақтарға жол ашты. 1880 жылы Буэнос-Айрестің көтерілуіне қарсы болған Рока президент болып сайланды. Оның жеңісінен кейінгі жылдары Буэнос-Айрес провинциядан бөлініп, Аргентина мен федералды округтің астанасы ретінде бекітілді. 1880 жылдан кейінгі 50 жыл ішінде Аргентина айтарлықтай экономикалық және әлеуметтік табыстарға қол жеткізді. 20 ғасырдың басында Аргентина әлемдегі ең бай елдердің біріне айналды. Аргентинаның танымалдығы елге миллиондаған еуропалықтардың келуімен артты.

Иполито Иригойен, Аргентина президенті.
Аргентинаның әлеуметтік жағдайы 1930 жылы әскери төңкеріс болып, оның барысында президент Хиполито Йригойен тақтан тайдырылғанға дейін тұрақты болды.

1946 жылы Перон Аргентинаның президенті болып сайланды. Әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыруға жетекшілік еткен Перон мен оның әйелі Эвита бұқара арасында өте танымал болды. 1952 жылы Перон қайтадан президент болып сайланды. Ол өзінің танымал және күшті әйелі Евамен бірге қатаң экономикалық реформа жүргізді. Бағдарлама Аргентинаны индустрияландыруға және өзін-өзі анықтауға көбірек көңіл бөлді және консервативті ұлтшылдар мен жұмысшы фракцияларының қолдауына ие болды. Перонның мемлекетті секуляризациялау әрекеті католиктік шіркеумен қақтығысқа әкелді. Перон режимі 1955 жылы құлатылды.

Бірқатар әскери және азаматтық үкіметтерді ауыстырғаннан кейін, Перон 1973 жылы билікке оралды, бірақ 1974 жылы қайтыс болды, президенттік қызметті саяси тәжірибесі жоқ үшінші әйелі Изабель атқарды және онымен бірге вице-президент болып сайланды. Оның билігі кезінде марксистік революционерлер Монтонерос 1976 жылы болған әскери төңкерісті ұйымдастырушылар сылтау ретінде пайдаланған террорды шығарды. Содан кейін армия әскерилер «диверсиялық элементтер» деп санайтын кез келген адамға қарсы өзінің «лас соғысын» бастады: мыңдаған аргентиналық өлтірілді және хабар-ошарсыз кетті. 1981 жылы Исабель Перонды биліктен кетірген генерал Виделаның орнына президенттік міндетін генерал Роберто Виола иеленді. Оның орнына бір жылға жетпей генерал Леопольдо Галтиери келді.

Ева Перон және Хуан Перон
1982 жылы «экономикалық дағдарысты жеңу үшін» Галтиери Аргентина армиясына 1833 жылдан бері Ұлыбританияның бақылауында болған Фолкленд аралдарына (Мальвин аралдарына) қонуға бұйрық берді. Әскери үкіметті таң қалдырып, Ұлыбритания Оңтүстік Атлантикаға әскерлерін жіберді және үш айдан кейін аралдардағы аргентиналық контингент тапсырылды. Аралдар Ұлыбританияға қайтарылды. Галтиери отставкаға кетті, көп ұзамай 1983 жылы демократиялық сайлау нәтижесінде билікке Радикалды азаматтық одақтың кандидаты Рауль Альфонсин келді. 1989 жылы мамырда демократиялық жолдармен билікке келген елдің көшбасшысы әділетшіл (перонистік) партияның басшысы Карлос Сауль Менем болды.

1991 жылдан бастап Экономика министрі Доминго Каваллоның белсенді қатысуымен экономиканы ырықтандыру және еркін сауданы дамыту бағдарламалары жүзеге асырылуда. Президент ретінде Менем Аргентина экономикасында түбегейлі өзгерістерге, сондай-ақ саяси тұрақтылықты орнатуға қол жеткізді.

1995 жылы Менем Аргентинаның президенті болып қайта сайланды. Менем басқаратын Перонистік партия конгресс сайлауында да жеңіске жетіп, депутаттар палатасында көпшілік орынға ие болды. Аргентина әскери диктатураның зұлмат жылдарын артқа тастап, дамыған демократиялық бостандықтарға көшті. Сол жылы оппозициялық партиялардың қысымымен экономика министрі Доминго Кавалло өз қызметінен кетті: бұл «экономикалық ғажайыптың» жақын арада толық күйреуін көрсететін алғашқы қоңырау болды.

2001 жылы министр Кавалло мен президент Менемнің реформалары елді техникалық дефолтқа әкелді. Негізгі себептері: экономиканың бұрын-соңды болмаған ашылуы, шетелдік инвестиция режимін тым тез ырықтандыру, нарықтарды реттеуден бас тарту. Нәтижесінде шетелдік инвестицияға тым тәуелді болды. Песоны долларға 1:1 мөлшерлемесі бойынша бекіту, біріншіден, ұстап тұру үшін үлкен ресурстарды қажет етті, екіншіден, көршілерімен (Бразилия) салыстырғанда экономиканың бәсекеге қабілеттілігін төмендетті. Инвестициялар мен несиелердің басым бөлігі (шамамен 70%) халыққа доллармен берілгені үлкен мәселе болды, бұл песоның бірқалыпты құнсыздану мүмкіндігін айтарлықтай қиындатты.

Техникалық дефолттан кейін банктерге әкімшілік қысымның болмауы песо сату көлемін шектемеуге әкелді. Нәтижесінде песо-доллар конверсиясын қолдауға қаражаттың болмауы песоның толық құнсыздануына әкелуі мүмкін. ХВҚ елге несие беруден бас тартты және айтарлықтай қатаң шарттарды қойды (ұсынылған нұсқалардың бірі экономиканы долларландыру, яғни ұлттық валютадан толық бас тарту болды), бұл дағдарысты айтарлықтай ушықтырған ХВҚ болды, өйткені ол реформаларды белсенді түрде талап еткен ХВҚ болды, ал үкімет несиеге тәуелді болғандықтан оларды өмірде жүзеге асыруға мәжбүр болды. Нәтижесінде, үкімет халықтың барлық долларлық жинақтарын 1:1,4 (сол кездегі ағымдағы бағамнан ~3 есе арзан) мөлшерлемесі бойынша песоға айналдырды. Шетелдік банктер дефолтқа дейін алынған долларлық несиелер үшін төлем ретінде ескі бағам бойынша (1:1) песо қабылдауға міндеттелді, бұл жалпы банктік шығынға 7-10 миллиард доллар әкелді. Жұмыссыздық 22-24% сыни деңгейге жетті. Дағдарыс тәртіпсіздіктер мен погромдарға әкелді

Аргентинада 2010 жылы бір жыныстылардың некесі заңдастырылған.

## Саясат

### Саяси құрылым

Вице-президент Виктория Вильярруэль (сол жақта) және президент Хавьер Майли (оң жақта)
1853 жылғы Конституцияға сәйкес, елде ұлттық және жергілікті деңгейде атқарушы, заң шығарушы және сот билігінің билігі бар. Аргентина - 23 провинцияға және 1 федералды астаналық округке бөлінген федеративтік республика.

Мемлекет басшысы – төрт жылға сайланатын президент. Аргентинаның қазіргі президенті Хавьер Милей, ол 2023 жылғы 22 қазанда (бірінші тур) және 2023 жылғы 19 қарашада (екінші тур) өткен президенттік сайлауда жеңіп, сол жылдың 10 желтоқсанында қызметіне кірісті.

Министрлер кабинетінің басшысы Аргентинаның премьер-министрі болып табылады. Жоғарғы заң шығарушы органы – Ұлттық конгресс, ол Сенаттан (72 адам) және депутаттар палатасынан (257 адам) тұрады. Сенат төрағасы елдің вице-президенті қызметін атқарады. Сенат президенті және вице-президенті қазір Виктория Вильярруэль болып табылады.

Парламент сайлауы 2 жыл сайын өтеді – сенаторлардың үштен бірі және депутаттардың жартысы жаңартылады.

Буэнос-Айрес 1853 жылғы декларацияға сәйкес астана болғанымен, қала 1880 жылы Буэнос-Айрес провинциясынан бөлек әкімшілік бірлікке бөлінген кезде ғана ресми астана болды.

## Діні

Конституция дін бостандығына кепілдік береді.

Христиандық елдегі басым дін. 2022 жылғы жағдай бойынша католиктер халықтың 48,9%, басқа христиандар - 10%, дінсіздер - 39,8%, басқа дінге немесе конфессияға сенетіндер - 1,3% құрайды.

Қазіргі Рим Папасы Франциск – аргентиналық.

## Әкімшілік құрылысы

Аргентина елордасы Буэнос-Айрес – қазір дүние жүзіндегі аса ірі қалалар мен порттардың бірі.

Аргентинада 24 провинция бар, олар:

1. Буэнос Айрес Қаласы
2. Буэнос Айрес Провинциясы
3. Катамарка Провинциясы
4. Чако Провинциясы
5. Чубут Провинциясы
6. Кордоба Провинциясы
7. Корринтес Провинциясы
8. Энтре Риос Провинциясы
9. Формоса
10. Джучу Провинциясы
11. Ла Пампа Провинциясы
12. Ла Риола Провинциясы
13. Мендоза Провинциясы
14. Мисионес Провинциясы
15. Неукуен Провинциясы
16. Рио Негро Провинциясы
17. Салта Провинциясы
18. Сан Жуан Провинциясы
19. Сан Луис Провинциясы
20. Санта Крус Провинциясы
21. Санта Фе Провинциясы
22. Сантиаго де Эстеро Провинциясы
23. Тьерра де Фуего Провинциясы
24. Тукуман Провинциясы

Аргентинаның ең үлкен қалалары:

Кордоба қаласы.
Буэнос Айрес қаласы.
Розарио қаласы.
Салта.

|  | Қаласы | Провинциясы | Жұрты | Аймақ |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | **Буэнос-Айрес** | Қаласы + 24 *partidos* Буэнос-Айрес Провинциясыда | 12,789,000 | Pampas |
| 2 | **Кордоба** | Кордоба Провинциясы | 1,372,000 | Pampas |
| 3 | **Розарио** | Санта Фе Провинциясы | 1,242,000 | Pampas |
| 4 | **Мендоза** | Мендоза Провинциясы | 885,000 | Cuyo |
| 5 | **Тукуман** | Тукуман Провинциясы | 789,000 |  NOA (northwest)  |
| 6 | Ла Плата | Буэнос Айрес Провинциясы | 732,000 | Pampas |
| 7 | Мар дел Плата | Буэнос Айрес Провинциясы | 604,000 | Pampas |
| 8 | Салта | Салта Провинциясы | 516,000 | NOA (northwest) |
| 9 | Санта Фе | Санта Фе Провинциясы | 493,000 | Pampas |
| 10 | Сан Жуан | Сан Жуан Провинциясы | 453,000 | Cuyo |
| 11 | Резистенсия | Чако Провинциясы | 377,000 | Gran Chaco |
| 12 | Сантиаго де Эстеро | Сантиаго де Эстеро Провинциясы  | 357,000 | Gran Chaco |
| 13 | Корринтес | Корринтес Провинциясы | 345,000 | Mesopotamia |
| 14 | Бахла Бланка | Буэнос Айрес Провинциясы | 304,000 | Pampas |
| 15 | Сан Салвадор де Джучу | Джучу Провинциясы | 298,000 | NOA (northwest) |
| 16 | Посадас | Мисионес Провинциясы | 287,000 | Mesopotamia |
| 17 | Парана | Энтре Риос Провинциясы | 268,000 | Mesopotamia |
| 18 | Неукуен | Неукуен Провинциясы | 255,000 | Patagonia |
| 19 | Формоса | Формоса | 229,000 | Gran Chaco |
| 20 | Сан Фернандо дел Валле Катамарка | Катамарка Провинциясы | 196,000 | NOA (northwest) |
| 21 | Сан Луис | Сан Луис Провинциясы | 192,000 | Cuyo |
| 22 | Ла Риола | Ла Риола Провинциясы | 172,000 | NOA (northwest) |
| 23 | Рио Куарто | Кордоба Провинциясы | 161,000 | Pampas |

## Экономика

Аргентина - қарқынды дамып келе жатқан агроөнеркәсіптік мемлекет. 90-шы жылдардың басынан бастап ел жекешелендіру саясатын белсенді жүргізіп келеді және шетелдік капиталды кеңінен тартып келеді. Меркосурға (Оңтүстік Американың жалпы нарығы) қосылу Аргентинаның ішкі нарығын айтарлықтай кеңейтті. Аргентина өңдеуші өнеркәсіптің басым болуымен сипатталады, ал ауыр өнеркәсіп басым болады; дегенмен дәстүрлі жеңіл өнеркәсіптер, әсіресе тамақ өнеркәсібі маңызды және экспортқа бағытталған болып қала береді.

Соған қарамастан, ойластырылмаған реформаларды жүзеге асырудың арқасында 2001 жылғы экономикалық дағдарыс әлеуметтік шиеленістің және дефолттың айтарлықтай өсуіне әкелді (сол кездегі мемлекеттік қарыздың мөлшері 132 миллиард долларды құрады, бұл дефолт тарихтағы ең үлкен болды).

Өнеркәсіптің орналасуы жоғары аумақтық шоғырланумен сипатталады: ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарының едәуір бөлігі Парананың төменгі ағысында, Буэнос-Айрес пен Росарио арасындағы өнеркәсіптік белдеуде шоғырланған; Өнеркәсіп өнімінің жартысынан көбі Үлкен Буэнос-Айресте өндіріледі.

Латын Америкасында мұнай өндіру бойынша ел төртінші орында (Венесуэла, Эквадор және Бразилиядан кейін). Өндіріс елдің сұранысын толығымен қанағаттандырады (мемлекеттік Энарса, YPF; жеке Bridas, Pluspetrol компаниялары), мемлекет мұнайды импорттамайды.

Аргентина уран қоры бойынша алғашқы он елдің қатарына кіреді. Бұл ел атом энергетикасы және уран өнеркәсібі саласындағы ғылыми әзірлемелерімен танымал (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina).

Елдің қара металлургиясы континенттегі ең көне, бірақ шикізат тапшылығына байланысты қуаттылықтардың толық пайдаланылмауымен, біршама баяу дамып келеді. Шикізаттың көп бөлігін сырттан әкелуге тура келеді.

Түсті металлургияның салаларының ішінде мыналар дамыған: өзіміздің және импорттық шикізат негізінде қорғасын, мырыш, мыс, алюминий өндірісі.

Машина жасау ауыр өнеркәсіпте өнімнің өзіндік құны бойынша жетекші орын алады. Ең дамығандары көліктік машина жасау (Ford, Chrysler, Toyota, Peugeot және т.б. Аргентинада өз зауыттары бар), ауылшаруашылық машина жасау, тамақ өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтар шығару, электротехника (IBM, Siemens зауыттары). Көлік машина жасауда жетекші сала автомобиль өнеркәсібі (Буэнос-Айрес, Кордоба), кеме жасау және кеме жөндеу (Буэнос-Айрес, Энсенада), ұшақ жасау (FAdeA, Aero Boero, Laviasa) және тікұшақ өндірісі (Cicare, AeroDreams) (Кордова, Буэнос-Айрес) дамыған.

Экспорттық салалардың ішінде ет өңдеу ерекше орын алады – дәстүрлі және елге тән сала. Аргентина - ең маңызды ет өндірушілер мен экспорттаушылардың бірі. Тамақ өнеркәсібінің басқа салаларының қатарында өсімдік майын және соңғы жылдары соя майын өндіру, сондай-ақ ұн тарту, май пресстеу және шарап жасау салаларының экспорттық маңызы бар. Жеміс-көкөніс, консервілеу, қант және сусындар өнеркәсібі ішкі нарыққа бағытталған.

Латын Америкасының басқа елдерімен салыстырғанда Аргентина ауыл шаруашылығының айрықша ерекшелігі - ол өзін-өзі азық-түлікпен толық қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен бірге оны экспорттайды (ал ауыл шаруашылығында жұмысшылардың 2% ғана жұмыс істейді). Жан басына шаққандағы азық-түлікті тұтыну көрсеткіші бойынша республика аймақтағы басқа елдерден асып түседі (1 орын). Егіншілік пен мал шаруашылығы өнімдері экспорттық кірістің 50 пайыздан астамын қамтамасыз етеді. Аргентина ірі қара мал саны бойынша әлемде алтыншы орында, жан басына шаққандағы ет өндіруден бесінші орында, ет тұтынудан бірінші орында. Ет - аргентиналықтардың ұлттық тағамы.

Өсімдік шаруашылығында негізгі орынды дәстүрлі түрде экспорттық маңызы бар дәнді дақылдар, майлы дақылдар және темекі дақылдары алады. Аргентина бидай мен темекі өндіруден әлемдегі жетекші елдердің бірі болып табылады. Дүниежүзілік банктің мәліметі бойынша 2012 жылы ел бидай экспорты бойынша әлемде алтыншы орынға шықты (8,4 млн тонна). Сонымен қатар, Аргентина жұмыртқа, сүт, арпа және темекінің ең маңызды экспорттаушысы болып табылады.

2018 жылдың қыркүйегіндегі Аргентинада орташа жалақы 31 898 песо (835,44 доллар) құрайды. 2019 жылдың 1 қазанындағы жағдай бойынша ең төменгі жалақы 16 875 песо (282,09 АҚШ доллары) және 14 512,5 песо (таза, 14% табыс салығын шегергеннен кейін 242,60 АҚШ доллары) құрайды.

### Дефолттар

2020 жылға дейін Аргентинада 9 дефолт болды, оның үшеуі 21 ғасырда орын алды: 2001, 2014 және 2020 ж. 2001 жылғы дефолттан кейін Аргентина қаражаттың 93% қайта құрылымдау туралы келісімге келді. Сонымен, 2014 жылдың 30 шілдесінде кейбір кредиторлар алдындағы борыштық міндеттемелерді өтеу мерзімі аяқталды. Төленбеген қарыз сомасы 1,3 млрд долларды құрады. Аргентина билігі 2014 жылғы дефолтты растаудан бас тартты. Аргентина президенті Кристина Киршнер дефолт жариялауды жоққа шығарды, ал елдің Экономика министрі Аксель Кисилоф БАҚ Аргентинаға қарсы «күмәнді, дүрбелеңді және «әдепкі» сөзі тудыратын қорқынышты себуге арналған науқан» басталғанын айтты. 2020 жылғы дефолт кезінде жағдай басқаша болды. Аргентинаның Экономика министрі Мартин Гусман кредиторларға пайыздар мен негізгі қарызды төлеуді (69 миллиард доллар) үш жылға кейінге қалдыруды, содан кейін негізгі соманың 94,6%-ын және қосымша есептелген сыйақының 48%-ын төлеуді ұсынды. Инвесторлар бұған келіспеді және Аргентина үкіметі өзінің мемлекеттік облигациялары бойынша 500 миллион доллар төлемеді

## Қарулы күштер

Аргентина Қарулы Күштері армиядан, теңіз флотынан және әуе күштерінен тұрады. Олар Жоғарғы Бас қолбасшы болып табылатын Президенттің қолбасшылығында және олардың істерін Қорғаныс министрлігі арқылы басқарады.

Әскери қызмет ерікті. Әскерге шақырылу жасы 18 жастан 24 жасқа дейін, әскери міндеттілік жоқ.

## Көлігі

Аргентинаның көлік инфрақұрылымы салыстырмалы түрде дамыған. Автомобиль жолдарының ұзындығы 230 000 км (жеке ауылішілік жолдарды есептемегенде), оның 72 000 км асфальтталған және 1575 км жылдам жолдар, олардың көпшілігі жекешелендірілген ақылы жолдар. Соңғы жылдары көп жолақты жедел жолдардың ұзындығы екі есеге артты. Қазір олар бірнеше ірі қалаларды байланыстырады. Осындай жолдар көптеп салынуда. Алайда, олар 2009 жылы елімізде тіркелген 9,5 миллион автокөліктің қалыпты қозғалысын ұйымдастыруға әлі жеткіліксіз (1000 адамға 240 автокөлік).

Темір жол желісінің жалпы ұзындығы 31,4 мың км. Ондаған жылдар бойы төмендеген қозғалыс пен инфрақұрылымның нашар жөндеуінен кейін Ferrocarriles Argentinos теміржол компаниясы 1992 жылы жекешелендірілді, қалааралық жолаушылар тасымалының көпшілігі жабылды және мыңдаған шақырым жолдар (жоғарыда аталған жалпы ұзындыққа кірмейді) қазір пайдаланылмайды. Буэнос-Айрес аймағындағы қала маңындағы теміржол қызметтері әлі де үлкен сұранысқа ие, бірақ ішінара метроға тасымалдаудың қарапайымдылығына байланысты. Қазір бірқатар желілерде қалааралық қатынас қайта жандануда.

1913 жылы ашылған Буэнос-Айрес метросы Латын Америкасы мен оңтүстік жарты шардағы алғашқы метро болды. Бүгінде ол Оңтүстік Америкадағы ең үлкені емес, бірақ оның 87,3 км желісі күніне 1,2 миллионнан астам жолаушыны тасымалдайды.

## Білім

Аргентинада сауаттылық деңгейі 97% құрайды. 20 жастан асқан әрбір сегіз ересек адамның үшеуінің орта немесе одан жоғары білімі бар[65].

Мектепке бару 5 жастан 17 жасқа дейінгі барлық балалар үшін міндетті. Аргентиналық мектеп жүйесі 6 немесе 7 жылға созылатын бастауыш білімнен және 5-6 жылға созылатын орта білімнен тұрады.

Аргентинада білім алу жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің негізгі бөлігін қоспағанда, барлық деңгейлерде тегін. 1947 жылдан бастап сауаттылық деңгейі абсолютті деңгейге жақын болғанымен, 20 ғасырдың бірінші жартысында аргентиналық жастардың көпшілігінің міндетті жеті жылдық бастауыш мектептен тыс білім алуға мүмкіндігі болмады. Орта және жоғары оқу орындарында тегін білім берудің енгізілуімен (1970 жылдары) оған сұраныс көбінесе бюджеттік мүмкіндіктерден асып кете бастады. Тиісінше, мемлекеттік білім беру мекемелерінде қаражат жетіспейді, білім сапасын төмендетеді. Бұл жеке білім берудің өсуіне пайдалы әсер етті, дегенмен, жекеменшік мектептерде көбінесе шәкіртақы бағдарламалары болмағандықтан, оны төлей алатындар мен қоғамның қалған бөлігі арасындағы теңсіздікке әкелді. Шамамен әрбір төртінші мектеп оқушысы және әрбір алтыншы студент жеке оқуға түседі.

2006 жылы формальды білім беруге шамамен 11,4 миллион адам тартылды, оның ішінде елдің 85 университетінде 1,5 миллион студент. 38 университет мемлекеттік болып табылады. Мемлекеттік университеттер 1980 және 1990 жылдары қаржыландырудың айтарлықтай қысқаруына тап болды, бұл білім сапасының төмендеуіне әкелді.

## Денсаулық сақтау

Денсаулық сақтау жұмыс беруші мен кәсіподақ демеушілік ететін жоспарлар, мемлекеттік сақтандыру, мемлекеттік ауруханалар мен емханалар және ерікті медициналық сақтандыру арқылы қамтамасыз етіледі.

Қоғамдық денсаулықты жақсартуға бағытталған үкіметтің алғашқы әрекеті 1780 жылы испан вице-королі Хуан Хосе де Вертистің дәрігерлерді қадағалау үшін Медициналық трибуналды енгізуі деп санауға болады. Тәуелсіздік алғаннан кейін Буэнос-Айрес университетінде (1822) және Кордоба ұлттық университетінде (1877) медициналық оқу орындары құрылды. Осы және басқа мектептерде дәрігерлер мен медбикелерді оқыту медициналық кооперативтердің қарқынды дамуына мүмкіндік берді, ол Хуан Перонның президенттігі кезінде мемлекет субсидиялайтын Obras Sociales ұйымдарына айналды. Бүгінде олардың саны 300-ден асады (оның 200-і кәсіподақтарға тиесілі), олар ел халқының жартысынан астамына медициналық көмек көрсетеді. Үкіметтің INSSJP (немесе PAMI) барлық 5 миллион зейнеткерді қамтиды.

Денсаулық сақтау шығындары елдің ЖІӨ-нің 10% дерлік жетеді және аргентиналықтардың 65-тен асқан үлесіне сәйкес өсуде (1970 жылы 7%). Мемлекеттік және жеке шығындар тарихи түрде шамамен тең бөлінді: мемлекеттік қаражат негізінен Obras Sociales арқылы бөлінеді және жеке және мемлекеттік клиникаларда ауруханаға жатқызуды қамтиды; жеке қаражат ерікті медициналық сақтандыру шығындары мен үстеме шығындар арасында тең бөлінеді.

Елде 150 000-нан астам аурухана төсек-орындары, 121 000 дәрігер және 37 000 тіс дәрігері бар (жан басына шаққандағы көрсеткіштер дамыған елдермен салыстырылады). Медициналық көмекке салыстырмалы түрде еркін қолжетімділік дамыған елдермен салыстырылатын өлім-жітім көрсеткіштерінің құрылымы мен тенденцияларында тарихи көрініс табады: 1953 жылдан 2005 жылға дейін жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім-жітім үлесі 20%-дан 23%-ға дейін, ісіктерден – 14%-дан 20-ға дейін өсті. %, тыныс алу жүйесі аурулары – 7%-дан 14%-ға дейін, ас қорыту жүйесі аурулары (инфекциялық емес) – 7%-дан 11%-ға дейін, инсульт – 7%-дан, жарақаттар – 6%-ға, жұқпалы аурулар деңгейінде қалды. - 4%. Қалғаны негізінен деменцияға жатады. Нәресте өлімінің үлесі 1953 жылғы 19%-дан 2005 жылы 3%-ға дейін төмендеді.

Нәресте өлімі 1948 жылы 1000 туылғанға шаққанда 70-тен 2008 жылы 12,5-ке дейін төмендеді. Туған кездегі өмір сүру ұзақтығы 60 жастан 76 жасқа дейін ұзарды. Бұл көрсеткіштер әлемдік орташа көрсеткішпен жақсы салыстырылғанымен, олар әлі де дамыған елдер деңгейінен біршама төмен. 2006 жылы Аргентина бұл көрсеткіш бойынша Латын Америкасында 4-орынды иеленді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Argentina |