# 2025 жобасы

|  |
| --- |
| 2025 жобасы ағылш. *Project 2025* |
|
2023 жылғы 21 сәуірде жарияланған «2025 жобасы» құжатының мұқабасы. |
| Мақсаты: |
АҚШ Федералды үкіметін Дональд Трамптың бағдарламасын қолдайтын жаңа билікке ауыстыру
 |
| Идеологиясы: |
консерватизм
 |
| Басшылары |
| Ұйым түрі: |
жоба, жоспар, манифест
 |
| Директоры: |
Пол Денс
 |
|   |
| Ортаққордағы **2025 жобасы** |

«**2025 жобасы**» (ағылш. *Project 2025*) — бұл Heritage Foundation ұйымдастырған бастама, ол консервативті және оңшыл саяси ұсыныстарды алға жылжыту арқылы АҚШ Федералды үкіметін реформалау мен атқарушы билікті шоғырландыруды мақсат етеді. Бұл жоба Дональд Трамп 2024 жылғы президенттік сайлауда жеңіске жеткен жағдайда жүзеге асырылуы мүмкін. Жоба АҚШ Конституциясының II бабына және унитарлық атқарушы билік теориясына сәйкес, бүкіл атқарушы билік президенттің тікелей бақылауында деп есептейді. Ол ондаған мың федералдық мемлекеттік қызметкерлерді саяси тағайындаушылар (ағылш. *political appointee*) ретінде қайта сыныптап, олардың орнына Трамп саясатын қолдауға дайын адал жақтастарды отырғызуға ұсынады. Қолдаушылар бұл өзгеріс олардың пікірінше, үлкен, есеп бермейтін және негізінен либералды үкіметтік бюрократияны жоюға әкеледі деп мәлімдейді. Жоба билікті және қоғамды христиандық құндылықтармен толтыруды көздейді. Сыншылар «2025 жобасын» АҚШ-ты автократияға айналдыруға бағытталған авторитарлық, христиандық-ұлтшылдық жоспар деп сипаттайды. Көптеген құқықтық сарапшылар оның заң үстемдігін, биліктің бөлінуін, шіркеудің мемлекеттен бөлінуін және азаматтық бостандықтарды бұзады деп есептейді.

## Бастамалар

«2025 жобасы» үкіметтің экономикалық және әлеуметтік саясатына, сондай-ақ федералды үкімет пен оның ведомстволарының рөліне елеулі өзгерістер енгізуді көздейді. Жоспар Әділет министрлігін, Федералды тергеу бюросын, Сауда министрлігін, Федералды байланыс комиссиясын және Федералды сауда комиссиясын партиялық бақылауға алуды, Ұлттық қауіпсіздік министрлігін жоюды, сондай-ақ қазбалы отын өндірісін дамыту үшін климаттық өзгерістердің алдын алу нормаларын күрт қысқартуды ұсынады. Жоба салық мөлшерлемелерін төмендетуді көздейді, бірақ оның авторлары протекционизмге қатысты келіспейді. «2025 жобасы» Білім департаментін таратып, оның бағдарламаларын басқа ведомстволарға беруді немесе оларды тоқтатуды ұсынады. Климаттық зерттеулерге қаржыландыру азаяды, ал Ұлттық денсаулық сақтау институты консервативті қағидаттарға сәйкес реформаланады. Жоба Medicare мен Medicaid бағдарламаларына қаржыландыруды қысқартуға бағытталған және үкіметті абортты медициналық көмек ретінде қабылдаудан толық бас тартуға шақырады. Жоба қолжетімді медицина туралы заңға сәйкес шұғыл контрацепция қызметтерін қамтуды тоқтатуды және ел бойынша контрацептивтер мен аборт таблеткаларын жіберетіндер мен алушыларға Комсток заңын орындауды ұсынады. «2025 жобасы» порнографияны қылмыстық жауапкершілікке тартуды, жыныстық бағдар мен гендерлік сәйкестік бойынша кемсітушіліктен заңды қорғанысты жоюды, әртүрлілік, әділеттілік және инклюзия (DEI) бағдарламалары мен позитивті әрекеттерді тоқтатуды ұсынады. Сонымен қатар, жоба Әділет министрлігіне ақ нәсілділерге қатысты нәсілшілдікке қарсы істерді жүргізуді тапсырмақ. Жоба АҚШ-тағы заңсыз иммигранттарды тұтқындап, ұстау және депортациялау шараларын ұсынады. Ішкі құқық қорғау органдары үшін әскери қызметкерлерді қолдану да ұсынылады. Ол өлім жазасын қолдайды және осындай үкімдерді жылдам «орындауды» көздейді.

Кейбір консерваторлар мен республикандықтар климаттық өзгерістер мен сыртқы саудаға қатысты ұстанымдары үшін жоспарды сынға алды. Басқа сыншылар «2025 жобасын» төрт жылдық жеке кек қайтаруға бағытталған, көзбояушылық ретінде қабылдауда, сондай-ақ Байден әкімшілігі кезінде жүзеге асырылған «барлық дерлік шараларды» жоюға әрекет ретінде көреді. Жоба авторлары ұсыныстардың көпшілігін жүзеге асыру үшін Республикалық партияның Өкілдер палатасы мен АҚШ Сенатына бақылау орнатуы қажет екенін мойындайды. Жоспардың кейбір аспектілері жақында АҚШ Жоғарғы Соты тарапынан конституцияға қайшы деп танылды және олар сотқа шағымдануы мүмкін болса, кейбір ұсыныстар заң талаптарына сәйкес келетін сот дауларынан өтуі мүмкін.

## Көзқарастар мен талқылаулар

### Авторитаризмге қарсы айыптаулар

Демократия, саясаттану ғылымы және басқа сарапшылар жобаны қауіпті деп сипаттаған, ол авторитаризм мен апокалипсис қатерін тудырады деп санайды. Көптеген заңгерлер бұл жобаның заң үстемдігін, биліктің бөлінуін, шіркеудің мемлекеттен бөлінуін және азаматтық еркіндіктерді әлсірететінін айтады. Snopes «саяси спектрдің барлық салаларынан келген адамдарды» цитатаға алып, жобаның авторитаризмнің алғышарты болатынына алаңдаушылығын білдіреді деп мәлімдейді.

Нью-Йорк университетінің фашизм және авторитарлық көшбасшылар жөніндегі зерттеушісі Рут Бен-Гиат 2024 жылдың мамырында «2025 жобасы» дегеніміз «бейтарап атауы бар Америка Құрама Штаттарын авторитарлық жолмен басып алуға бағытталған жоспар» екенін жазған. Оның айтуынша, жобаның мақсаты – федералды департаменттер мен агенттіктерді жою, «құқықтық мәдениет пен либералды демократияның басқару мәдениетін жою және жаңа бюрократиялық құрылымдарды құру, олар жаңа саяси тексеруден өткен кадрлармен толықтырылып, автократиялық басқаруды қолдауға қызмет етеді».

Кейбір ғалымдар «2025 жобасын» атқарушы биліктің айтарлықтай күшеюіне алып келетінін және оны үкіметтегі институционалдық өзгерістерді сайланған жетекшілер жүзеге асыратын демократиялық кері шегінудің бір түрі деп алаңдаушылықпен айтуда. Корнелл университетінің саясаттанушысы Рейчел Битти Ридл бұл жаһандық құбылыс демократиялық басқаруға қауіп төндіретінін, бірақ бұл зорлық-зомбылық арқылы емес, демократиялық институттарды атқарушы билікті нығайту үшін пайдалану арқылы жасалатынын айтады. Ол мұндай жағдайлардың Мажарсатн, Никарагуа және Түркия сияқты елдерде орын алғанын, бірақ бұл АҚШ үшін жаңа нәрсе екенін атап өтеді. Сондай-ақ, ол «2025 Жоба» жүзеге асырылса, бұл АҚШ азаматтарының қоғамдық өмірге қатысу қабілетінің күрт төмендеуіне әкелетінін, ал демократияда қабылданған ерік, бостандық және өкілдік принциптері негізінде қатысу мүмкіндігінен айырылатынын қосады.

## Дереккөздер