Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эхолокация

**Эхолокация** (нем. *echо* — «дыбыс» және лат. *locatio* — «орналасу») — шағылған ультрадыбысты пайдаланып, нысананың орнын анықтау тәсілі. XX ғасырда неміс инженері А. Бам кемеден түсірілген тыбыстық толқынның су түбіне және кері қайту уақыты арқылы тереңдікті анықтайтын - эхолот құралын ойлап табады. Эхолотта орналастырылған арнайы құралдар автоматты түрде теңіз түбінің бейнесін салады, ал компьютерлік бағдарламалар рельефтің көлемдік бейнесін жасайды. Эхолоттар арқылы мұқит түбінің картасын жасауға болады.Теңіздің тереңдігі сигналдың берілу және қабылдау уақыттарының аралығы арқылы және дыбыстың судағы таралу жылдамдығының мәні бойынша анықталады.

## Дереккөздер
# Кәдімгі күйкентай

| Кәдімгі күйкентай |
| --- |
|  Еркек күйкентай |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Құстар  |
| Сабы: | Сұңқартәрізділер  |
| Тұқымдасы: | Falconidae  |
| Тегі: | *Falco*  |
| Түрі: | F. tinnunculus  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Falco tinnunculus Linnaeus, 1758 |
|  Western part of range of *F. t. tinnunculus* (also occurs in Siberia farther east) Yellow = breeding only, green = all-year |
| Subspecies |
|
About 11, see text |
| Синонимдері |
| *Falco rupicolus* Daudin, 1800 (but see text)
*Falco tinnunculus interstictus* (*lapsus*) |

*Falco tinnunculus*
**Кәдімгі күйкентай** (лат. *Falco tinnunculus*) – сұңқартәрізділер отрядына жататын жыртқыш құс.

Қазақстанда кең тараған. Орманды далада, дала және шөлейтті аудандарда мекендейді.

Шәулісінің қанатының ұзындығы 23 – 26 см, салм. 160 – 200 г, ал ұябасарында 24 – 28 см және 190 – 280 г. Күйкентайдың аталығының басы, арқасы, құйрығының үсті сұр, көкшіл, ал бауыры тамшы тәрізді теңбілі бар бурыл реңді. Ұябасарының басы, арқасы және құйрық үсті теңбілді қызғылт сары, бауырында тамшы тәрізді теңбілі ұзына бойына орналасқан. Жас күйкентайлардың реңі ұябасарларына ұқсас, бірақ бауыры тұтас қара теңбілді келеді. Күйкентайлар – жыл құсы. Наурызда ұшып келеді. Топталып ағаш басына ұялайды. Сәуірдің 2-жартысында ұяда 3 – 8 (көбіне 4 – 5) бурыл дақты сарғылт жұмыртқа салады. Оларды ұябасары 30 күндей шайқайды, балапандары бір айдан соң ұядан ұшады.

Қорегі – майда кеміргіштер, құстар, кесірткелер мен жәндіктер. Тамыздың аяғы – қазанның басында жылы жаққа ұша бастайды. Кейбіреулері Қазақстанның орталығы (Наурызым қорығында) мен Орта Азияда, ал басым бөлігі Оңтүстік Азия мен Африкада қыстайды. Ауыл шаруашылығы зиянкестерін жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Falco tinnunculus |
# Овуляция

*Овуляция*.
**Овуляция** (ovulatio, лат. ovum — жұмыртқа) — фолликулды жандандырушы (ФЖГ) және лютеиндеуші (ЛГ) жыныс гормондарының әсерінен жұмыртқалықтағы көпіршікті фолликулдың жарылып, пісіп жетілген жұмыртқа жасушасының (овоциттің) жатыр түтігіне өту процесі. Овуляция адамда айлық циклдің ортасында, сиырда — күйіттен кейінгі 15 сағат ішінде, биеде — күйіттен 24-36 сағат бұрын жүреді. Көптеген жануарларда (мысық, қоян т.б.) ұрықтану процесіне байланысты овуляциякез келген уақытта жүре беруі ықтимал.

## Дереккөздер
# Приматтар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Приматтар Қазбалық ауқымы: Late Paleocene–recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|  *Papio anubis* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Ықшам табы: | Ұрықжолдастылар  |
| Ұлы сабы: | Euarchontoglires  |
| Сабы: | **Primates** Linnaeus, 1758 |

 |
|  Range of the non-human primates (green) |

**Приматтар** (лат. *Prіmates*) — жоғары сатыдағы сүтқоректілер отряды.

Бұлардың арғы тегі қарапайым жәндікқоректі сүтқоректілер деп есептелінеді. Ежелгі приматтар адамзат тарихындағы бор кезеңінде Азиядан Еуропаға, Солтүстік Америка мен Азияға тараған. Дене пішіні, тұрқы алуан түрлі: бойы 10 см-ден (шала маймылдар) 180 см-ге дейін (гориллалар) кездеседі. Тері жамылғысы — түк (қалың, жұмсақ әрі үлпілдек, түсі әр түрлі). Көпшілігінде ұзынды-қысқалы құйрығы болады. Аяқаласықолдары бес саусақты, бірінші саусағы басқаларына қарама-қарсы орналасады. Табанын толық басып жүреді. Приматтарда сүтқоректілерге тән көптеген белгілер сақталған. Көру және есту қабілеттері жақсы жетілген. Приматтар ми сауытының үлкен болуымен, ми сыңарларының жақсы жетілуімен, ми сайшалары мен қыртыстарының көп болуымен, күрделі мінез-құлығымен ерекшеленеді. Приматтар өздері мекендейтін аумақтарын белгілеп, сол жерде топтасып өмір сүреді. Қорегі — өсімдік жемісі, жапырағы, гүлі, тамыр жемісі, жәндіктер, сирек те болса жәндікқоректілер. Приматтар — жыл бойына көбейетін полициклді жануарлар. Салмағына байланысты буаздық мерзімі 4 айдан 10 айға дейін созылады. Көпшілік түрі бір, өте сирек жағдайда 2 — 3 ұрпақ әкеледі. Приматтардың балалары анасымен бірнеше жыл бірге жүреді. 20 — 30 жыл өмір сүреді. Қазіргі кезде поэтика Азия, Африка, Американың тропиктік және субтропиктік аймақтарында, Зонд архипелагы мен Филиппинде тараған. 200-ге жуық түрі белгілі.

Приматтар 2 отряд тармағына бөлінеді.

1. Төменгі сатыдағы приматтар не шала маймылдар (Prosіmіі), 90-ға жуық түрі бар. Бұларға тупайлар, лемурлар, лорилер, ұзын құйрықтылар жатады. Тіршілігінің көп уақытын ағаш басында өткізеді. Аздаған топ құрып не жұптасып, кейде жалғыз да тіршілік ете береді. Құрғақшылық жылдары кейбір түрлері ұйқыға кетеді.
2. Жоғары сатыдағы приматтар немесе маймылдар (Anthropoіdea), 100-ден аса түрі бар. Бұлар 2 топқа бөлінеді; қаласы Кеңтанаулы маймылдар; Тартанаулы маймылдар.

Приматтардың 62 түрі мен түртармағы қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау қоғамының “Қызыл кітабына” енгізілген. Қазақстанда приматтар хайуанаттар паркінде ұсталады.

## Дереккөздер
# Кіші егеуқұйрық[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Кіші егеуқұйрық
**Кіші егеуқұйрық** (лат. *Rattus exulans*) — кеміргіштер сабының өкілі, егеуқұйрықтар түрінің ең кішісі — гемерофилдер.

## Сипаттамасы

Басқа егеуқұйрықтар түрлерімен салыстырғанда кіші егеуқұйрықтардың денесі қысқарырақ, сүйір тұмсықты, құлақтары неғұрлым үлкенірек және жүні әрқашанда қоңыр болып келеді. Ересек даралары тұмсық ұшынан құйрық түбіне дейін 11,5 сантиметрден 15 сантиметрге дейін жетеді; құйрығы — жіңішке, оның сыртында көптеген «сақиналар» бар. Құйрық ұзындыға шамамен дененің ұзындығымен бірдей. Кіші егеуқұйрықтың салмағы 40 граммнан 80 граммға дейін жете алады.

## Таралу аймағы

Әлемде таралуы бойынша егеуқұйрықтар арасындағы үшінші түрі.
Болжалды пікір бойынша, кіші егеуқұйрықтар қазіргі Индонезия аумағынан (Хальмахера) Лапита мәдениетімен таралып Микронезияға, Фиджиге, Вануатуға дейін жетті. Жаңа Зеландияда бұл егеуқұйрықтар түрі шамамен 1280 жылы маори қоныс аударушылармен бірге таралды. Қазіргі кезде Оңтүстік-Шығыс Азияның және Океанияның бүкіл аумағында таралған және жергілікті тұрғындар оларды асқа қолдану үшін үй жануары ретінде ұстайды.

Табиғи ортада кіші егеуқұйрықтар далада, жазықты жерлерде және ормандарда мекендейді.

## Мінез-құлқы, әдеттері және қоректенуі

Кіші егеуқұйрықтар қоректі іздеу мақсатында талдарға оңай шыға алады. Бірақ жүзуге өте нашар бейімделген. Негізінде түнгі уақытта белсенді.

Негізінде күрішпен және маиспен, сонымен қатар қант құрағымен, кокос жаңғақтарымен, какаомен және ананастармен қоректенеді.

Әдетте ұрғашылар ұрпақты жылына 4 ретке дейін әкеледі. Еуропалық егеуқұйрықтар кіші егеуқұйрықтармен будандаспайды.

Полинезияда кіші егеуқұйрықтар *киоре* деп аталады.
# Жаңа Гвинея

|  |
| --- |
|  Жаңа Гвинея индон. Pulau Irian, ағылш. *New Guinea*, тпи. *Niugini* |
|  |
| Жаңа Гвинея саяси бөлінуі |
| Сипаттамасы |
| Ауданы | 786 000 км² |
| Ең биік нүктесі | 4884 м |
| Тұрғындар (2010 жыл) | 9 500 000 адам |
| Халық тығыздығы | 12,087 адам/км² |
| Орналасуы |
| 5°19′ о. е. 141°36′ ш. б.﻿ / ﻿5.317° о. е. 141.600° ш. б.﻿ / -5.317; 141.600    |
| Акватория | Тынық мұхит |
| Елдер |  Индонезия  Папуа — Жаңа Гвинея |
| Аймақтар | Батыс Папуа, Папуа, Момасе, Папуа, Хайлендс |
| Жаңа Гвинея |
|  **Жаңа Гвинея** Ортаққорда |

*Басқа мағыналар үшін Гвинея (айрық) деген бетті қараңыз.*
**Жаңа Гвинея** (индонезияша *Papua*, ағылш. *New Guinea*) — Тынық мұхиттың батысындағы арал. Меланезия топаралына кіреді. Үлкендігі жағынан Жер шарындағы Гренландиядан кейінгі екінші арал. Ауданы 829 мың км² . Австралиядан Торрес бұғазы бөліп тұр.

Аралдың орталық бөлігінде батыстан шығысқа қарай Орталық таулар созылып жатыр (абсолютiк биіктігі 5030 м, Джая тауы), ал солт-нде Жағалаулық таулар (абсолютiк биіктігі 4103 м, Бангета тауы) орналасқан. Оңтүстік бөлігі ойпатты кең жазық, абсолюттік биіктігі 100 м-ден аспайды, оңтүстік-батысы — батпақты. Солтүстік жартысының климаты — экваторлық, оңтүстігінде — субэкваторлық. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері жазықта 1000 мм, таулы аймақтарда 4000 мм-ге дейін жетеді. Биікт. 4000 м-ден асатын тауларда мұздықтар қалыптасқан. Өзендері ұзын, суы мол (Мамберамо, Сепик, Дигул, Флай), кеме жүзуге қолайлы. Ылғалды тропиктік орман өседі. Оңт-нде саванна кездеседі. Ормандарда папоротник, лавр, мирта, қылқан жапырақты ағаштар өседі. Жануарлары — кенгуру, қалталы борсық, крокодил. Аралдың батыс бөлігі Индонезияның территориясына (Батыс Ириан), шығысы Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің территориясына енеді. Аралдың тұрғылықты халқы — папуастар мен меланезиялықтар. Негізгі кәсібі — егіншілік. Негізінен, батат, жүгері өсіреді. Кокос пальмасы, какао, кофе, каучук гевеясы плантациялары бар. Мұнай, күміс, алтын, көмір өндіріледі. Балық аулау кәсібі дамыған. Ірі қалалары: Порт-Морсби, Маданг (Папуа — Жаңа Гвинея), Соронг, Джаяпура (Индонезия). Жаңа Гвинея аралында европалықтардан алғаш рет 16 ғ-дың 1-жартысында португал саяхатшылары болып қайтты. Аралды орыс ғалымы Н.Н. Миклухо-Маклай (1846 — 1888) зерттеген.
# Тундра

Арктика Тундрасының картасы
Гренландия тундрасы
**Тундра** – (саами тілінде *tunturі* – ормансыз, жалаң тау басы) – солтүстігінде арктикалық шөлмен, оңтүстігінде орманмен шектесетін арктикалық облыстарға тән белдемдік ландшафт типі. Вегетациялық кезең қысқа болуына байланысты көп жылдық өсімдіктер: мүкті-қыналы және бұталы өсімдіктер негізгі орын алады. Жылу жеткіліксіз, ылғал мол болғандықтан өсімдіктер ауаның жер бетіне таяу қабатындағы жылуды пайдалану үшін төселіп немесе жастық тәріздес ұйлығып өседі. Белдемдігіне байланысты: субарктикалық және арктикалық Тундра; түр құрамына байланысты: мүкті, қыналы, бұталы, төмпешікті (шымдар төмпешіктер құрайтын жерлерде) және полигоналды Тундра болып ажыратылады. Тундра негізінен солтүстік жарты шардың арктикалық және субарктикалық белдеулерінде таралған. Тауда, тау орманы шекарасынан жоғарыда биіктік ландшафт белдеуі – тау Тундрасы орналасқан.

## Өсімдіктері және жануарлары

Өсімдіктер дүниесі астық тұқымдастардан, шағын ағашты өсімдіктер мен қыналы-мүкті бірлестіктерден тұрады.

Негізінен жауын құрттары кездеседі, әртүрлі қос қанаттылар өсімдіктер қалдықтарымен қоректеніп, тундраның су қоймаларында тіршілік етеді.

Жыл бойы жасыл өсімдіктермен ұсақ кемірушілер қоректенеді. Барлық тышқандар жыл бойы қысқа арнап індеріне қорек қорын жинайды. Тундрада қыста ұйқыға кететін тиіндер тұқымдасына жататын суырлар мен сарышұнақтар кездеседі. Бір інде 20-30-ы жиналып қыстайды. Еуразия мен Солтүстік Америка тундраларында карибу деп атлатын солтүстік бұғысы кең таралған. Таулы тундраларда қар қойы немесе жуан мүйізді қой кездеседі. Құстардан тундра шағаласы, тундра аққуы, казаркалар, үкі, лашын т.б. кездеседі.

Тундра зонасының жартасты жағалауларында – құс базары құрылған. Сол сияқты гренландия итбалығы, морждар кездеседі.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Tundra |
# Америкалық жайралар

| Америкалық жайралар Қазбалық ауқымы: Late Oligocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|  Солтүстік Америка жайрасы |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Кіші сабы: | Hystricomorpha  |
| Ықшам сабы: | Hystricognathi  |
| Кішкентай сабы: | Caviomorpha  |
| Тұқымдасы: | **Erethizontidae** Шарль Люсьен Бонапарт, 1845 |

 |
| Genera |
| *Солтүстік Америка жайрасы*
*Шынжыр құйрықты жайралар*
*Sphiggurus*
*Амазон жайрасы*
*Chaetomys* |

**Америкалық жайралар** (лат. *Erethizontidae*) - кеміргіштер тұқымдасынан.

Ұзындығы 64-103 см, құйрығы 1430 см, салмағы 18 кг. Денесінің үстіңгі жағы ұшы кертіктелген өткір инелермен ал бауыры қатты қылтанақпен қапталған. Аяқтары кейбір түрлерінің құйрықтары мықтап ұстауға икемделген.

Солтүстік және Оңтүстік Американың тропик және субтропикалық ормандарында 3 туыстың 11-12 түрі таралған. Ағашта және жерде жекелей тіршілік етеді. Тауда 2000 м биіктікке көтеріледі. Ағаш қуыстарын тау үңгірлерін жартас жарықшақтарын паналайды. Ымыртта және түнде белсенділік көрсетеді. Өсімдікжегіштер. Жылына бір рет 1-4 Тұқым береді. Кейде орман зиянкестеріне айналады. 1 түрі ХТҚО Қызыл кітабында.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Erethizontidae |
# Эдификатор

**Эдификатор** (лат. *aedificator* — құрылысшы) — қоршаған ортаны өзгертуге немесе құруға қабілетті биологиялық түр.

Эдификаторлар көбінесе белгілі бір экологиялық жүйенің басым түрі болып келеді. Кейде шағын популяциялар да қоршаған ортасына едәуір әсер етеді.

Мысалдары: орман құрушы ағаштар; даланың қау шөбі; мұхиттың маржан полиптері; су ағындарындағы құндыздар; пілдер.

* Құндыз
* Құндыз құрған бөгет
* Полиптер
# Ұлы жазықтар

|  |
| --- |
|  Ұлы жазықтар ағылш. *Great Plains* |
|  |
| Линкольнның маңындағы Ұлы жазықтар, Небраска, АҚШ |
| Сипаттамасы |
| Теңiз деңгейiнен биіктігі | 700—1800 м |
| Солтүстіктен оңтүстікке дейінгі қашықтық | 3600 км |
| Батыстан шығысқа дейінгі қашықтық | 800 км |
| Орналасуы |
| 37° с. е. 97° б. б.﻿ / ﻿37° с. е. 97° б. б.﻿ / 37; -97    |
| Елдер |  АҚШ  Канада |
| Ұлы жазықтар |
|  **Ұлы жазықтар** Ортаққорда |

АҚШ картасында
Миссисипи өзені
**Ұлы жазықтар** (ағылш. *Great Plains*) - Оңтүстік Канаданы алып жатқан, Сеңгір таулары мен Миссисипи өзенінің арасындағы кең алқапты қамти отырып, оңтүстікке қарай созыла түседі.

АҚШ-та Ұлы жазықтарда Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Монтана, Вайоминг, Колорадо, Небраска мен Канзас штаттары, сондай-ақ неғұрлым оңтүстік штаттар: Оклахома, Нью-Мексико мен Техас орналасқан. Өте ежелгі заманда Ұлы жазықтардың көпшілік бөлігін ішкі теңіз алып жатқан, шөгінді жыныстар жер бетінің астында горизонталь қабаттар түзеді. Климатына Тынық мұхиттан желмен келетін ылғалды жібермейтін Кордильера таулары үлкен әсер етеді. Қыста қар аз түседі, жазы құрғақ, нөсер жауындар сирек жауады, күшті желдердің әсерінен шаңды дауылдар болып тұрады.

Солтүстік Дакотадағы бизон ескерткіші
Бұрынғы замандарда Ұлы жазықтар жалпы саны 50 млн-нан асатын бизондардың алып үйірлері жайылып жүрген, дүние жүзіндегі Ұлы далалардың бірі болған. Бұл далалардың даңқы құнарлы топырағымен шықты, ол XIX ғасырдың басынан бастап қарқынды түрде жыртыла бастады. Ұзақ жылдар бойы жыртқыштықпен пайдалану және шаңды дауылдар топырақтың эрозияға ұшырауына әкеп соқты. Алайда шаруашылықтың қазіргі заманғы технологиясы мен суландырудың нәтижесінде солтүстік америка далалары қыруар мал үшін жайылым, сондай-ақ бидай, қара бидай, арпа тәрізді дақылдар мен жоңышқа себілетін егіс даласы ретінде тиімді пайдаланылуда. Мұнда дүниежүзілік нарыққа шығарылатын бүкіл астықтың 75%-дан астамы өсіріледі. Дегенмен бұл аграрлық штаттарда өнеркәсіптің дамуы мен пайдалы байлықтарын өндіруге де үлкен көңіл бөлінеді. Мысалы, Оңтүстік Дакотадан алтын өндіріледі, ал Солтүстік Дакота, Небраска мен Канзаста мұнай мен газдың ірі кен орындарын игеру жұмыстары жүргізілуде.

## Дереккөздер
# Америкалық бизон

| Американ бизоны |
| --- |
|  *B. b. bison* |
| Амандық күйі |
|  Жойылу қаупіндегілер
(IUCN)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Жұптұяқтылар  |
| Тұқымдасы: | Қуысмүйізділер  |
| Кіші тұқымдасы: | Bovinae  |
| Тегі: | *Bison*  |
| Түрі: | B. bison  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Bison bison (Карл Линней, 1758) |
| Subspecies |
| *B. b. athabascae*
*B. b. bison* |
| Синонимдері |
| *Bos americanus* *Bos bison* *Bison bison montanae* |

Бизон
**Бизон** (лат. *Bison bison*) — қуысмүйізділер тұқымдасының зубр туысына жататын жабайы сиыр.

Бизон Солтүстік Америкада көп кездескенімен, 19 ғасырда көп аулануына байланысты сиреп кеткен (қазір 500-дей Бизон АҚШ-тың Йеллоустон ұлттық саябағы мен Канаданың Атабаски ауданында кездеседі).

Бизон — өте ірі жануар, бұқасының дене тұрқы 3 м, биіктігі 2 м-дей (шоқтығынан алғанда), салмағы 720 — 750 кг-дай болады. Басы, кеудесі қара түсті, жүні жұмсақ, мойнының, кеудесінің, шоқтығының жүні қалың әрі ұзын келеді. Жауырынының үстінде көзге анық көрінетін *“өркеші”* бар. Бизон 2 — 3 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Шілде — қыркүйекте күйлеп, 9 айдан соң аналығы жалқы бұзау табады. Бұзауын 7 айдай емізеді. Бизон табиғи жағдайда 20— 25 жыл тіршілік етеді. Бизон үйір-үйір болып жүреді. Алясканың орталық бөлігінде, Украинада Аскания-Нова қорығында, Беларусьте Беловеж нуында жерсіндірілген. Бизон ертеде терісі бағалы кәсіптік аңның бірі болған.

## Мінез құлқы

Жазда бизон кең жазықтарда жайылып, қыста орманды жерлерге кіріп, оңтүстікке көшіп, жазда қайтадан солтүстікке оралды.

Дала негізінен шөппен, күніне 25 кг-ға дейін шөппен, қыста шөпті шүберекпен қоректенеді. Орман әлі де мүк, қыналар, бұтақтарды жейді. Олар 1 м тереңдікке дейін қармен қоректене алады. Қалың жүн бизонды жақсы қорғайды. 30 градус аязға оңай төзеді. Қыста олар аз қарлы жерлерді іздейді.

Бұл ебедейсіз көрінетін жануар өте оңай және жақын арада қозғалады, кез келген ат оны басып оза алмайтындай жылдамдықпен жүгіреді және жүгіреді. Бизон 60-70 км/сағ[13] 5 миль (8,0 км)[14] жылдамдықпен жүгіре алады, ал шабандозы бар ат тек бір шақырым жылдамдықпен жүгіре алады.

Бизондар өте жақсы жүзеді.

Бизон қоғамдарда өмір сүрді, көбінесе 20000 бас табындарда. Әр отарды өте мұқият және мұқият күзететін бірнеше кәрі еркектер басқарады. Бизон өте күшті және тітіркену кезінде аңшы үшін де, кез-келген басқа жау үшін де қауіпті, иіс пен есту қабілеті жақсы. Ол үлкен қашықтықта сезілетін мускус иісін шығарады.

Бизон полигамиялық Жануарлар. Доминантты еркектер кішкентай гаремдерді жинайды. Жарыс шілде-қыркүйек айларында өтеді. Жүктілік шамамен 9 айға созылады. Әйел әдетте бір бұзау туады, егіздер өте сирек кездеседі. Сүттің майлылығы 12 % дейін.

Жас бизондар өте көңілді және ойнақы; ескілері оларды қорғайды. Бизонның дауысы-саңырау.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Bison bison |
# Ашамүйізді киік[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Ашамүйізді киік |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Жұптұяқтылар  |
| Кіші сабы: | Күйіс қайыратындар  |
| Ықшам сабы: | Pecora  |
| Тұқымдасы: | Ашамүйізділер  |
| Тегі: | Antilocapra  |
| Түрі: | A. americana  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Antilocapra americana (Ord, 1815) |
| Түршелері |
| *A. a. americana*
*A. a. mexicana*
*A. a. oregona*
*A. a. peninsularis*
*A. a. sonoriensis* |

**Ашамүйізді киік** немесе **Айырмүйіз** (лат. *Antilocapra americana*) — күйіс қайыратын сүтқоректілердің отряд тармағына, Ашамүйізділер тұқымдасына жататын жануар.

## Биологиялық сипаттамасы

Дене тұрқы 1,5 м, биіктігі (шоқтығынан алғанда) 80 см, салмағы 35-60кг, сыртқы бейнесі бөкен тәрізді.

Түсі - ақшыл қоңыр, бауыры - ақ, тамғыда ақ "айшық" , текелерінде қара "маска" бар.

Айыр мүйіз текесінің қысқа (30 см) және толықша келген мүйізі тік шығып, екі ұшы алшақтау әрі қайқылау болып өседі. Еркектерінің мүйізі қысқа, жуан, аша тәрізді, ал ұрғашыларының мүйізі қыскалау, 5-7 см-ден аспайды. Аша мүйізділердің бұғылардан айырмашылығы - мүйізінің тек сыртқы қабатын ғана тастайды да - сүйекті негізі сақталады. Айыр мүйіздің басқа қуыс мүйізділерден бір айырмашылығы - оны мүйіз қабығы жыл сайын күйлегеннен кейін түсіп, қайта шығып отырады.

Айыр мүйіз жыл сайын мамыр-маусымда төлдейді. 60% ұрғашысы егіз бұзау табады. Бұзаудың салмағы 2-4 кг, түсі - сұр, 3 аптада шөп жей бастайды. 3 айда жетіледі.

Табиғатта 5-7 жыл өмір сүреді.

## Түрлері

Барлығы 5 түр тармағы бар:

* *A. americana americana*
* *A. americana mexicana*
* *A. americana oregona*
* *A. americana peninsularis*
* *A. americana sonoriensis*

## Таралуы

Солтүстік Американың прерий далаларында мекендеген, Канаданың оңтүстік-батысынан Мексиканың солтүстігіне дейін. Өте көп аулағандықтан 1908 жылғы мәліметпен саны 20 мыңға дейін азайған, кейбір жерлерде мүлдем құрып кеткен. Қазіргі күнде популяциясы 2-3 млн-ға жеткізілді.

## Пайдалауы

Мүйізінен дәрі жасайды

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Antilocapra americana |
# Комменсализм

**Комменсализм** (лат. *commensalіs* – табақтас, масыл) - дастархандас, симбиоздың бір түрі.Комменсализм екі түрге бөлінеді: біріншісі - арамтамақтық, екіншісі - пәтерлестік болып келеді Коменсализмде екі жануарлардың бірі, (коменсал) өзінің сыртқы ортамен қарым-қатынасын реттеуді басқа жануарға, (иесіне) толығымен жүктеп, өзі сыртқы ортамен тікелей қарым-қатынасқа түспейді. Мысал ретінде қарапус балықтарын келтіруге болады. Голотуриялардың ішек қуысына еніп, олар оны бас пана ретінде пайдаланады.

## Дереккөздер
# Теңіз шошқалары[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Теңіз шошқалары |
| --- |
|  *Cavia aperea* |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Animalia  |
| Жамағаты: | Chordata  |
| Кіші жамағаты: | Vertebrata  |
| Табы: | Mammalia  |
| Сабы: | Rodentia  |
| Кіші сабы: | Hystricomorpha  |
| Тұқымдасы: | Caviidae  |
| Кіші тұқымдасы: | Caviinae  |
| Тегі: | Cavia Pallas, 1766 |

 |

**Теңіз шошқалары** (Cavia) - шошқа тәрізді тұқымдасына жататын кеміруші сүтқоректілер. Дене ұзындығы 35 см-ге дейін; құйрығы сыртынан байқалмайды, артқы аяқтары үш саусақты. Оңтүстік Американың ашық далалық аймақтарында таралған. Жеке дара, кейде топ құрып өмір сүреді. Ін қазады немесе басқа жануар індерін иеленеді. Белсенділігі түнде байқалады. Жыныстық жетілуі 55- 70 күн. Буаздылығы 60-70 күнге созылады. 1-4 ұрпақ береді. Жыл бойы көбейеді. 8 жыл өмір сүреді. Зертханалық жануар. Көптенген жаңа түрлері шығарылған терісінін бояумен, құрылымы әртүрлі.

## Дереккөздер