Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Үш саусақты ергежейлі қосаяқ

**Үш саусақты ергежейлі қосаяқ** - Salpingotus crassicauda Vorontzov, 1924

"Төрт аяқты қосаяқ"
## Кеміргіштер отряды

Rodentia

## Қосаяқтар тұқымдасы

Dipodidae

## Статусы

III-ші санат. Сирек таралу аймағы тар түр.

## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы

Таралу аймағы шектелген және саны аз шекаралық түр - Әлемдік фаунадағы төрт түрдің бірі, тек Зайсан қазаншұңқыры ауданында ғана мекендейді.

## Таралуы

Зайсан қазаншұңқырының барлық құмдары. Қара Ертістің сол жағалауындағы Бүкон құмдары, Бозайғырқұм мен Дала, Қара Ертістін оң жағалаулындағы Өзнұра құмдары және Зайсан көлінің оңтүстік жағалауындағы шағын құмдар.
Мекендейтін жерлері. Астық тұқымдастар – жусанды немесе астық тұқымдастар - әртүрлі шөптер өскен жартылай бекінген құмды жазықтар. Жайдақ және аса биік емес шағылдарда, тақырларда, сортаңды не қиыршық тасты аймақтарда сирек кездеседі, ал ірі жоталы құмдарда жоқ.

## Саны

Жалпы сана аса көп емес – 10 км автомаршрутта 0.5-тен 12-ге дейін. Бірақ та біршама қолайлы биотоптарда жекеленген жылдары бұл көрсеткіш жоғары – 13-тен (Букон құмдарының солтустік бөлігі) 39-ға (атсыз құмдардың оңтүстік шеті) жетеді, бұл кезде қосаяқтардың мекендеу тығыздағы Дала құмында 1 га-да 5.1, Букон құмдарында 10.7 бас болады. Саны жылдар бойынша біршама өзгеріске ұшырайды. Қазақстанда тіркелген санының ең жоғарғы көрсеткеші төменгі көрсеткіштен 6-10 есе артып түседі.

## Негізгі шектеу факторлары

Қолайсыз қыстардан кейін топырақты терең тоң басу және мұз басу қосаяқтардың қысқы ұйқы кезінде өлім – жітілге ұшырауы артады. Жыртқыш аңдар мен құстардың да әсері болуы мүмкін.

## Биологиялық ерекшіліктері

Жеке тіршілік етеді. Қысқы ұйқыға жатады. Оған қыркүйекте кетіп, сәуірдің аяғында оянады. Ұйқыға кетер алдында денесінің 28%-н құрайтындай май жинайды. Түнде белсенді. Жазда жеке аймақтарының ауданы 0.35 га-дан (емізуші аналықтар) 0.5 га-ға (ересек аталықтар) жетеді. Негізгі қорегі – тұқым және жәндіктер, аздап өсімдіктердің жасыл бөліген де жейді. Қолда ұстағанда күнбағыс, жүгері, құмық пен сұлы дәндерін, түрлі жәндіктерді, өрмекшілерді, құмырсқа жұмыртқаларын, нан, сол сияқты алма, сәбіз пен картопты сүйсіне жейді. Ересек аналықтар бір маусымда 2 рет – мамыр мен маусында көбейеді, бұл кезде олар әрі буаз әрі ұрпақтарын емізеді. 1-6, орташа 3-4 ұрпақ әселеді. 9-11 айда жыныстық жағынан жетіледі. Табиғатта тіршілік ұзақтығы 3 жылдан аспайды.

## Қолда өсіру

Жақсы күтім болса қолға оңай үйренеді.

## Қабылданған алынған қорғау шаралары

Алынбаған.

## Қорғауды керек ететін шаралары

Арнайы қорғау шаралары қарастырылмайды.

## Зерттеу үшін ұсыныстар

Таралу аймағы шектеулі шекаралық түр ретінде оның санына тұрақты мониторинг жүргізу, экологиясы мен биологиясын зерттеу.

## Дереккөздер
# Аламантәрізділер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Cricetids Қазбалық ауқымы: Middle Miocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|  Meadow Vole *Microtus pennsylvanicus* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Ықшам табы: | Ұрықжолдастылар  |
| Ұлы сабы: | Euarchontoglires  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Кіші сабы: | Myomorpha  |
| Ұлы тұқымдасы: | Muroidea  |
| Тұқымдасы: | **Аламантәрізділер** Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм, 1817 |

 |
| Subfamilies |
|
Arvicolinae
Cricetinae
Neotominae
Sigmodontinae
Tylomyinae
and see below |

Жоңғар ергежейлі атжалманы
**Аламантәрізділер**  (Cricetidae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы.

Барлық құрлықта тараған, тек Австралия мен Азия және Африканың тропиктік аймақтарында кездеспейді. 80-ге жуық туысы, 400-дей түрі белгілі. А. қазба қалдықтары Еуразияда олигоцен дәуірінен сақталған. Қазақстанда А. атжалмандар, құмтышқандар және тоқалтістер деп аталатын 3 топқа жататын 31 түрі кездеседі. Олар еліміздің барлық аудандарына дерлік, далалы орманнан шөл-шөлейтті жерлердің таулы алқаптарына дейін тараған. А-дің пішіні дембелше келген, ұршық тәрізді және мойын бөлімі жақсы жетілген. Артқы аяқтары алдыңғыларына қарағанда ұзындау, бес башпайлы. А-дің көбі құлақ қалқандары, күрек тістері ақсиған (соқыртышқан), құйрықтары мен аяқтары қысқа, жер қазуға ыңғайлы болып келеді. Су қоймаларына жақын және батпақты жерлерде мекендейтіндерінің артқы аяқтарының башпайларының арасында жүзу жарғақтары болады. Көпшілік түрі қысқы азық жинайды. А. өте өсімтал, жылдың жылы маусымдарында тез көбейеді. Олар а. ш. мен орман ш-тарының зиянкестері әр түрлі індеттер таратады. Кейбір түрлері лаб-лық жануарлар болып саналады.

## Дереккөздер
# Қарақас тұқымдасы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Қарақас тұқымдасы** (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш.

Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі.

Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді.

Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді.

Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Gliridae |
# Тиінтәрізділер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Тиінтәрізділер** (Scіurіdae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары миоцен дәуірінен белгілі. Табиғатта кең тараған. Қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда кездесетін 25 туысы, 230-дан астам түрі белгілі. Тиінтәрізділерге борша тышқандар, тиіндер, суырлар, сарышұнақтар, шалғын иттері жатады. Дене тұрқы 6 – 60 см. Тіршілік ортасы әр түрлі: ағашта (тиін), жартылай ағашта (борша тышқан) және жерде (суыр, сарышұнақ) мекендейді. Күндіз белсенді. Көпшілік түрі қысқы ұйқыға кетеді. Негізінен өсімдіктермен қоректенеді, қысқа қор жинайтын түрлері де бар. Жылына 2 – 3 рет көбейеді. Қазақстанда 5 туысы, 13 түрі (тиін, тараққұйрық сарышұнақ, борша тышқан, ұзынқұйрық сарышұнақ, зорман, балпақ, қызылұрт сарышұнақ, Тянь-шань реликті сарышұнағы, кіші сарышұнақ, дала суыры, сұр суыр, Мензбир суыры, қызыл суыр) бар.

## Дереккөздер
# Шақылдақтар

| Шақылдақтар Қазбалық ауқымы: Oligocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|  *Ochotona princeps* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Қоянтәрізділер  |
| Тұқымдасы: | **Ochotonidae** Thomas, 1897 |
| Тегі: | Ochotona Link, 1795 |

 |
| Үлгілік түрі |
| *Ochotona minor* Link, 1795 (*Lepus dauuricus* Pallas, 1776) |
| Түрлері |
|
See text |

**Шақылдақтар** (лат. *Ochotonidae*) — қоянтәрізділер отрядының тұқымдасы.

Шақылдақтар Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Азия, Солтүстік Америкада мекендейтін 18 — 20 түрі бар. Қазақстанда 5 түрі (дала Шақылдағы, алтай Шақылдақғы, моңғол Шақылдағы, қалқанқұлақты Шақылдақ және қызыл Шақылдақ) кездеседі, олар республиканың барлық аймақтарындағы далалы, шөлейтті, шөлді, кейде тіпті таулы аймақтарға дейін таралған.

Дене тұрқы 23 — 25 см, салм. 100 — 300 г. Аяқтары қысқа, алдыңғы және артқы аяқтарының ұзындықтары бірдей. Құлақ қалқаны кішкентай, дөңгеленген (түйеқұлақ деп аталуы да осыдан). Құйрығы түгінен көрінбейді. Реңі жыл маусымдарына қарай өзгеріп тұрады: жазда — жұқа, қоңыр сұр, қоңыр қызыл, ашық сары не сарғыш; қыста — қалың, ақшылдау болады. Шақылдақтар ашық жазықта, бұталар мен шөптесін өсімдіктер арасында, таулы жерлерде 3000 м биіктікке дейін қоныстанады. Тастар мен қорымдар арасындағы қуыстар мен жарықшақтарда, басқа кеміргіштердің бос індерінде тұрақты тіршілік етеді. Жиі топтанып шоғыр құрады. Бұлардың дыбыс беру қабілеті өте жақсы жетілген. Күндіз белсенді, қысқы ұйқыға жатпайды. өсімдіктердің 100-ге жуық түрімен қоректенеді. Қысқа қарай азық қорын жинайды, өсімдіктерді кептіріп, кейде салмағы 27 кг-дай шөмеле салады (кейде бұлардың шөмелешілер деп аталуы осыдан). Жыныстық жағынан аталығы мен аналығы 8 — 11 айда жетіледі. Жылына 2 — 4 мәрте, сәуір — тамыз айларында, көбеюге қатысады. Буаздық мерзімі 1 ай шамасында, 2 — 13 көжек туады. Көжектері шала, соқыр болып туылады, салмағы 11 — 22 г, дене тұрқы 6 — 8 см. Олар 3 жетідей сүт еміп, содан кейін шөппен қоректене бастайды. Кәсіптік маңызы жоқ. Шақылдақтардың саны көбейген кезінде кейбір түрлері оба індетін таратады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Ochotona |
# Тышқандар

| Тышқандар Қазбалық ауқымы: Late Миоцен–Recent |
| --- |
|  Үй тышқаны, *Mus musculus* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Ұлы тұқымдасы: | Muroidea  |
| Тұқымдасы: | Muridae  |
| Кіші тұқымдасы: | Murinae  |
| Тегі: | Mus Linnaeus, 1758 |

 |
| Түрлері |
|
30-45 |

Үй тышқаны
**Тышқандар** (лат. *Mus*) - ұсақ кеміргіштер тұқымдасы.

Дене ұзындығы 12,5 см дейін, құйрығы, 10,5 см жетеді. Тышқандардың пайда болған жері, отаны – Азия, кейбір түрлері бүкіл дүниежүзіне таралған. Африкада (Сахараны есептемегенде), Евразияда, Малай архипелагының кейбір аралдарында, Филипинде 40 түріне дейін кездеседі. Бір қатар түрлері - синантропты. ТМД-да, космополотитті синантропты 1 түрі, үй тышқаны, жабайы табиғатта үнемі өмір сүретін 2-3 түрі бар. Бұл жануарлар дәнді дақылдармен, астықпен, тамырлармен, жидектермен, шөппен және басқа да жәндіктермен қоректенеді. Оңтүстік аудандарда және үйлерде жыл бойы көбейе береді. Сань шұғыл ауытқуы мүмкін.

Егеуқұйрықтар мен тышқандарды бөлу шартты және тышқандардың көлеміне негізделген.. Басқа тұқымдастарға жататын кейбір тышқандарды (мысалы, бұғы тышқан, Қалталы сегіргіш) да ешқандай ғылыми негіздемесіз тышқандар деп атайды.

## Таралуы

Олар Антарктидадан басқа барлық жерде таралған (әсіресе үй тышқаны және қара егеуқұйрық). Экваторлық ормандардан тундраға дейінгі экожүйелердің кең спектрін алыңыз. Түрлердің көп бөлігі тропикалық және субтропиктік ормандарда тіршілік етеді. Солтүстік және Оңтүстік Америка және көптеген аралдармен таныстырылды. Жерде қозғалатын, ағаш және жартылай суда тіршілік ететін түрлері бар, дегенмен олардың көпшілігі жартылай құрлықта немесе құрлықта өмір салтын ұстанады. Тышқанмен толтырылған тауашалардың кең тізімі олардың салыстырмалы түрде көптігін түсіндіруге көмектеседі.

Кейбіреулері синантропты жануарлар (үй тышқаны, кейбір егеуқұйрықтар).

Залал келтіруі мүмкін, бірақ көбі зиянсыз. Көптеген жыртқыш аңдардың олжасы болып табылады. Ақ зертхана тышқаны – үй тышқанының түрі.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Тышқан |
# Егеуқұйрықтар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Егеуқұйрықтар Қазбалық ауқымы: Early Плейстоцен – Recent |
| --- |
|  Сұр егеуқұйрық (*Rattus norvegicus*) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Ұлы тұқымдасы: | Muroidea  |
| Тұқымдасы: | Muridae  |
| Кіші тұқымдасы: | Murinae  |
| Тегі: | Rattus Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм, 1803 |

 |
| Түрлері |
|
64 |
| Синонимдері |
| Stenomys Thomas, 1910 |

**Егеуқұйрықтар** (лат. *Rattus*) – кеміргіштер отряды қаптесерлер тұқымдасының бір туысы.

Қазақстанда үш түрі:

* сұр егеуқұйрық (*R. norvegicus*),
* қара егеуқұйрық (*R. rattus*) және
* Түркістан егеуқұйрығы (*R. turkestanicus*) таралған.

Сұр егеуқұйрық республикамыздың батыс және солтүстік аудандарында көбірек кездеседі. Соңғы жылдары басқа облыстарға да тарай бастады. Қара егеуқұйрық тек Каспий теңізі маңында тіршілік етсе, Түркістан егеуқұйрығы Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарының таулы аймақтарында таралған. Егеуқұйрық денесінің ұзындығы *15 – 50 см*, құйрығы ұзын және ол сақина тәрізді қабыршақпен қапталған. Тұмсығы сүйір, денесін сұр, қоңыр-сұр, қара түсті жүн басқан. Егеуқұйрықтар тауда, өзен-көл маңында, елді мекендерде, егістік төңірегінде кездеседі. Көбінесе, тұрғын үйлер мен қора-жайларда, азық-түлік қоймаларында тұрақты тіршілік етеді. Жыл бойы қоректенеді. Жемін түнге қарай іздейді. Қорек талғамайды, етке әуес, көжек, құс, торай аулайды, өсімдік дәні мен қалдығын да жейді. Егеуқұйрықтар – өте өсімтал. Олар жыныстық жағынан *2 – 3 айда* толық жетіліп, жылына *2 – 3 реттен* (әр жолы 2 – 18-ден) көбейе алады. Егеуқұйрықтар – бау-бақша ағаштарының, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының зиянкестері. Адам мен үй малдарына аса қауіпті аурулар (*оба*, *безгек*, *сүзек*, т.б.) таратады, сондықтан олар мекендейтін үйлер мен астық қоймаларын мезгіл-мезгіл дезенфекциялап отыру керек. Соңғы жылдары Арал теңізінің оңтүстік-шығысынан егеуқұйрықтардың тағы бір туысы – үнді егеуқұйрығы немесе тақтатісті угеуқұйрық (*Nesokia*), оның бір ғана түрі – үнді егеуқұйрығы (*Nesokia indica*) табылған.

## Дереккөздер
# Бессаусақты ергежейлі қосаяқ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Бессаусақты ергежейлі қосаяқ Қазбалық ауқымы: Recent |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|
Дерегі жетіксіз
(IUCN3.1)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: |  Қосаяқтар  |
| Кіші тұқымдасы: | Cardiocraniinae  |
| Тайпасы: | **Cardiocraniini** Vinogradov, 1925 |
| Тегі: | Cardiocranius Satunin, 1903 |
| Түрі: | C. paradoxus  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Cardiocranius paradoxus Константин Алексеевич Сатунин, 1903 |

**Бессаусақты ергежейлі қосаяқ** (лат. *Cardiocranius paradoxus*) – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң.

Қазақстанда Солтүстік Балқаш өңірінде кездеседі.

Көбінесе, ұсақ қиыршық тасты шөлдерді мекендейді. Дене тұрқы 5,7 — 6,5 см, салмағы 15 — 17 г. Артқы аяғы бес бармақты, құлағы түтік тәрізді, құйрығы денесінен 2 еседей ұзын. Табанында сүйелді-мүйізді қабат бар. Ін қазып тіршілік етеді. Қорегін түнде аулайды. Негізінен өсімдік жапырақтарымен, тұқымымен қоректенеді. Бір жасында жыныстық жағынан жетіледі. Мамыр — маусымда ұрғашысы 2 — 4 қосаяқ табады. Қыркүйектің аяғынан сәуірдің ортасына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996).

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Cardiocranius |
# Фёдор Фёдорович Брандт[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Фёдор Фёдорович Брандт**(Иоганн Фридрих фон) Үлгі:Lang-dutch мамыр 1802 жыл, Йютербог – 15 шілде 1879 жыл, Эстлянд губерниясы) – неміс зоологі, ботаник.

## Өмірбаяны

Орыс энтомологиялық қауымдастығының президенті. Виттенберг лицейінде оқыған.

1821-1826 жылдар аралығында Берлин университетінде медициналық білім алған.

1824 жылы медицина ғылымының докторлық дәрежесін алу үшін ғылыми диссертация қорғаған. Брандтың ғылыми еңбектері зоопалеонтология, зоотомия, зоогеография салаларын қамтиды.

1879 жылы 3 (15) шілдеде Ресей империясы, Эстлянд губерниясында қайтыс болған.

## Еңбектері

* *«Medizinische Zoologie», Берлин, 1829–1833;*
* *«Prodromus descriptionis anicualium ab H. Mertensio in orbis terrarum circumnavigatione observatorum. Fasciculus I. Polypos, Acalephas et Syphonophoras»* («Recueil des Actes», 1834);
* *«Beiträge zur näheren Kentniss der Säugethiere Russlands»* (в «Mémoires de l’Académie des Sciences de St. Petersb.», VI и VII) т.б.

## Дереккөздер
# Конвергентті эволюция

**Конвергентті эволюция** (лат. *con* — бiрге, лат. *vergere* — жақындасу) — туыс емес екі таксонның бірдей филетикалық бағытта қатар дамуы. Конвергенция әртүрлі топтың өкілдері ұқсас экологиялық жағдайларда тіршілік етсе байқалады. Мысалы, акулалардың және киттәрізділердің дене формасының ұқсас болуы конвергенттік эволюция нәтижесі болып саналады.

## Дереккөздер
# Мидуэй (атолл)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Мидуэй** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
|  мемлекеттік әнұраны
 |
|  |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | ағылшын тілі |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы
  |  6,23 км² |
| **Жұрты** • Сарап ([[ жыл|]]) • Санақ • Тығыздығы
 |  0 адам 0 адам адам/км² |
| Экономикасы |
| **Валютасы** | АҚШ доллары |
| Қосымша мәліметтер |
| **ISO коды** | MI және |
| **Уақыт белдеулері** | UTC-11 |

**Мидуэй атоллы** (ағылш. *Midway atoll*) — Тынық мұхиттың орталық бөлігінде, Гонолулудан (Гавайи) шамамен 2 100 миль (3 400 км) батыс-солтүстік бағытта орналасқан кішкентай атолл. Ол Солтүстік-Батыс Гавай аралдарының бөлігі болып табылады және АҚШ аумағы болып саналады.

## Жануарлары

Мидуэй атолл әртүрлі өсімдіктер мен жануарлар әлеміне ие. Құстар: Альбатростар, фрегаттар, буревестниктер, крачкалар, шағалалар. Теңіз жануарлары: Теңіз тасбақалары, киттер, дельфиндер, акулалар.

## Тарихы

1859 жылы Америкалық кеме жүзушісі капитан Нельсон, Мидуэй атоллын «Мидуэй» деп атап, аралды алғаш ашқан.

1867 жылы АҚШ Мидуэй атоллын осы кезге дейін өз иелігіне алды.

1903 жылы АҚШ Мидуэй атоллын теңіз құстарының мекені және кеме жүзушілер үшін маңызды белгісі ретінде қорғайтын заң қабылдады.

Қазіргі уақытта тұрақты тұрғындар жоқ. Тек АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қызметкерлері мен азаматтық қызметшілер атоллда жұмыс істейді.

## Климаты

Мидуэй атоллының климаты - тропикалық, ылғалды және жылы. Жыл бойы жағымды, орташа температура 24-27 °C (75-81 °F) аралығында.

Жауын-шашын жыл бойы біркелкі, жылына орташа 1,500 мм-ден артық.

## Дереккөздер
# Антикоагулянттар

**Антикоагулянттар**  (грек. antі — қарсы және coagulans немесе coagulantіs — ұю, ұйыту) немесе **қансұйылтпалар** — қан ұюы процесін тежеп, тромб пайда болуын жоятын дәрілік заттар. А. қан ұю жүйесіне әсер етеді. Олар тікелей әсер ететін А, тікелей әсер етпейтін А, сирек жер металдарының тұздары, сондай-ақ лимон және қымыздық қышқылының тұздары болып 4 түрге бөлінеді. Тікелей әсер ететін А-ды (гепарин, гирудин т.б.) қан тамырында тромб пайда болмауы үшін қолданады. Олардың көк тамырға енгеннен кейінгі әсері 4—6 сағатқа созылады. Тікелей әсер етпейтін А. (дикумарин, неодикумарин немесе пелентан, фенилин т.б.) бауырдағы протромбинді тежеу арқылы қанның ұюын азайтады. Олар асқазан-ішек жолдарына жылдам сіңіп, қан сарысуындағы белоктармен байланысады, әсері 24—72 сағаттан кейін басталып, бірнеше күнге созылады. Сирек жер металдарының тұздары (скандий, лантан т.б.) организмге іштен (іn vіvo), және сыртта (іn vіtro) бірден әсер етеді, күші бір тәулікке дейін созылады. Лимон және қымыздық қышқылының тұздары организмге сырттан (іn vіtro) да әсер етеді. А-ды инфаркт миокарды, өкпе артерияларының, ми қантамырларының, шажырқай тамырларының, көздің орталық венасының тромбоэмболиялары, тромбофлебиттері кезінде пайдаланады. Бірақ А-ды геморрагиялық диатездер, бауыр және бүйрек функцияларының бұзылуы, ойық-жара ауруы, рак, септикалық эндокардит т.б. аурулары бар адамдарға қолдануға болмайды.
# Инктер

**Инктер**, инка (исп. inca) — алғашында Оңтүстік Америкада қазіргі Перу аумағын қоныстанған жергілікті тайпа. Кейін бұлар *Инк мемлекетінде* үстем топқа айналды. Америка құрлығын отаршылар жаулап алған соң, басым көпшілігі испан тілді қауымдастыққа айналып, өздеріне тілі, тұрмыс–тіршілігі жақын кечуа ұлтының төңірегіне топтасады. Антропологиялық жағынан инктер моңғол нәсілінің америкалық түріне жатады. Кечуа тобына кіретіндер инк тілінде сөйлейді. Христиан дінінің католик тармағын ұстанады. Рухани мәдениеті, тұрмысы жағынан өздері аралас отырып кечуа халқына ұқсас.

## Дереккөздер
# Пайют[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Пайют |
| ағылш. *Paiute* |
|  |
| Бүкіл халықтың саны |
|
13 800
 |
| Ең көп таралған аймақтар |
|  АҚШ |
| Тілдері |
|
пайют тілі, ағылшын тілі
 |
| Діні |
|
христиандар
 |

**Пайют** (ағылш. *Paiute*) — американдық байырғы үндіс тайпалар тобы. Олар негізінен шығыс Калифорнияның Үлкен бассейндік аймағында, Неваданың батыс және оңтүстігінде, Ютаның оңтүстігінде және Орегонның оңтүстік-шығысында тұрады.
Құрамына солтүстік пайют, оңтүстік пайют және моно тайпалары кіреді. Саны: 13,8 мың адам, оның ішінде 4,4 мың метистер (2010, халық санағы).

## Тілі

Пайют тілдерінде 1,4 мың адам сөйлейді (2000, халық санағы), қалғандары ағылшын тіліне көшті.

## Діні

Пайют — христиандар және синкретикалық культтерді ұстанушылар.

## Кәсібі

Олар терушілікпен және аңшылықпен айналысты, көл аумақтарындағы солтүстік паюталар балық аулады, Оңтүстік Паютаның кейбір топтары егіншілікпен айналысты.

XVIII ғасырда Солтүстік пайюттардың бір бөлігі көршілері Солтүстік шошондардан жылқы өсіруді қабылдап, уақытша аңшылық топтарға бірігіп, шалғай аудандарда атпен бизон аулауды бастады. Тоқу өнері дамыды. Оуэнс алқабының оңтүстігі пайют тар керамика жасай алды.

## Тұрмыс салты

Әлеуметтік ұйымның негізі — көшбасшы бастаған топтарға бірігіп, түрде жартылай көшпелі өмір салтын ұстанған, маусымдық жинау орындарына, уақытша қоныстарға оралатын шағын отбасылар болды. Отбасы моногамды, оңтүстік пайют арасында полигиния мен полиандрия белгілі, левират және сорорат болған. Неке уақытша матрилокалдылықпен патрилокальды болып табылады.

Тұрғын үйлері — конустық, жартылай конустық және күмбез тәрізді, қамыспен және шөппен жабылған, Оуэнс алқабындағы пайюттер арасында сонымен қатар жартылай қазылған үйлер.

Оңтүстік пайют арасында қабықтан жасалған киім (қос алжапқыш) былғары киіммен ауыстырылды, олар қыста ағаш қабығынан немесе юккадан жасалған сандалдар киді.

## Дереккөздер
# Микроб теориясы

Микроб теориясы (germ theory) – кейбір ауру түрлерін ағзаға енген микроағзалар қоздыратыны туралы тұжырымдама. XIX ғасырдың соңында Л.Пастер және Д.Ж.Листер, P.Кох микробтар теориясын қабылдауда үлкен рөл атқарған. Пастер ауадағы микробтардың тағамдарды бұзып, ашытып жіберетінін көрсетсе, Листер инфекцияның алдын-алу үшін, ауадағы микробтарды жоюға бірінші болып антисептиканы қолданған, ал Кох белгілі микроағзаны аурумен байланыстырған (Сібір жарасы). Медициналық тәжірибе үшін микроб теориясының маңызы нақты дәлелденгенге дейін, 1890 жылдары хирургтар бас киім және бетперде кимей операция жасауды жалғастырған.