Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қазындылар

Тарбозаврдың қазынды қалдықтары
**Қазындылар** немесе **Фоссилиялар** (лат. *fossilis*) — жер қабатының шөгінділерінде сақталып қалған ежелгі хайуанаттардың және өсімдіктердің қазып алынған қалдықтары немесе бұрынғы геологиялық кезеңдердегі тіршілік иелерінің қалдырған таңбалары. Геологиялық кезеңнің құрамдас бөлігі - дәуір. Дәуір жер қыртысы дамуының геологиялық кезеңі барысында қалыптасып үлгерген тау жыныстар қабаты. Осы тау жыныстары қабатынан табылған қазындылар бізге жер тарихы туралы көп мағлұмат береді. Қазындылардың өлшемдері шағын іздерден үлкен қаңқаларға дейінгі аралықта әртүрлі болады. Қазба жұмыстары барысында анықталған іздер, Таңбалар - бұрынғы өмір құпиясын ашудың кілті. Мысалы: аяқ іздері , індер және жерасты жолдары. Қазынды қалдықтарды зерттеу ісімен палеонтология шұғылданады. Қазындыларды үлкен бүлігін қаңқалар толықтырады.Қаңқалардың ең үлкендері - Триас, Юра, Бор кезеңдерінен тұратын Мезозой заманында өмір сүрген динозаврлардікі болған. Қазындылардың пішіні бастапқы қалпындай тасқа айналып тасқа айналып сақталғанымен , түсі , тығыздығы және құрылымы өзгерген.

Қазынды қалдықтарды зерттеу ісімен палеонтология шұғылданады

## Дереккөздер
# Жақ (анатомия)

Жоғарғы жақ сүйек
Төменгі жақ сүйек
**Жақ сүйектер** — бас сүйектің бет бөлігіндегі жұп сүйектер, жоғарғы мен төменгі болып бөлінеді.

## Жоғарғы жақ

**Жоғарғы жақ** - беттің ортасын алып жататын жұп сүйек. Жоғарғы жақтың әрбір жартысында сегіз тістің ұялары орналасқан, сондай-ак онда кеңсірік қуысы бар.

## Төменгі жақ

**Төменгі жақ**. Бет сүйегін самай сүйегімен жалғастырушы дара сүйек. Пішіні тага тәріздес. Жақта он алты тіс ұясы бар.

## Тіссіз жақ

Бұл - кариес, этиологиясы әр қилы пародонт ауруларынан, жарақаттардан, остеомиелиттер, жаңақұрылымдар (қатерлі, қатерсіз ісіктер) әсерінен болады. Сонымен бірге тіссіз жак - дамудың ауытқу салдарынан да, туа бітуі де мүмкін.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Жақ сүйектер KazMedic сайтында
# Шиншилла

| Шиншилла |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|  Жойылу қаупіндегілер
(IUCN)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Animalia  |
| Жамағаты: | Chordata  |
| Табы: | Mammalia  |
| Сабы: | Rodentia  |
| Тұқымдасы: | Chinchillidae  |
| Тегі: | *Chinchilla*  |
| Түрі: | C. lanigera  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Chinchilla lanigera Bennett, 1829 |
|  Past range of Chinchilla lanigera. |
| Синонимдері |
| *Mus laniger* *Chinchilla velligera* *Cricetus chinchilla* *Lommus lanigera* *Cricetus lanigera* |

**Шиншилла** - жүні жұмсақ, қалың әрі мықты болып келетін кеміргіш. Бұл кішігірім аң қоянға ұқсайды. Ол Перу мен Чили шекарасында, 3-6 км биіктікте құзды жартастарда тіршілік етеді. Олар жұбын мәңгілікке құрайды. Анасы әр жыл сайын үш баладан табады. Оның балалары көзі ашық, барлық тістері бар, орташа дамыған қалыпта туады да, бірден жылдам жүгіріп кетеді .Шиншиланың терісі өте бағалы.

## Дереккөздер

.
# Саз құндызы

| Саз құндызы Қазбалық ауқымы: Late Pliocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

↓
 |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: | **Myocastoridae**  |
| Тегі: | Myocastor  |
| Түрі: | Myocastor coypus  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Myocastor coypus (Molina, 1782) |

**Саз құндызы**, **нутрия** (лат. *Myocastor coypus*) — өзі аттас тұқымдасқа жататын кеміруші. Негізгі мекені — Оңтүстік Американың тропиктік және субтропиктік аймағы. Оңтүстік-Батыс Еуропа елдерінде жерсіндірілген. Өзендердің жағалаулары мен батпақты жерлерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 60, құйрығының ұзындығы 45 см-дей, салмағы 8 кг-дай. Артқы аяқтарындағы саусақтарының арасы жүзу жарғақтарымен көмкерілген. Жүнінің қылшығы ұзын, қоңыр түсті. Тіршілігінің көбі қыста қатпайтын су қоймаларында өтеді, жақсы жүзеді және сүңги алады. Қорегін ымырт түсе не түнде аулайды. Су өсімдіктерінің (қамыс, қоға, тұңғиық, сужаңғақ, т.б.) бұтақтары және тамырларымен, моллюскалармен қоректенеді. Өсімдіктердің сабағынан ұя жасайды, кейде ін де қазады. 4 — 5 айында жыныстық жағынан жетіледі. Жыл бойына көбейеді. Буаздық мерзімі 127 — 133 күн, дүниеге 4 — 6 (сирек 12) ұрпақ әкеледі. Табиғи жағдайда 8 — 10 жылдай тіршілік етеді. Саз кәмшатының терісі бағалы, еті де жеуге жарамды (әр аңнан 2,5 — 4 кг ет алуға болады). Саз кәмшаты 20 ғасырдың 30 — 50-ж. Қазақстанда Сырдария, Іле және Үлбі өзендерінің жағасына жерсіндіруге жіберілген, бірақ қатал климат жағдайларында тіршілік етуге бейімделе алмады. Қазір тек әуесқойлық жолмен қолда ғана ұсталады.

## Дереккөздер
# Қосаяқтар

| Қосаяқтар Қазбалық ауқымы: Oligocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Ұлы тұқымдасы: | Қосаяқтар  |
| Тұқымдасы: | **Dipodidae** Григорий Иванович Фишер фон Вальдгейм, 1817 |

 |
| Subfamilies |
|
Allactaginae
Cardiocraniinae
Dipodinae
Ұзынқұлақ тышқан
Sicistinae
Zapodinae |

**Қосаяқтар** (лат. *Dipodidae*) – сүтқоректілер класы кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы.

## Таралуы

Қазба қалдықтары Қытайда орта миоцен қабатынан табылған.
Солтүстік Африка, Арабия, Кіші және Алдыңғы Азияда, Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Қазақстан мен Орта Азияның шөл, шөлейтті және далалы аймақтарында кең таралған.
Дүние жүзінде 14 туысқа жататын 40-қа жуық түрі белгілі. Көбіне 2–3 жыл (кейбіреулері 4 жылдай) өмір сүреді.
Қазақстанда 9 туыстың 16 түрі мекендейді. Оның 4 түрі: бессаусақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, үшсаусақты ергежейлі қосаяқ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

## Биологиялық сипаты

* Дене тұрқы 4,5 – 5,0 сантиметр, салмағы 7 – 10 грамм.
* Тері жамылғысы тығыз әрі жұмсақ, түсі – сарғыш, құм түстес.
* Артқы аяқтары ұзын, 3 не 5 саусақты, алдыңғы аяқтары 5 саусақты. Жүргенде тек артқы аяқтарымен секіреді. Алдыңғы аяқтарымен қорегін ұстап, ін қазады.
* Құйрығы дене тұрқынан ұзын, қысқа түкті.
* Құлақ қалқандары көпшілігінде үлкен, кей түрінде қатпарланып, қысқарған.
* Көздері өте үлкен.
* Күздің аяғынан көктемге дейін қысқы ұйқыға кетеді.

Уақытша және тұрақты індері болады. Індерінің ұзындығы 1 метрден 4 метрге, ал тереңдігі 20 см-ден 2,5 м-ге дейін жетеді.

Өсімдіктермен, жәндіктермен қоректенеді. Ұрғашылары жылына 2 – 3 рет (әр жолы 1 – 9-дан) балалайды.

Көптеген түрлері бірқатар індеттерді, әсіресе оба ауруын таратады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Dipodidae |
# Кенгуру-қосаяқ[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Кенгуру-қосаяқ Қазбалық ауқымы: Late Pliocene – Recent |
| --- |
|   |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Animalia  |
| Жамағаты: | Chordata  |
| Табы: | Mammalia  |
| Сабы: | Rodentia  |
| Тұқымдасы: | Heteromyidae  |
| Кіші тұқымдасы: | Dipodomyinae  |
| Тегі: | Dipodomys Джон Эдуард Грей, 1841 |

 |
| Species |
| *Dipodomys agilis*
*Dipodomys californicus*
*Dipodomys compactus*
*Dipodomys deserti*
*Dipodomys elator*
*Dipodomys elephantinus*
*Dipodomys gravipes*
*Dipodomys heermanni*
*Dipodomys ingens*
*Dipodomys merriami*
*Dipodomys microps*
*Dipodomys nelsoni*
*Dipodomys nitratoides*
*Dipodomys ordii*
*Dipodomys panamintinus*
*Dipodomys phillipsii*
*Dipodomys simulans*
*Dipodomys spectabilis*
*Dipodomys stephensi*
*Dipodomys venustus* |

**Кенгуру-қосаяқ** (лат. *Dipodomys*) – сүтқоректілер класы, кеміргіштер отряды, қалталы секіргіштер тұқымдасының бір тегі. Ол Америка Құрама Штаттарының батыс және оңтүстік-батысының далалық аймақтарында тараған.

Ордтық кенгуру-қосаяқ Канаданың оңтүстігі мен Мексикаға дейін созылатын Каска таулары мен Жартасты тауларда тіршілік етеді.

Кенгуру-қосаяқтың сыртқы келбеті де, мінез-құлқы да, ортаға бейімділігі де әртүрлі.

Сан Джоакиндік кенгуру-қосаяқтың басқа қосаяқтардан айырмашылығы – саусағында, оның төрт саусағы болса, басқаларында бес саусақтан бар.

Жылтыр жүнді, томпиған жұмсақ денелі, артқы аяқтары – ұзын, сопақша келген қара көздері мен кішкентай құлағы бар кенгуру-қосаяқтар сүйкімді болып көрінеді.

Арқа жүні – сары, қошқыл қоңыр түсті, құрғақ жағы – ақ түсті. Жалпақ ақ жолақтармен өрнектелген құйрығы – ұзын, алдыңғы аяқтары – өте қысқа. Сондықтан оны «екіаяқты» деуге де болады. Тепе-теңдікті сақтауы үшін толығымен түк жапқан ұзын құйрығын жерге тіреп, төрт саусақты артқы аяқтарымен секіріп немесе төрт аяқтап қозғалады.

Кенгуруден айырмашылығы – олардың азу тістерінің жақсы жетілгендігі. Кенгуру-қосаяқтың 32-34 тісі болады.

Дене тұрқы әр түрінде әр алуан: 22-ден 35 см-ге дейін. Салмағы – 1 – 3 келі. Ең ірісі – жалау құйрықты кенгуру-қосаяқ.

Кенгуру-қосаяқтың басты қорегі – дән. Кей түрлері суккуленттермен (тікенекті өсімдіктермен), барлық шөп атаулымен және жәндіктермен қоректенеді.

Жылына бірнеше рет көбейеді. Кенгуру-қосаяқтың баласы дүниеге тіссіз, жүнсіз, көзі мен құлағы ашылмағаң денесі әжімделген қызыл шақа күінде келеді.

## Дереккөздер
# Ұшарлар

| Ұшарлар Қазбалық ауқымы: Early Олигоцен - Recent |
| --- |
|  Кәдімгі ұшар (*Pteromys volans*) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: | Тиінтәрізділер  |
| Кіші тұқымдасы: | Sciurinae  |
| Тайпасы: | **Pteromyini** Brandt, 1855 |

 |
| Туыстары |
| *Aeretes*
*Aeromys*
*Belomys*
*Biswamoyopterus*
*Eoglaucomys*
*Eupetaurus*
*Glaucomys*
*Hylopetes*
*Neopetes*
*Iomys*
*Petaurillus*
*Petaurista*
*Petinomys*
*Pteromys*
*Pteromyscus*
*Trogopterus* |

**Ұшарлар** (лат. *Pteromyini*) — кеміргіштердің бір тұқымдасы.

Еуразияның қоңыржай және тропиктік орманды жерлері мен Солтүстік Американың тайга ормандарында тіршілік ететін 10—13 туысы, 33 түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзеннің жағалауын, Оңтүстік және Қалба, Алтай тауларының ормандарын мекендейтін кәдімгі ұшар (*Pteromys volans*) бар. Оның денесінің ұзындығы 14—21 см, ал үлпілдек құйрығының ұзындығы 14 см-дей. Терісі ақшыл қоңыр түсті, бауыры ақ болады. Қыста түгі құлпырып, жібек сияқты жұмсақ, қою қоңыр түске боялады. Ұшардың екі бүйірі (алдыңғы және артқы аяқтарының аралығы) жарғақпен көмкерілген. Мұның көмегімен ағаштан ағашқа қалқып ұшып секіреді. Қорегін іздеуге түнде шығады. Қатты аяз болғанда ұясынан шықпайды. Жалпақ жапырақты ағаш бүрін, қабығын, жапырағын, ал қылқан жапырақтылардан қарағай, балқарағай бүршігін жейді, ағаш қуысын паналайды. Жылына бір рет көбейеді. Аналығы маусым—шілде айларында 2—4 ұрпақ табады. Қысқы ұйқыға кетпейді. 13 жылдай тіршілік етеді. Республикамызда саны аз болғандықтан, ұшардың терісі дайындалмайды.

Ұшарлардың арасындағы ең ірісі — тагуан (*Petaurіsta petaurіsta*). Оның денесінің ұзындығы 60 см, құйрығының ұзындығы 63 см, салмағы 1,4 кг. Арқа жоны қара сұр, бауыры сұрғылт түсті. Тагуандар Шығыс Үндістанның, Мьянма мен Шри-Ланканың таулы ормандарында тіршілік етеді. Тагуан — ұшарлардың арасындағы ең алысқа секіретіні. Ол 60 м қашықтыққа дейін қалқып секіре алады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Pteromyini |
# Агути[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Агути Қазбалық ауқымы: Recent |
| --- |
|  Бразилиялық агути |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: | Dasyproctidae  |
| Тегі: | Dasyprocta Illiger, 1811 |

 |
| Species |
| *Dasyprocta azarae*
*Dasyprocta coibae*
*Dasyprocta cristata*
*Dasyprocta fuliginosa*
*Dasyprocta guamara*
*Dasyprocta kalinowskii*
*Dasyprocta leporina*
*Dasyprocta mexicana*
*Dasyprocta prymnolopha*
*Dasyprocta punctata*
*Dasyprocta ruatanica* |

**Агути** (лат. *Dasyprocta*) — кеміргіштердің бір туысы; бұның 10 түрі бар. Денесінің ұзыыдығы 50 *см*, белі бүкір, сондықтан мұны «бүкір қоян» деседі; құйрығы шолақ, құлағы шұнақ келеді. Оңтүстік және Орталық Америкада болады.

## Дереккөздер

* Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев
# Ультракүлгін сәулелену

*Лабораториядағы стерилизация үшін қолданылатын кварцті лампа*.
Ультракүлгін сәулелену(Ультракүлгін сәуле шығару) — жарық сәулелері спектрінің күлгін бөлігіне іргелес, күлгін және радиосәулелер аралығында орналасқан, толқын ұзындығы 400—10 нанометр (нм) аралығына сәйкес келетін электрмагниттік сәулелену.

### Тарихы

Инфрақызыл сәуленің анықталғанынан кейін, неміс физигі Иоганн Вильгельм Риттер спектрдің қарсысындағы, күлгін түстен толқын ұзындығы қысқа сәулені зерттеуді бастады. 1801 жылы көрінбейтін ол жарықта ыдырайтын күміс хлориді күлгін ауданның шекарасынан тыста орналасқан көрінбейтін сәуле әсерінен тезірек ыдырайтынын байқады. Күміс хлориді жарықта бірнеше минут ішінде күңгірттенеді, ал спектрдің әр бөлігі процесс жылдамдығына әртүрлі деңгейде әсер етеді. Күлгін түске дейінгі ауданда бұл процесс ең тез байқалады. Сол кезде көпртеген ғалымсдар жарық үш компоненттен құралады деген тұжырымға келді: тотықтандыратын(инфрақызыл), жарықтандыратын (көрінетін жарық) және тотықсыздандыратын (ультракүлгін).

## Адам ағзасына әсері

Спектрдің 3 әр түрлі бөлігінде сәулеленудің биологиялық эффекті әр түрлі болғандықтан, биологтар өз ісінде ең маңызды деп келесілерді атайды:

* Жақын ультракүлгін, УКА сәулелер (UVA, 315-400мм)
* УК-В сәулелер (UVB, 280-315мм)
* Алыс ультракүлгін, УК-С (UVC, 100-280мм)

### Қоршаған ортаға әсері

Толқын ұзындығы қысқарған сайын мөлдір денелердің оларды сіңіруі күшейе түседі, ал ұзындығы 100 нм-ден кем сәулелер толық ұсталып қалады. Көптеген ғарыш денелері, әсіресе Күн ультракүлгін сәуле шығарады. Жерге түсетін ультракүлгін сәулелер А (толқын ұзындығы 400—320 нм), В (320-290 нм) және С (290-40 нм) болып бөлінеді. "А" ультракүлгін сәулесі Жер бетіне көрінетін сәулелермен (жарық сәулелерімен) қатар келіп жетеді, айтарлықтай фотохимиялық әсері бар, мысалы, теріпі "тотықтырады" (секпіл басып кетеді). "В" ультракүлгін сәулесінің едәуір бөлігі Жер атмосферасының озон қабатында тұтылып қалады, тірі протоплазманы жою қасиеті бар. Ол көп мөлшерде әсер еткен жағдайда теріні күйдіреді, қабыршақтандырады, тері обырының кейбір түрлерінің (базальдық клеткалар ісігі, терінің тікенек тәріздес клеткаларының обыры, меланома) себепші болады. Жер бетіне келіп жететін "С" ультракүлгін сәулесі толығымен дерлік атмосфера қабатында тұтылып қалатындықтан, Жер бетіне жетпейді. Ультракүлгін сәулелер организмнің иммунитетін төмендетеді, әр түрлі көз ауруларына себепші болады.

## Дереккөздер
# Ішек (биология)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Ішек** (кишечник) — ас құрамындағы қоректік заттардың қорытылу (химиялық өңдеу) және сіңірілу процестері жүретін түтікше асқорыту мүшесі. ішектер: ащы ішек және жуан ішек бөлімдеріне бөлінеді. Ащы ішекке: 12 елі ішек( ұлтабар ұшы), аш ішек және мықын ішек, ал жуан ішекке: бүйен, тоқ ішек және тік ішек жатады. ішектің қабырғасы үш қабықтан: ішкі-кілегейлі, ортаңғы-етті және сыртқы-сірлі қабықтардан тұрады. Ащы ішектің ішкі бетінде ішек бүрлері болады. ішектердін кілегейлі қабықтарында ішек сөлін бөлетін жалпыішектік бездер және 12 елі ішекте дуоденальды қабырғалық бездер болады.

**Ішек** (intestinum) - ауыздан басталып, тік ішекпен аяқталатын ас қорыту түтікшесі, (турбелярии, трематодтар, теңіз жұлдыздары т.б. ішектері бітеу аяқталатын жануарларды қоспағанда); ас қорыту жүйесінің бөлігі. Ішекте ас қорытылады, сіңіріледі және қалдықтары сыртқы ортаға бөлініп шығарылады. Ішек ұзындығы иттерде дене ұзындығынан 5-6 есе, қойда - 35, үй шошқасында -14, адамда -3-4 есе артық.

## Дереккөздер
# Суыр

| Суырлар Қазбалық ауқымы: Late Миоцен–Recent |
| --- |
|  *Marmota flaviventris* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: | Тиінтәрізділер  |
| Кіші тұқымдасы: | Xerinae  |
| Тайпасы: | Marmotini  |
| Тегі: | Marmota Blumenbach, 1779 |

 |
| Түрлері |
| *Алтай суыры*
*Дала суыры*
*Аляска суыры*
*Бурыл суыр*
*Marmota camtschatica*
*Қызыл суыр*
*Marmota flaviventris*
*Гималай суыры*
*Альпі суыры*
*Мензбир суыры*
*Орман суыры*
*Олимпик суыры*
*Сібір суыры*
*Ванкувер суыры* |

Marmota in Austria
Суырлар
**Суырлар** (лат. *Marmota*) – кемірушілер отряды, тиінтәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі.

Қазақстанның орманды даласында, шөлді жерлері мен таулы аймақтарында кездесетін 4 түрі: дала cуыры (*Marmota bobak*), сұр cуыр (*Marmota baibacina*), ұзынқұйрық суыр (*Marmota caudata*) және Мензбир суыры (*Marmota menzbieri*) бар. Дене тұрқы 30 – 60 см, құйрығының ұзындығы 10 – 25 см, салмағы 3 – 8 кг. Түсі қызыл қоңыр, сарғыш жирен, кейде қара қоңыр түкті шұнақ құлағы болады. Ашық алқапта тереңдігі 3 м, ін жолдары 8 м-дей, бірнеше (1 – 6) аузы бар, ін қазады. Онда топтанып тіршілік етеді. Жылына 7 айдай ұйқтайды. Шөптесін өсімдіктермен қоректенеді. Жылына бір рет наурыз – сәуір айларында көбейіп, 15 – 20 жыл тіршілік етеді. Дала суыры мен ұзынқұйрық суырдың кәсіптік маңызы бар. Олардың бағалы терісінен бас киім, сырт киім тігіледі. Суыр майы халық медицинасында әр түрлі ауруларға ем ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Marmota |
# Непотизм

**Непотизм** (лат. *nepos*, *nepotis*) — Рим папаларының өз билігін бекіту үшін өз туысқандарына жерлерді, жоғары атақтарды, табысты лауазымдарды бөліп беруі. Непотизм XV–XVI ғасырларда кеңінен таралды. Өз туысқандары мен өз адамдарына қызметтік бүркеушілік; қазіргі өмірдегі тамыр-таныстық.

## Дереккөздер
# Феромондар

**Феромондар** — жануарлар өндіретін химиялық заттектер. Фермомондар арқылы бір түр (түрішілік коммуникация) дарақтары арасында ақпарат алмасу іске асады. Фермомондар осы жануардың қандай түрге жататындығы, жынысы, жыныстық циклінің фазасы туралы ақпарат беруге, тіршілік ететін аумақтары мен азық көзіне апаратын жолдарын белгілеуге қолданылады. Мысалы, өрмек құрып жатқан өрмекшілерде аналығы мен аталығының кезде- суіне себепші болатын фермомондар бар екені бұрыннан белгілі. Олардың үш түрі бар: бүркеме фермомондар, өрмек торына байланысты фермомондар және ұшқыш фермомондар. Жуырда француз зоологтары өрмекшіні зерттеп, жамылғы фермомондар мен ұшқыш фермомондардың тек қана аналықтарында болатынын анықтады. Олардың көмегімен өрмекшілер бағытын, жылжитын және өрмек торына баратын жолын (өз түрінің аналығына) анықтайды.

## Дереккөздер