Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Қолқанаттылар

| Қолқанаттылар Қазбалық ауқымы: 52–0 Ma
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

Early Эоцен – Recent |
| --- |
|  *Corynorhinus townsendii* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Ықшам табы: | Ұрықжолдастылар  |
| Ұлы сабы: | Laurasiatheria  |
| Сабы: | **Chiroptera** Иоганн Фридрих Блюменбах, 1779 |

 |
|   |

**Қолқанаттылар** (лат. *Chiroptera*) – сүтқоректілер класының отряды.

Қазба қалдықтары Еуропа мен Солтүстік Америкада алғашқы эоцен қабатынан белгілі. Қолқанаттылар Арктика мен Антарктидадан және кейбір мұхит аралдарынан басқа құрлықтарда кеңінен таралған. Отряд 1000-ға жуық түрді біріктіреді. Олар итбас жарқанат (Megachіroptera) және жарқанат болып 2 отряд тармағына бөлінеді. Әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда көп кездеседі.

Дене тұрқы 2,5 – 40 сантиметр, салмағы 2–900 грамм. Денесі жалпақ, түсі сұр, қоңыр, қара-сұр, тері жамылғысы жұмсақ, үлпілдек. Төсінде бұлшық еттер орналасқан қыр сүйегі болады. Бұғана сүйектері жақсы жетілген, жауырыны жалпақ. Алдыңғы аяқтары ұшу қанатына айналған. Білек, алақан сүйектері және саусақтары (бірінші саусақтан басқалары) ұзын, аралары тері жарғақпен жалғасқан. Көпшілігінің құйрығы бар, әдетте ол ұшу жарғағымен байланысады. Сезім мүшелері, иіс сезу, есту мүшесі жақсы дамыған, көру мүшесі нашар жетілген. Қолқанаттылар шығарған ультрадыбыстарын әр түрлі заттарға соғылып қайтадан қайтқан жаңғырық түрінде қабылдайды. Қолқанаттылардың кейбір түрлерінде жылдың салқын маусымдарында дене қызуы қоршаған орта температурасына байланысты –7,5 градустан 48,5 градусқа дейін өзгеріп тұрады. Аталықтары жыныс жағынан көктемнен күзге дейін, аналықтары күзден көктемге дейін жетіледі. Осыған орай, шағылысу көктемде, жаздың аяғында, не күздің басында жүзеге асады. Жылына 1, кейде 2 рет шағылысып, көпшілігі 1–2, кейде ғана 3 ұрпақ әкеледі. Ұрпақтары тез жетіліп, 30-45 күнде өз бетінше тіршілік ете бастайды. Көпшілігі 8–9 жыл өмір сүреді. Қолқанаттылар, негізінен, жәндікқоректілер (жарқанат), кейбіреулері өсімдік жемісімен және шырынымен (итбас жарқанат) қоректенсе, кей түрлері (десмодтар) жануарлар мен адамдардың қанын сорады. Су ішеді. Індерді, үңгірлерді, қуыстарды, үй шатырларын, ағаш қуыстарын паналайды. Топтанып тіршілік етеді. Демалу кезінде басын төмен салбыратып ілініп тұрады. Қолқанаттылар қиы (гуано) – құнарлы азотты тыңайтқыш.

Медицинада қолқанаттылардың дене қызуының төмендейтін ерекшелігі зерттеліп, оларды кейбір ауруларды емдеуге қолданады. Қолқанаттылар құтыру, т.б. ауруларды, үй малдарының түрлі індеттерін де таратады. Сирек кездесетін 8 түрі және 4 түр тармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының, 5 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер
# Шалғын иті

| Шалғын иті Қазбалық ауқымы: Late Pliocene-Holocene |
| --- |
|  *Cynomys ludovicianus* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Animalia  |
| Жамағаты: | Chordata  |
| Табы: | Mammalia  |
| Сабы: | Rodentia  |
| Кіші сабы: | Sciuromorpha  |
| Тұқымдасы: | Тиінтәрізділер  |
| Тайпасы: | Marmotini  |
| Тегі: | Cynomys Rafinesque, 1817 |

 |
| Species |
| *Cynomys gunnisoni*
*Cynomys leucurus*
*Cynomys ludovicianus*
*Cynomys mexicanus*
*Cynomys parvidens* |

**Шалғын иті** - Солтүстік Американың шөптесінді аймақтарында тіршілік ететін кішігірім кеміргіш аң.

Шалғын иттері АҚШ-та, Канадада, Мексикада тіршілік етеді. Негізінен, Мексиканың Сонора,Ноуво Леан және Сан Луи Потоси атты солутүстік штаттарында тараған. Тығыншықтай сезім бұл кеміргіштердің құйрығымен қосқандағы ұзындығы -28-40см .Салмағы 1-2 келіден аспайды. Шалғын иттері бір-бірімен өте тату. Үлкен "топ" немесе "қалалар" құрып, топтанып тіршілік етеді. Шалғын иттерінің мекені жүздеген гектар жерлерді алады. Негізінен, өсімдіктермен қоректенеді. Шөппен, дәнмен, жапырақпен, гүлмен, жемістерден және кейбір жәндіктермен қоректенеді. Күндіз белсенді, түнде өзінің қазған, ені 10-15 см, тереңдігі 300 м болатын індеріне жатады. Орта есеппен 3-4 жыл өмір сүреді. Шалғын иттерінің ең үлкен "қаласы" 40225 шаршы шақырым жерді алады. Техас штатындағы бір "қалада" 400 миллион шалғын иті болды. Шалғын иттерінің бір түрі - ақ құйрықты шалған иті Батыстағы тауларда тіршілік етеді. Олар үлкен "қалаға" бірікпейді.

## Дереккөздер
# Атжалман[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Атжалман**Атжалман** — кеміргіштер отрядының аламан тәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі мақұлықтар. Атжалман Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Оның Қазақстанда дауыр атжалманы, сұр атжалман, эверсман атжалманы, жоңғар атжалманы, Роборовский атжалманы, кәдімгі атжалман сияқты түрлері мекендейді.

 *Дене тұрқы 7-28 см-дей, салмағы 17-540 г-дай* болады. Құйрықтары қысқа келеді, ұрт қалталары жақсы жетілген. Жүні ала күреңдеу, екі бүйірі қызғылт, аузының айналасы, алқымы ақ болады. Шөптесін өсімдіктер мен бұта арасында, бау-бақша маңайларында тіршілік етеді. Күндіз інінде жатады және онда оның азық сақтайтын бірнеше қоймалары болады. Өсімдіктердің тұқымдарымен, жапырақтарымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ініне азықтық қор жинайды. Қысқы ұйқыға жатады. Ауық-ауық ұйқысынан оянып, жинаған азығымен қоректеніп алады. Атжалмандар *жылына 3-4 рет, 3-13-тен балалайды*. Бір рет түлейді. Атжалмандар ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді. Оба және туляремия ауруларын таратады. Кейбір түрлері лабораториялық жануарлар ретінде қолда өсіріледі.

## Сілтемелер

* Атжақсы
* Атжайлау
* Аткаштандар тұқымдасы

## Сыртқы сілтемелер

* Домашние животные – хомяки, сирийские и джунгарские хомяки Мұрағатталған 26 қыркүйектің 2011 жылы.

## Дереккөздер
# Лавразия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

"Лавразия"
**Лавразия** - палеозойдың орта кезінде пайда болған және Оңтүстік жарты шардың Гондвана материгінен кең теңіз алабымен — Тетис мұхитымен бөлінген жердің Солтүстік жарты шарындағы болжамды материк. Кейінірек (мезозойдың орта кезінде) Атлант мұхитының пайда болуына байланысты Лавразия екі бөлікке - Солтүстік Америка мен Еуразияға бөлініп кетті.

## Дереккөздер

## Дереккөздер
# Зооноздар

**Зооноздар** (*зоо*... және гр. *nosos* – *ауру*) – әр түрлі жабайы және үй жануарларынан жұғатын, адамдар мен жануарлардың жұқпалы аурулары.

Зооноздар қоздырғыштарының қатарына микроорганизмдердің көптеген түрлері – бактериялар, вирустар, риккетсиялар, саңырауқұлақтар, қарапайымдар, құрттар, паразиттік жәндіктер жатады. Зооноздарды екі топқа бөледі:

* 1) үй жануарларынан жұғатын зооноздар (сальмонеллез, сарып, аусыл, лептоспироз, маңқа, мелиоидоз, орнитоз, аспергиллез, трихофития, микроспория, балантидиаз, токсоплазмоз, т.б.);
* 2) жабайы жануарлардан жұғатын зооноздар (оба, туляремия, кене энцефалиті, риккетсиоз, трипаносомоз, т.б.).

Таралуы жағынан белгілі бір тұрақты аймақтармен шектелетін зооноздарды табиғи ошақтық инфекциялар деп атайды. Зооноздар қоздырғыштары эволюциялық даму барысында белгілі бір жануарлар организмінде паразиттік тіршілік етуге бейімделген. Кейбір аурулардың қоздырғыштары адамдар мен жануарлардың организмінде тұрақты айналыста болып, түр ретінде сақталуға бейімделген. Ондай қоздырғыштар ауруларын антропозооноздар немесе зооантропоноздар дейді (дене сарғаю қызбасы, африкалық және америкалық трипаносомоз, тениоидоз, описторхоз, т.б.). Зооноздар адамнан адамға сирек жағдайда жұғады (мысалы, оба ауруы кезінде), көбінесе, адамдарға жануарлардан жұғады. Жануарлардың биологиялық ерекшеліктеріне (мысалы, саршұнақтардың, кенелердің көктемгі-жазғы белсенділігінің күшеюі) байланысты зооноздардың маусымдық таралуы байқалады (мысалы, оба індеті, кене энцефалиті, т.б.). Қоздырғыштар сүт, сілекей, несеп, қи арқылы тарайды. Зооноздар ауырған жануарлардың өзінен немесе олардан алынған өнімдерден дайындалған азық-түліктен, ауру малдың қи-несебімен, ласталған судан, жемнен, қорадан, жайылым топырағы арқылы, сондай-ақ маса, бүрге, сона, шыбын-шіркей, кене шаққанда жұғады. Бұл ауруларға қарсы күрес жүргізуде санитарлық-малдәрігерлік шаралар: ауырған малды дер кезінде анықтау, оларды сау малдан оқшаулау; ауру малдың сүтін сатуға және ветеринарлық бақылаудың рұқсатынсыз союға тыйым салу, малды алдын-ала егу, т.б. басты рөл атқарады. Залалсыздандыру шараларын жүргізудің және жеке бастың тазалық ережелерін сақтаудың маңызы зор.

## Дереккөздер
# Автохтон шөгінділер

**Автохтон шөгінділер** (автохон көне грекше: αὐτός — «өзі», χθών — «жер»)— бастапқы пайда болған орнында қалған жыныстар. Мұндай шөгінділерге батпақтағы өсімдіктердің іріп-шіруі нәтижесінде көмірге айналған бөлігі тағы басқалар жатады.

## Дереккөздер
# Дентин

Тістің құрылымы
**Дентин** (dentinum, лат. dens — тіс) — тістің негізін құрайтын, өзіне тән құрылысы бар сүйек ұлпасы. Дентин жасушалары (одонтобласттар) — денетинді сүйек ұлпасының астында, тіс жұмсағымен (пульпа) шекаралас орналасады. Одонтобласттардың жіпше келген жіңішке өсінділері **дентин** түтікшелерінде орналасады. Адам мен жануарлар тістерінің түрлеріне байланысты дентинді сыртынан не эмаль (кіреуке), не цемент, бол-маса екеуі де қаптап жатады.

## Дереккөздер
# Жоңғы[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Ағашқа арналған қашау
**Жоңғы** – *ағаш, мүйіз, металл бұйымдарын жону, өңдеу үшін қолданылатын, асыл болаттан жасалған құрал.* Қос қолдап ұстау үшін екі басы екі тұтам ағаш немесе мүйізден сапталады. Үйшілер мен арба, шана жасаушылар ағашты кептірерде әуелі қабығын Жоңғымен сыдырып тазартады. Ағаш өңдеуге арналған Жоңғының үстірік сүргі, аталғы, сарнауық, бүкір жоңғы деген түрлері болады. Жоңғының тезден шығып кепкен уық, кереге, өре ағаштарға өрнек жүргізгенде қолданылатын ирек тісті түрлерін "сарнауық" деп, ал түзу сүргілей отырып, ойыс сызатты, дөңес қобылы өрнектер жасау үшін қолданылатын, арнаулы жүз отырғызылған түрін "үстірік сүргі" деп атайды. Ағашты, мүйізді қырып өңдегенде кедір жүзді, көбелі, қобылы жоңғылар қолданылады.

## Сілтеме
# Азу тістер

**Азу тістер** — тістің шығып тісеуі мен пішініне байланысты: алдыңғы азу тістер (премолярлар) және нағыз азу тістер (молярлар) болып екіге бөлінеді. Алдыңғы азу тістер (*dentes praemolares*; лат. *dens* — тіс; лат. *praemolaris* - алдыңғы азу) адам мен жануарлардың жоғарғы және төменгі тіс доғаларында (аркадаларында) күрек тістерден кейін орналасады. Нағыз азу тістер (лат. *dentes molares*) алдыңғы азу тістерден кейін, тіс аркадаларының шетіне қарай орналасады. Азу тістер тамақты (азықты) шайнап үсақтауға арналған, өте берік те, қатты ас қорыту мүшелері. Алдыңғы азу тістер адам мен жануарларда алдымен сүт тістері ретінде шығып, нәрестелер мен төлдерде біраз қызмет атқарып тісейді де, түрақты тіспен алмасады. Ал нағыз азу тістер түрақты тіс ретінде тек бір рет ғана шығады. Жыртқыштар мен талғаусыз (шошқа) жануарларда азу тістер — қысқасауытты, тақтұяқты және жұптұяқты жануарларда — ұзынсауытты тістерге, ал пішініне байланысты олар жыртқыштарда - тісше, талғаусыздарда - бұдырлы, тақ тұяқтыларда — қатпарлы, жұптұяқтыларда — айшықты тістерге жатады. Алдыңғы азу тістердің саны жануарлардың түрлеріне байланысты түрліше болып келеді. Ал нағыз азу тістер жануарлар жоғарғы және төменгі тіс доғаларының оң және сол жағында үш-үштен орналасады, тек жыртқыштарда ғана екі-екіден ғана болады.

## Дереккөздер