# Бор кезеңі

|  |
| --- |
| **Бор кезеңі145.5—65.5 млн ж. бұрын*
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

↓ |
| [[Image:|240px]] |
| Кезең бойы атмосферадағы O2 орташа есесі | шам. 30 % көлемі (заманауи деңгейден 150 %) |
| Кезең бойы атмосферадағы CO2 орташа есесі | шам. 1700 ppm (индустрияландыру алдындағы деңгейден 6 рет көп) |
| Кезең бойы жер бетінің орташа қызымы | шам. 18°C (заманауи деңгейден 4°C жоғары) |
| Бор кезеңі оқиғалары-140 —–-130 —–-120 —–-110 —–-100 —–-90 —–-80 —–-70 —–МаастрихтКампаньяСантонКоньякТуронСеноманАлбияАпцияБарремОтеривВалангиниБерриас**ЮраПалеогенБ о р** Мезозой  Кайнозой Бор кезеңі басты оқиғаларының шамаланған шәкілі. Тік өзек шәкілі: бірнеше миллион жыл бұрын.  |

**Бор кезеңі** – мезозой заманына кіретін үш кезеңнің үшіншісі, шамамен 143,1 миллион жылдан 66 миллион жылға дейін (млн жыл бұрын) созылған геологиялық кезең. Бұл Мезозой эрасының үшінші және соңғы, сондай-ақ ең ұзақ кезеңі. Ұзақтығы шамамен 77,1 миллион жыл болатын бұл кезең — бүкіл Фанерозой эонының тоғызыншы және ең ұзақ геологиялық кезеңі. Атауы латынның *creta* («бор») сөзінен шыққан, өйткені кезеңнің екінші жартысындағы шөгінділерде бор өте көп кездеседі. Әдетте оны немісше аудармасы *Kreide* сөзіне сәйкес **K** әрпімен қысқартып белгілейді.

Бор кезеңі салыстырмалы түрде жылы климатымен ерекшеленді, бұл эвстатикалық теңіз деңгейінің жоғарылауына және көптеген саяз ішкі теңіздердің пайда болуына әкелді. Бұл мұхиттар мен теңіздерді қазіргі уақытта жойылып кеткен теңіз бауырымен жорғалаушылары, аммониттер мен рудисттер мекендеді; ал құрлықта динозаврлар үстемдігін жалғастырды. Әлем негізінен мұзсыз болды (дегенмен, салқындау байқалған бірінші жартысында қысқа мерзімді мұздану кезеңдерінің кейбір дәлелдері бар), ал ормандар полюстерге дейін созылып жатты.

Қазіргі кездегі көптеген басым таксономиялық топтардың шығу тегін Бор кезеңінен бастауға болады. Бұл уақытта сүтқоректілер мен құстардың жаңа топтары, соның ішінде плаценталылар мен қалталылардың (тиісінше *Eutheria* және *Metatheria*) ең ежелгі туыстары пайда болды, ал ең алғашқы кроналық құстар топтары Бор кезеңінің соңына таман қалыптасты. Қазіргі омыртқалылардың ең алуан түрлі тобы — сүйекті балықтар (*Teleostei*) Бор кезеңінде әрі қарай түрленіп, осы уақытта олардың ең көптүрлі *Acanthomorpha* кіші тобы пайда болды. Ерте Бор кезеңінде гүлді өсімдіктер пайда болып, қарқынды түрде көбейе бастады және кезең соңына қарай бұрын кең таралған ашық тұқымдылар тобының құлдырауы мен жойылуымен қатар, бүкіл Жер бетіндегі басым өсімдіктер тобына айналды.

Бор кезеңі (Мезозоймен бірге) көптеген топтар, соның ішінде құс емес динозаврлар, птерозаврлар және ірі теңіз бауырымен жорғалаушылары жойылып кеткен ірі жаппай қырылу — Бор-палеоген қырылу оқиғасымен аяқталды; бұл оқиға Мексика шығанағындағы Чиксулуб кратерін құраған үлкен астероидтың соғылуынан болды деп кеңінен есептеледі. Бор кезеңінің соңы Мезозой және Кайнозой эраларының арасында жатқан, жаппай қырылумен байланысты геологиялық белгі — күрт Бор-палеоген шекарасымен (K–Pg шекарасы) анықталады.

145,5 млн. жыл бұрын басталып 65,5 млн. жыл бұрын аяқталған. Бор кезеңі Англияның Дувр қаласы маңындағы ағылш. *White Cliffs* (Ақ Жартас) деген жерде бордың жинақталуымен және көптеген омыртқалы мен омыртқасыздардың, оның ішінде динозавр, мозазавр, ихтиозавр және плезиозаврлардың жаппай қырылуымен белгіленеді.

Соңғы деректер бойынша шамамен 93 млн. жыл бұрын жанартау белсенділігі қазіргі деңгейден 300—500 есе көбейген. Жанартау қарқындылығы көбінесе қазіргі Кариб теңізінде болған. Атмосфераға көмір қышқылды газ көп мөлшерімен түскен, ал оттегі азайып әкті қабықшасы бар фораменифера деген бір жасушалы жәндіктер жаппай қырылған. Бұлардың сүлделері бор болып жетілді.

Кейбір геологтар тұжырымы бойынша қазіргі Мексикан теңізі жеріне 65,5 ± 0.3 млн жыл бұрын үлкен астероид құлап теңіз айшанағын жаратқан да жанаратауларды оятқан. Осының әсерінен мезозой жәндіктері қырылып кайнозойға жол ашқан. Бұл уақытты және қатысты геологиялық саты арасын *бор-үштік шегі* (ағылш. *K-T boundary*, сонда *K* — бор кезеңінің қысқартпасы, *T* — үштік кезеңі, *boundary* — шек) деп атайды.

**Бор кезеңі** бұдан 135 млн. жыл бұрын басталып, 60 — 70 млн жылға созылған; екі бөлімнен (төмен және жоғары), 13 ғасырдан тұрады. Бор кезеңінде Анд, Верхоян-Чукот, Кордильера таулары көтерілген. Верхоян-Чукот пен Шығыс Азияның түйіскен жеріндегі терең жарылыстар арқылы әрекет еткен жанартау процесінің нәтижесінде Охота-Чукот жанартаулық белдеуі пайда боды. Орталық және Оңтүстік-шығыс Азияда геосинклинальдік жағдай аяқталып, қазіргі заманға дейін сақталған мезозойлық қатпарлы таулы жер бедері қалыптасты. Бор кезеңінде Гондвана мен Лавразия континенттерінің жекелеген материктерге бөлінуі басталды.

Мұхит айдындары пайда болды. Юраның соңы мен бордың басында басталған регрессия Лавразия көлемінде континенттік жағдай туғызды. Ал одан соңғы трансгрессиялар өте көлемді болып, аса зор аумақтарды қамтыды. Мысалы, Қазақстанда трансгрессия солтүстік аймақтарды түгел қамтып, орталығына дейін жетті. Бор кезеңінде “Орталық Қазақстан қалқаны” деп аталатын аймақта континенттік жағдай туды. Бордың басында оның палеозойлық іргетасы үстінде жекеленген ірі жайпақ көтермелер — антеклизалар (Орал, Орталық Қазақстан, Алтай, Оңтүстік Тянь-Шань) және оларды бөліп тұрған жайпақ ойпаттар — синеклизалар қалыптасты. Қызылқұм, Торғай, Сарысу және Ертіс маңы ойыстарының төм. бөлігі континенттік, жоғары қарай теңіздік шөгінділермен толды. Каспий ойпатында бор жыныстарының толық қимасы сақталған. Мұнда теңіздік шөгінділер — карбонаттық қабаттар, құмтас, саз, әктас, мергель, фосфорит, олардың арасында мұнай, газ, бор, боксит қабаттары кездеседі. Континенттердің аридтік (құрғақ) аймақтарында қызыл түсті шөгінділер (көбінесе, гипсті және тұзды қабаттар), ал гумидтік (ылғалды) аймақтарында тұщы сулы шөгінділер қалыптасқан. Көтерілген аймақтарда үгілу қабаттары пайда болып, темір, никель кен орындары түзіле бастаған. Бор кезеңінің органик. әлеміне аммониттер, белемниттер, теңіз кірпілері, алтын сәулелі коралдар, фораминиферлер жатады. Бұл кезеңде сүтқоректілер, әсіресе, ірі денелі жануарлар тез дами бастады. Теңіздерде алып кесірткелер — мезозаврлар, плезиозаврлар, ихтиозаврлар, құрлықта — динозаврлар, ұзындығы 14 м-ге жететін жылан тәрізділер, әуе кеңістігінде қанаттарының өрісі 8 м-лік өткір тісті жыртқыш құстар өмір сүрді. Бор кезеңінің екінші жартысында жер бетінің физ.-геогр. жағдайының күрт өзгеруіне байланысты ірі жануарлардың жаппай қырылуы басталды. Оның себебі әлі толық ашылған жоқ. Өсімдік әлемінде жабық тұқымдылар (қайың, үйеңкі, терек т.б.) үстемдік ете бастады, гүлді өсімдіктер пайда болды. Бор кезеңінде жауын-шашынның органикалық әлем топтарының геогр. таралуына әсер еткен климаттық белдеулілік жақсы байқалды. Жерортатеңіздік, Бореальдық, Оңтүстік және Тынық мұхиттық палеогеографиялық аймақтар анық бөлінді. Бор кезеңінің шөгінділерімен әктастың, бордың, мұнай-газдың, тас көмірдің, фосфорит, бокситтің ірі кен орындары тығыз байланысты.

## Шекаралары

### Төменгі шекарасы (Басталуы)

Бор кезеңінің төменгі шекарасы қазіргі уақытта ресми түрде нақты анықталмаған. Юра және Бор кезеңдерінің арасындағы шекара — бүкіл жаһандық геологиялық жүйеде Халықаралық стратотиптік қима мен нүктесі (GSSP) белгіленбеген жалғыз шекара болып қалып отыр. Бұл нүктені анықтаудың қиындығы биостратиграфиялық маркерлердің (қазба қалдықтардың) күшті аймақтық (регионалдық) сипатына және изотоптар қатынасының кенеттен өзгеруі сияқты хемостратиграфиялық жаһандық оқиғалардың жоқтығына байланысты.

Юра кезеңінің соңы мен Бор кезеңінің басында кең таралған кальцитті қабыршағы бар планктондық протистер — **кальпионеллидтер** (Calpionellids) бұл шекараны белгілеуге ең қолайлы кандидаттар болып саналады. Атап айтқанда, *Calpionella alpina* түрінің алғаш рет пайда болуы Бор кезеңінің негізі ретінде ұсынылды. Жұмыс деңгейіндегі анықтама ретінде көбіне *Strambergella jacobi* аммонитінің пайда болуы алынып келді, бірақ оның стратиграфиялық көрсеткіш ретіндегі рөлі күмән тудыруда. Халықаралық стратиграфия комиссиясы бұл шекараны шамамен 145 млн жыл бұрын деп есептейді, алайда уран-қорғасын (U-Pb) геохронологиясына негізделген басқа есептеулер оны 140 млн жылға дейін жас деп көрсетеді.

### Жоғарғы шекарасы (Аяқталуы)

Бор кезеңінің жоғарғы шекарасы өте нақты әрі күрт анықталған. Ол бүкіл әлем бойынша табылған, иридий элементіне бай жұқа қабатпен сипатталады. Бұл қабат Мексика шығанағы мен Юкатан түбегінде орналасқан **Чиксулуб (Chicxulub) соққы кратерімен** тікелей байланысты. Аталған шекаралық қабат дәлдікпен 66.043 млн жыл бұрынғы уақытқа мерзімделген.

## Бор-Палеогендік жаппай қырылу оқиғасы

Бор кезеңінің соңында үлкен аспан денесінің (метеорит немесе комета) Жерге соғылуы Маастрихт ғасырында басталған биоәртүрліліктің біртіндеп төмендеуінің соңғы нүктесі болды. Бұл соққының нәтижесінде Жердегі өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің төрттен үш бөлігі (75%) жойылып, **K–Pg шекарасы** (бұрын K–T шекарасы деп аталған) деп аталатын күрт үзіліс пайда болды. Экологиялық қуыстар бос қалғанына қарамастан, Жердегі биоәртүрліліктің қайта қалпына келуі үшін өте ұзақ уақыт қажет болды.

Қырылудың ауырлығына қарамастан, әртүрлі тіршілік иелерінің топтары (кладалар) арасында жойылу деңгейі әртүрлі болды:

|  |  |
| --- | --- |
| **Толық жойылған топтар (Extinct)** | **Аман қалған топтар (Survivors)** |
| **Бейқұс динозаврлар** (Non-avian dinosaurs), мысалы: *Tyrannosaurus rex* | **Құстар мен Сүтқоректілер** (жәндікқоректі және детритпен қоректенетіндер) |
| **Птерозаврлар** (ұшатын кесірткелер) және **Плезиозаврлар** | **Қолтырауындар** (крокодилдер) және **Чампсозаврлар** |
| **Аммониттер**, Рудистер және **Мозазаврлар** (алып теңіз кесірткелері) | Тұщы су және өзен қауымдастықтары (балықтар, ұлулар) |
| Фитопланктондар мен фотосинтезге тәуелді құрлық өсімдіктері (жаппай азайды) | Мұхит түбінде өмір сүретін ағзалар (**Бентос**) |

### Тірі қалу стратегиялары: Детрит қорек тізбегі

Атмосфераға көтерілген шаң-тозаң мен бөлшектер күн сәулесін бұғаттағандықтан, фотосинтезге тәуелді өсімдіктер мен фитопланктондар бірінші болып күйреді. Осының салдарынан өсімдікқоректі жануарлар, кейін олармен қоректенетін жоғарғы сатыдағы жыртқыштар да қырылып қалды.

Алайда, қоректі талғамайтындар (омниворлар), жәндікқоректілер және өлексемен қоректенетіндер бұл апаттан аман өтті. Оның басты себебі — олардың **детритпен** (өлі органикалық заттармен және шірінділермен) қоректену қабілеті болды.

* **Тұщы су экожүйелері:** Өзен қауымдастықтары тірі өсімдіктерге қарағанда құрлықтан шайылып келетін органикалық қалдықтарға (детритке) көбірек тәуелді болғандықтан, өте аз шығынға ұшырады.
* **Мұхит түбі:** Судың беткі қабатында өмір сүретін жануарларға қарағанда, мұхит түбіндегі шіріндімен қоректенетін немесе қорек түрін детритке оңай ауыстыра алатын теңіз түбі ағзалары (бентос) жақсырақ сақталып қалды.
* **Қолтырауындардың артықшылығы:** Ең ірі аман қалған құрлық жануарлары — қолтырауындар мен чампсозаврлар болды. Қазіргі қолтырауындар сияқты, олар да өлексемен қоректене алады, айлар бойы аш жүруге бейімделген және қолайсыз жағдайларда анабиозға (ұйқыға) кете алады. Олардың ұрпақтары кішкентай болып туады және алғашқы жылдары негізінен омыртқасыздармен және өлі заттардың бөлшектерімен қоректенеді.

## Геологиялық құрылымдар

Бор кезеңіндегі жаһандық жылы климат пен теңіз деңгейінің тым жоғары болуы континенттердің үлкен аумақтарын жылы, таяз теңіздердің басып қалуына әкелді.

> **Бор жынысының табиғаты:** Бор — бұл кезеңге өте тән тау жынысы. Ол Бор теңіздерінде жаппай гүлденген микроскопиялық балдырлар — кокколитофоридтердің кальцитті қаңқаларынан (кокколиттерден) тұрады.
>
>

Бор кезеңінің ортасында мұхиттың терең ағыстарының тоқтап қалуы (стагнация) су түбінде **аноксиялық (оттексіз) жағдайларды** тудырды. Бұл шөккен органикалық заттардың ыдырамай, сол күйі сақталуына мүмкіндік берді. Бүгінгі таңда әлемдегі мұнай қорының жартысы осы кезеңде Парсы шығанағы мен Мексика шығанағында түзілген. Солтүстік Американың батысындағы Манкос тақтатастары (Mancos Shale) мен Солтүстік теңіздің астындағы қара аноксиялық тақтатастар қазіргі уақытта мұнай мен газдың маңызды аналық жыныстары (source rock) болып табылады.

### Аймақтық ерекшеліктер

#### Еуропа

Солтүстік-батыс Еуропада Бор кезеңінің соңындағы бор шөгінділері Англияның оңтүстік жағалауындағы әйгілі **Довердің ақ жартастарын** (White Cliffs of Dover) және Францияның Нормандия жағалауындағы ұқсас жартастарды құрайтын Бор тобына (Chalk Group) жатады. Бұл қабаттардан теңіз кірпілері, белемниттер, аммониттер және Мозазаврлар сияқты теңіз бауырымен жорғалаушыларының қазбалары жиі табылады. Оңтүстік Еуропада Бор жүйесі негізінен берік әктас қабаттарынан тұрады. Ол кезде Альпі тау жүйелері әлі болмағандықтан, бұл шөгінділер **Тетис мұхитының** (Tethys Ocean) шетінде, Еуропалық континенттік шельфтің оңтүстік жиегінде жиналған.

#### Солтүстік Америка

Бор кезеңінде қазіргі Солтүстік Америка континенті басқа материктерден толық оқшауланған болатын. Юра кезеңінде Солтүстік Атлантика мұхиты ашылып үлгергендіктен, Еуропа мен Солтүстік Америка арасында халықаралық су кеңістігі (прото-мұхит) пайда болды. Континентті солтүстіктен оңтүстікке қарай кесіп өтетін алып **Батыс Ішкі теңіз жолы** (Western Interior Seaway) қалыптасты. Бұл ішкі теңіз материкті батыстағы **Ларамидия** (Laramidia) және шығыстағы **Аппалачия** (Appalachia) деп аталатын екі құрлықтық аймаққа бөлді. Қызықты факт: Ларамидиядан табылған динозаврлардың үш ірі кладасы (троодонтидтер, теризинозавридтер және овирапторозаврлар) Аппалачия өңірінде Кониак ғасырынан Маастрихтке дейінгі аралықта мүлдем кездеспейді.

## Палеогеографиясы

Бор кезеңінде палеозойдың соңы мен мезозойдың басында өмір сүрген **Пангея суперконтиненті** өзінің тектоникалық ыдырауын аяқтап, қазіргі құрлықтарға бөлінді, бірақ ол уақытта олардың орналасуы қазіргігіден айтарлықтай өзгеше болды. Атлант мұхиты кеңейген сайын, юра кезеңінде басталған Солтүстік Америка Кордильерасындағы конвергентті шекаралардағы тау түзілу (орогенез) процестері жалғасты: Невада орогенезінен кейін Севьер және Ларамид орогенездері орын алды.

**Гондвананың** ыдырауы юра кезеңінде-ақ басталған еді, бірақ оның бөлшектенуі бор кезеңінде жеделдеп, осы кезеңнің соңына қарай негізінен аяқталды. Оңтүстік Америка, Антарктида және Аустралия Африкадан рифт арқылы бөлініп кетті (дегенмен Үндістан мен Мадагаскар шамамен 80 миллион жыл бұрынға дейін бір-бірімен байланысып тұрды); осылайша Оңтүстік Атлант және Үнді мұхиттары жаңадан түзілді. Осындай белсенді рифтинг процестері тектоникалық жіктердің бойында үлкен су асты тау жоталарын көтеріп, бүкіл әлем бойынша эвстатикалық теңіз деңгейінің жоғарылауына әкелді. Африканың солтүстігінде Тетис теңізі тарыла берді.

Соңғы бор кезеңінің басым бөлігінде Солтүстік Америка үлкен ішкі теңіз — **Батыс ішкі теңіз жолы** (*Western Interior Seaway*) арқылы екіге бөлінді, ол батыстағы Ларамидияны шығыстағы Аппалачиядан бөліп тұрды. Кезеңнің соңында бұл теңіз шегініп, көмір қабаттарының арасында қалың теңіз шөгінділерін қалдырды. Қосжақтаулы моллюскалардың палеобиогеографиясы да коньяк және сантон ғасырларында Африканың таяз теңізбен екіге бөлінгенін көрсетеді; бұл теңіз орталық Сахара мен Орталық Африка арқылы (ол кезде су астында болған) Тетисті Оңтүстік Атлант мұхитымен байланыстырған.[1] Тағы бір таяз теңіз жолы қазіргі Норвегия мен Гренландия арасында өтіп, Тетисті Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыстырды және екі мұхит арасындағы биотикалық алмасуға жағдай жасады.[2] Бор трансгрессиясының ең жоғары шегінде Жердің қазіргі құрлық аумағының үштен бірі су астында қалды.[3]

### Шөгінді жыныстар мен бор қабаттары

Бор кезеңі өзінің бор (әк) шөгінділерімен өте танымал; шынында да, бор кезеңінде фанерозойдың кез келген басқа кезеңіне қарағанда көбірек бор түзілген.[27] Орталық мұхиттық жоталардың белсенділігі — дәлірек айтқанда, кеңейген жоталар арқылы теңіз суының айналымы (циркуляциясы) — мұхиттарды кальциймен байытты; бұл мұхиттарды неғұрлым қаныққан етті, сондай-ақ әктектес нанопланктондар үшін бұл элементтің биожетімділігін арттырды.[28] Осы кең таралған карбонаттар мен басқа да шөгінді жыныстар бор кезеңінің тау жыныстары шежіресін ерекше бай әрі сапалы етеді.

Солтүстік Американың әйгілі геологиялық формацияларына мыналар жатады:

* Канзас штатындағы **Смоки-Хилл бор қабатының** (*Smoky Hill Chalk Member*) бай теңіз қазбалары;
* Соңғы бор кезеңіне жататын **Хелл-Крик формациясының** (*Hell Creek Formation*) құрлықтық фаунасы.

Бақа маңызды бор кезеңінің ашылымдары Еуропада (мысалы, Уилд — *Weald*) және Қытайда (Исянь формациясы — *Yixian Formation*) кездеседі. Қазіргі Үндістан аумағында бор кезеңінің ең соңы мен ерте палеоценде **Декан траптары** деп аталатын орасан зор лава қабаттары атқылаған.

## Климаты

Палинологиялық мәліметтер Бор кезеңінің климатында үш негізгі кезең болғанын көрсетеді:

* **Берриас–Баррем жылы әрі құрғақ фазасы **Апт–Сантон жылы әрі ылғалды фазасы **Кампан–Маастрихт салқын әрі құрғақ фазасы**

Кайнозой заманындағыдай, 400 000 жылдық эксцентриситет циклі әртүрлі резервуарлар арасындағы көміртегі ағынын реттейтін және жаһандық климатқа әсер ететін негізгі орбиталық цикл болды. Тропикаралық конвергенция аймағының (ТКА) орналасуы қазіргі уақыттағымен шамамен бірдей болды.

Юра кезеңінің соңғы дәуірі – титонның суыту үрдісі Бор кезеңінің алғашқы ғасыры берриасқа дейін жалғасты. Солтүстік Атлантика теңіз жолы ашылып, Бореал мұхитынан Тетиске қарай салқын судың ағуына мүмкіндік берді. Бұл ғасырда жоғары ендіктерде қардың жиі жауғаны туралы дәлелдер бар, ал тропиктер Триас пен Юра кезеңдеріне қарағанда ылғалдырақ болды. Мұздану жоғары ендіктегі таулармен шектелді, дегенмен маусымдық қар полюстерден алысырақ жерлерде де болуы мүмкін еді.

Алайда, алғашқы ғасыр аяқталғаннан кейін температура қайтадан көтеріле бастады. Бұл бірнеше термиялық экскурсиялармен (жылыну оқиғаларымен) қатар жүрді. Мысалы, Парана-Этендека ірі магмалық провинциясының белсенділігінен туындаған ортаңғы валанжин **Вейссерт термиялық экскурсиясы** орын алды. Бұдан кейін ортаңғы готеривтік **Фараони термиялық экскурсиясы** және ерте барремдік **Хауптблаттертон термиялық оқиғасы (ХТО)** жалғасты. ХТО титон-ерте барремдік салқын аралықтың (ТЕБСА) түпкілікті аяқталуын белгіледі. Бұл аралықта прецессия Воконт бассейніндегі экологиялық өзгерістердің негізгі орбиталық қозғаушы күші болды. ТЕБСА-ның көп бөлігінде солтүстік Гондванада муссондық климат орнады. Орта ендіктегі Тетис мұхитында таяз термоклин байқалды.

ТЕБСА-дан кейін **Баррем-Апт жылы аралығы (БАЖА)** келді. Бұл ыстық климаттық кезең Манихики және Онтонг-Ява платоларының жанартаулық белсенділігімен және Селли оқиғасымен тұспа-тұс келеді. Экваторлық Тынық мұхитынан алынған TEX86 өлшемдеріне сүйенсек, ерте апт кезеңіндегі тропиктік теңіз бетінің температурасы (ТБТ) 27–32 °C болған. Апт кезеңінде Миланкович циклдері гидрологиялық цикл мен құрлықтық ағынды сулардың қарқындылығын реттеу арқылы аноксиялық (оттексіз) оқиғалардың орын алуын басқарды. Ерте апт кезеңі Азияның орта ендіктеріндегі мыңжылдық ауқымдағы аса құрғақ (гиперидті) оқиғаларымен де ерекшеленді.

БАЖА-ның өзінен кейін шамамен 118 миллион жыл бұрын басталған **Апт-Альб суық кезеңі (ААСК)** келді. Бұл «суық кезеңде» қысқа, салыстырмалы түрде шағын мұз дәуірі орын алған болуы мүмкін. Бұған Тетис мұхитының батыс бөліктеріндегі мұздық dropstone-дар (шөгінді тастар) және салқын суда өмір сүретін кальцийлі наннофоссилдердің төменгі ендіктерге таралуы дәлел болады. ААСК Пиреней түбегіндегі құрғақ кезеңмен байланысты болды.

ААСК аяқталғаннан кейін температура күрт көтеріліп, шамамен 111 миллион жыл бұрын **Пакье/Урбино термиялық максимумымен** аяқталды және ерте альбтан ерте кампанға дейін созылған **Орта Бор жылыжай кезеңіне (ОБЖК)** ұласты. Мұхит түбінің тезірек ұлғаюы (спрединг) мен атмосфераға көмірқышқыл газының енуі, сондай-ақ жоғары трапптық жанартау белсенділігі осы төтенше жылылық кезеңінің басталуына түрткі болды деп есептеледі. ОБЖК бірнеше төтенше жылы термиялық максимумдармен үзіліп отырды:

* Шамамен 110 миллион жыл бұрын **Ленхардт термиялық оқиғасы** орын алды, одан кейін көп ұзамай, бір миллион жылдан соң **л'Арбудейес термиялық оқиғасы** болды.
* Осы екі гипертермиялық оқиғадан кейін, ортаңғы альб кезеңінде, шамамен 106 миллион жыл бұрын **Амадей термиялық максимумы** келді.
* Содан кейін, шамамен бір миллион жыл өткен соң, **Пти-Вероль термиялық оқиғасы** орын алды.
* Кейінірек, шамамен 102,5 миллион жыл бұрын **«6-оқиға» (Event 6) термиялық оқиғасы** болды; бұл оқиғадан кейін соңғы альб кезеңінде, шамамен 101 миллион жыл бұрын **Брейстроффер термиялық максимумы** жалғасты.
* Шамамен 94 миллион жыл бұрын **Сеноман-Турон термиялық максимумы** орын алды, бұл гипертермиялық кезең Бор кезеңінің ең шеткі жылыжайлық аралығы болды және теңіз деңгейінің жоғарылауымен (хайстэнд) байланысты болды.
* Келесі бірнеше миллион жыл ішінде температура сәл салқындады, бірақ содан кейін шамамен 87 миллион жыл бұрын тағы бір термиялық максимум — **Коньяк термиялық максимумы** орын алды.

Атмосфералық CO₂ деңгейі ОБЖК бойында мыңдаған ppm-ге ауытқып отырған болуы мүмкін. ОБЖК кезінде полюстердегі орташа жылдық температура 14 °C-тан асты. ОБЖК кезіндегі мұндай ыстық температура экватордан полюстерге қарай өте баяу температуралық градиентке әкелді. Сеноман-Турон термиялық максимумы кезінде ендіктік температура градиенті Оңтүстік жарты шар үшін әр ендік градусына 0,54 °C және Солтүстік жарты шар үшін 0,49 °C болды (салыстыру үшін, қазіргі таңда бұл көрсеткіштер сәйкесінше 1,07 және 0,69 °C). Бұл мұхит ағыстарын қозғалысқа келтіретін жаһандық желдердің әлсіреуін білдірді және нәтижесінде мұхит суының төменнен жоғары көтерілуі (апвеллинг) азайып, қазіргімен салыстырғанда тоқыраулы мұхиттар пайда болды. Бұған кең таралған қара тақтатастардың (black shale) шөгуі және жиі қайталанатын аноксиялық оқиғалар дәлел болады.

Соңғы альб кезеңіндегі тропиктік ТБТ орташа есеппен 30 °C шамасында болған сияқты. Осындай жоғары температураға қарамастан, теңіз суы аса тұзды болған жоқ, өйткені бұл үшін бұдан да жоғары температура қажет болар еді. Құрлықта альб кезеңіндегі құрғақ аймақтар субтропиктік жоғары қысымды белдеулердің кеңеюімен қатар солтүстікке қарай үнемі кеңейіп отырды. Сидар-Маунтин (Cedar Mountain) геологиялық формациясының Соап-Уош (Soap Wash) флорасы Юта штатында Альб-Сеноман шекарасында орташа жылдық температура 19 және 26 °C аралығында болғанын көрсетеді.

Сеноман-Турон термиялық максимумы кезінде тропиктік ТБТ кем дегенде 30 °C болды, дегенмен бір зерттеу оны 33-тен 42 °C-қа дейін жоғары деп бағалады. Сонымен қатар ~33-34 °C аралығындағы аралық бағалау да берілді. Бұл ретте терең мұхит температурасы қазіргігіден 15-20 °C (27-36 °F) жылырақ болды; тағы бір зерттеу ОБЖК кезінде терең мұхит температурасы 12-ден 20 °C аралығында болғанын анықтады. Полюстердің жылы болғаны сонша, эктотермиялық (салқынқанды) бауырымен жорғалаушылар сол жерлерді мекендей алды.

Сантон кезеңінен бастап, ОБЖК-ның соңына қарай, жаһандық климат салқындай бастады, бұл салқындау үрдісі кампан бойы жалғасты. Атмосферадағы көмірқышқыл газы деңгейінің төмендеуінен туындаған бұл салқындау кезеңі ОБЖК-ның аяқталуына және **Соңғы Бор - Ерте Палеоген салқын аралығы (СБЕПСА)** деп аталатын климаттық кезеңге өтуге себеп болды. Тропиктік ТБТ ерте кампандағы шамамен 35 °C-тан маастрихтте шамамен 28 °C-қа дейін төмендеді. Терең мұхит температурасы 9-дан 12 °C-қа дейін төмендегенімен, тропикалық және полярлық теңіздер арасындағы таяз температура градиенті сақталып қалды. Батыс ішкі теңіз жолындағы (Western Interior Seaway) аймақтық жағдайлар ОБЖК мен СБЕПСА арасында аз өзгерді.

Осы салыстырмалы түрде салқын температура кезеңінде ТКА тарылды, ал Шығыс Азиядағы жазғы және қысқы муссондардың күші атмосферадағы CO₂ концентрациясына тікелей байланысты болды. Ларамидияда да маусымдық, муссондық климат орнады. Маастрихт хаосты, өте өзгермелі климат кезеңі болды. Маастрихт кезінде жаһандық температураның екі рет көтерілуі белгілі, бұл СБЕПСА кезіндегі жалпы салқындау үрдісіне қайшы келді.

70 пен 69 миллион жыл бұрын және 66–65 million жыл бұрын изотоптық қатынастар Батыс Техастағы орташа жылдық температура 21 және 23 °C (70 және 73 °F) аралығында болғанын, ал атмосфералық CO₂ қысымы 1000–1400 ppmV деңгейіне дейін жоғарылағанын көрсетеді. Атмосфералық CO₂ және температура арасындағы байланыстар pCO₂-нің екі еселенуі температураның шамамен 0,6 °C-қа көтерілуімен қатар жүргенін көрсетеді. Бор кезеңінің ең соңында орын алған соңғы жылыну аралығы Декан трапптарының белсенділігінен туындады. СБЕПСА соңғы палеоценге дозылып, кейін тағы бір аса жылыжайлық кезеңге орын берді.

> *100 миллион жыл бұрынғы Орта Бор кезеңіндегі жер беті жағдайларының компьютерлік модельдеуі шамаланған жағалау сызығы мен есептелген изотермаларды көрсетеді.*
>
>

Мантиялық плюмдерге немесе созылмалы (экстенсионалды) тектоникаға жатқызылатын ірі көлемдегі магманың түзілуі теңіз деңгейін одан әрі жоғарылатып, нәтижесінде құрлықтық қыртыстың үлкен аумақтарын таяз теңіздер басып қалды. Тропиктік мұхиттарды шығыстан батысқа қарай байланыстырған Тетис теңізі де жаһандық климаттың жылынуына ықпал етті. Жылы климатқа бейімделген өсімдіктердің қазба қалдықтары солтүстікте Аляска мен Гренландияға дейінгі аумақтардан белгілі, ал динозавр қазбалары Бор кезеңінің оңтүстік полюсінен 15 градус қашықтықта табылды.

Изотоптық мәліметтерге сүйене отырып, Турон ғасырында Антарктидада теңіз мұздануы болған деген болжам жасалды. Алайда, кейінірек бұл сәйкес келмейтін изотоптық проксилердің нәтижесі екені айтылып, осы уақыт аралығында 82° оңтүстік ендікте полярлық тропикалық ормандарның болғаны туралы дәлелдер табылды. Бор кезеңінің көп бөлігінде мұз арқылы тастардың теңіз ортасына тасымалдануы (рафтинг) орын алды, бірақ мұздықтардан тікелей шөгудің дәлелдері Оңтүстік Аустралиядағы Эроманга бассейнінің ерте бор шөгінділерімен ғана шектеледі.

Жоғары температура қуатты дауылдарға, урагандарға және орман өрттеріне түрткі болып, ағаштарға зақым келтірді. Бұл буынаяқтылар келтірген зақыммен бірге осы кезеңдегі ағаштардың көп мөлшерде шайыр бөлуіне әкелді, нәтижесінде 125-тен 75 миллион жыл бұрынғы аралықты қамтитын **Бор Шайырлы Кезеңі** (Cretaceous Resinous Interval) қалыптасты.

## Флорасы

* Исянь (Yixian) формациясынан табылған *Archaefructus* қазбасының факсимилесі (көшірмесі), Қытай
* Берлиндегі (Германия) Жаратылыстану тарихы музейінің коллекциясындағы *Jaguariba wiersemana* қазба үлгісі

Гүлді өсімдіктер (жабық тұқымдылар) бүгінгі таңда тіршілік ететін өсімдік түрлерінің шамамен 90%-ын құрайды. Жабық тұқымдылардың өркендеуіне дейін, Юра және Ерте Бор кезеңдерінде жоғары флорада жалаңаш тұқымдылар топтары басым болды. Олардың қатарына цикадалар (саговниктер), қылқан жапырақтылар, гинкго тәрізділер, гнетофиттер және олардың жақын туыстары, сондай-ақ жойылып кеткен Беннеттиттер (Bennettitales) жатты. Өсімдіктердің басқа топтарына птеридоспермдер немесе «тұқымды папоротниктер» кірді — бұл Corystospermaceae және Caytoniales сияқты топтарды қоса алғанда, папоротник тәрізді жапырақтары бар, жойылып кеткен тұқымды өсімдіктердің әртүрлі топтарына қатысты қолданылатын ортақ термин. Жабық тұқымдылардың нақты шығу тегі белгісіз, бірақ молекулалық дәлелдер олардың қазіргі уақытта өмір сүретін жалаңаш тұқымдылардың ешбір тобымен тығыз байланысты емес екенін көрсетеді.

Гүлді өсімдіктердің ең алғашқы кеңінен танылған дәлелдері — Израиль мен Италиядан табылған, басында өте аз мөлшерде кездескен кеш Валанжин (шамамен 134 миллион жыл бұрын) кезеңіне жататын моносилькатты (бір жүлгелі) тозаң түйіршіктері. Молекулалық сағаттар арқылы жасалған есептеулер қазба мәліметтерімен қайшылыққа келіп, жабық тұқымдылардың негізгі топтарының әртүрлілікке ұшырауын Соңғы Триас немесе Юра кезеңіне жатқызады. Бірақ мұндай болжамдарды көптеп жиналған тозаң шежіресімен және эвдикотты (қос жарнақты) жабық тұқымдылардың өзіне тән триколпатты немесе триколпороидаты (үш жүлгелі) тозаңдарымен сәйкестендіру қиын. Жабық тұқымдылардың макроқазбаларының ең көне деректеріне Испанияның Лас-Ойас қабаттарынан (Баррем жікқабаты) табылған *Montsechia* және Қытайдағы Баррем-Апт шекарасындағы Исянь формациясынан табылған *Archaefructus* жатады.

Эвдикоттарға тән триколпатты тозаңдар алғаш рет Кеш Барремде пайда болады, ал дара жарнақтылардың ең алғашқы қалдықтары Апт жікқабатынан белгілі. Гүлді өсімдіктер Бор кезеңінің ортасында қарқынды радиацияға (бейімделгіш әртүрлілікке) ұшырап, кезеңнің соңына қарай құрлық өсімдіктерінің басым тобына айналды. Бұл үдеріс бұрын үстемдік еткен қылқан жапырақтылар сияқты топтардың азаюымен тұспа-тұс келді. Астық тұқымдастардың (шөптердің) ең көне белгілі қазбалары Альб жікқабатына жатады, ал бұл тұқымдас Бор кезеңінің соңына қарай қазіргі топтарға бөлініп үлгерген. Ең көне үлкен жабық тұқымды ағаштар Нью-Джерсидің Турон жікқабатынан (шамамен 90 миллион жыл бұрын) белгілі; олардың табылған діңінің диаметрі 1,8 метрді, ал болжамды биіктігі 50 метрді құрайды.

Бор кезеңінде қазіргі папоротник түрлерінің 80%-ын құрайтын Polypodiales қатарындағы папоротниктер де әртүрлілікке ұшырай бастады.

## Құрлық фаунасы

Құрлықта сүтқоректілер ненегізінен кішігірім мөлшерде болды, бірақ олар фаунаның өте маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Тіпті кейбір аймақтарда цимолодонтты мультитуберкуляттар (көптөмпешіктілер) саны жағынан динозаврлардан асып түсті. Кезеңнің ең соңына дейін нағыз қалталылар да, плаценталылар да болған жоқ, бірақ қалталы емес метатерийлер мен плаценталы емес эутерийлердің түрлі өкілдері жыртқыштар (Deltatheroida), сулы ортада қорек іздеушілер (Stagodontidae) және шөпқоректілер (Schowalteria, Zhelestidae) ретінде кеңінен әртүрлілікке ұшырай бастаған еді. Эутриконодонттар сияқты әртүрлі «архаикалық» топтар Ерте Бор кезеңінде кең таралды, бірақ Соңғы Бор кезеңіне қарай солтүстік сүтқоректілер фаунасында мультитуберкуляттар мен териандар басым болды, ал Оңтүстік Америкада дриолестоидтар үстемдік етті.

Ең жоғарғы жыртқыштар архозаврлы бауырымен жорғалаушылар, әсіресе өздерінің ең әртүрлі дамыған кезеңінде болған динозаврлар еді. Қазіргі құрстардың арғы тегі сияқты авиандар (құстар тобы) да әртүрлілікке ие болды. Олар барлық құрлықтарды мекендеді, тіпті суық полярлық ендіктерден де табылды. Птерозаврлар ерте және орта Бор кезеңінде жиі кездесетін, бірақ Бор кезеңі алға жылжыған сайын олар түсініксіз себептермен азайып кетті (бұрын бұл алғашқы құстармен бәсекелестікке байланысты деп есептелген, бірақ қазір құстардың бейімделгіш радиациясы птерозаврлардың азаю уақытымен сәйкес келмейтіні белгілі болды). Кезеңнің соңына қарай тек үш жоғары маманданған тұқымдас қана қалды: Pteranodontidae, Nyctosauridae және Azhdarchidae.

Қытайдағы Ляонин лагерштеттесі (Исянь формациясы) — Ерте Бор кезеңіндегі тіршіліктің көрінісін сипаттайтын кішкентай динозаврлардың, құстардың және сүтқоректілердің көптеген түрлерінің жақсы сақталған қалдықтарына толы маңызды орын. Ол жерден табылған целурозавр динозаврлары қазіргі құстар мен олардың құс емес ең жақын туыстарын (мысалы, дромеозаврлар, овирапторозаврлар, теризинозаврлар, troodontids және басқа да авиаландар) қамтитын Манираптора (Maniraptora) тобының түрлерін ұсынады. Ляонин лагерштеттесінен табылған бұл динозаврлардың қазбалары шаш тәрізді қауырсындардың болуымен ерекшеленеді.

Бор кезеңінде жәндіктер де әртүрлілікке ұшырап, ең көне белгілі құмырсқалар, термиттер және көбелектер мен күйе көбелектерге ұқсас кейбір қабыршаққанаттылар пайда болды. Сондай-ақ бітелер, шегірткелер және өт аралары (бәсең ызыңдауықтар) пайда болды.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Cretaceous |

| Бор кезеңі |
| --- |
| Астыңғы/Ерте бор | Үстіңгі/Соңғы бор |
| Берриас | Валангини | Отерив Баррем | Апция | Албия | Сеноман | Турон | Коньяк Сантон | Кампанья | Маастрихт |

| Мезозой заманы |
| --- |
| Триас | Юра | Бор |