Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Эмерит

**Эмерит** (латынның emeritus «еңбегі сіңген, ескі») — жоғары мектеп профессорлары мен католик және протестант шіркеулерінің дін қызметкелеріне берілетін атақ.

Бұл атақ жасы келген және еңбегі сіңген тұлғаларға беріледі. Термин Қазақстанның ғылыми және білім беру саласында қолданылмайды.

## Дереккөздер
# Капибара

| Капибара |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN) |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Animalia  |
| Жамағаты: | Chordata  |
| Кіші жамағаты: | Vertebrata  |
| Табы: | Mammalia  |
| Сабы: | Rodentia  |
| Кіші сабы: | Hystricomorpha  |
| Тұқымдасы: | Caviidae  |
| Кіші тұқымдасы: | Hydrochoerinae  |
| Тегі: | *Hydrochoerus*  |
| Түрі: | H. hydrochaeris  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
|  Капибаралардың тарау ареалы |

Капибара
**Капибара(судоңыз)** — әлемдегі ең ірі кеміргіш. Оның денесі қатты қылшықпен көмкерілген. Аяқтарында жүзетін жарғақтары бар. Соның көмегімен ол жақсы жүзеді әрі жақсы сүңгиді. Шөбі шүйгінді өзен жағалауларында қоныстанады. Су өсімдіктерімен қоректенеді. Әр еркегінің бірнеше әйелі болады. Аналықтары жылына үш рет екіден, төрттен бала табады. Торайларының көзі ашық, дамыған қалыпта тууы олардың қолға тез үйренуіне де көмектеседі. Олар мейрімді, момын келеді.

## Жалпы анықтама

Денесінің ұзындығы - 107-134 см, ал бойы - 50-64 см, салмағы - 35-66 килограмды құрайды. Олар Оңтүстік және Орталық Американың су жағалауларында, тропикалық аймақтарында мекендейді. Капибара Бразилия, Аргентина, Колумбия, Уругвай, Венесуэла, Перу, Гайана, Парагвай сияқты елдерде көптеп кездеседі. Өйткені осы аталған елдердің ауасы мен суы олар үшін қолайлы.

## Өмір сүруі және тамақтануы

Капибара көбінесе Орталық және Оңтүстік Американың ірі су қоймаларының жанында өмір сүреді. Көбіне су астында және күндіз белсенді болады. Олардың жаулары көп, мысалы жылан, иттер, қолтырауын, ягуар және т.б. Олар 10-20 шақты болып өмір сүреді. Осындай топтарға бөлініп белгілі бір жерлерді басып отырады. Капибаралар жақсы жүзеді және сүңгиді. Осының арқасында олар су астындағы балдырлар мен өсімдіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа санаты бар: Капибара |
# Үй тышқаны[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Үй тышқаны |
| --- |
|   |
| Амандық күйі |
|  Least Concern
(IUCN)  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Тұқымдасы: | Muridae  |
| Кіші тұқымдасы: | Murinae  |
| Тегі: | *Mus*  |
| Кіші тегі: | *Mus*  |
| Түрі: | M. musculus  |

 |
| Екі-есімді атауы |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |
|   |
| Subspecies |
| * *Mus musculus bactrianus*
* *Mus musculus castaneus*
* *Mus musculus domesticus*
* *Mus musculus gentilulus*
* *Mus musculus musculus*
 |

**Үй тышқаны**, **қаптесер** (лат. *Mus musculus*) - тышқан туыстасына жататын сүтқоректі жануар.

Дене ұзындығы 11 см дейін, салмағы 12 – 25 г; құйрығы қысқа. Арқа түгі қоңыр немесе сарғыш сұр, құрсағы сұр немесе ақшыл, кейде сарғыш түсті болады.

Тұрғын үйлерде, салынып жатқан құрылыстарда мекендейді, егістік алқаптарда, далалық жерлерде тіршілік етеді.

Дүние жүзінде кең таралған. Шыққан ареалы, Солтүстік Африка, Еуразияның тропиктері мен субтропиктері; адаммен бірге, жоғарғы таулы аймақтар мен белдеулерден басқа барлық жерлерге тараған. Қазақстанда биік таулардан басқа барлық жерде кездеседі. 15 түр тармағы, (кейде оларды 2 түрге жатқызады) ТМД-да, барлық жерде тараған Соңғы он жылдықта Солтүстік және Шығыс Сібірді, ал Африкада тропикалық аймақтарға таралуда. Далалы аймақтан солтүстікке қарай адамдар мекенінде кездеседі. Қатал иерархияға бағынған жанұямен тіршілік етеді. Түнде және ымыртта белсенді.

Табиғи жағдайда өсімдік дәнімен қоректенеді; үйде - талғамсыз қоректілер. Жылына бірнеше рет көбейеді, ұрпақтарының саны 5-7. Бір қатар инфекциялық аурулардың тасымалдаушылары болып саналады. Туляремия, оба қоздырғышын, гельминт, кепе, т.б. паразиттерді таратады. Зертханалық жануарлар, (әсіресе ақ үй тышқаны, альбинос). Кей жағдайда генетикалық тәжірибелер жасауға пайдаланады.

## Дереккөздер

|  |  |
| --- | --- |
|  |  Ортаққорда бұған қатысты медиа файлдар бар: Category:Mus musculus |
# Эоцен кезеңі[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Эоцен кезені** – палеоген немесе үштік кезеңнің 35 – 56 млн. жылдар аралығын алып жатқан бөлігі. Эоцен кезенінде құрлықтардың көп жерін басып жатқан теңіз суы азайып, континенттік құрғақ, ыстық климат орын ала бастады. Тетис теңізінің деңгейі төмендеуінен Қазақстанның солт.-батысында Азия мен Еуропаны жалғастырған “Торғай көпірі” пайда болды. Осы кезде Азия мен Еуропа арасында жануарлардың алмасуына мүмкіндік туды. Қазақстан жерінің көпшілігін субтропик. ормандар алып жатты. Эоцен кезені жануарлар арасынан сүтқоректілерге қолайлы заман болды. Мезозой дәуірінің соңында және кайнозойдың басында пайда болған алғашқы сүтқоректілердің кейбір топтары даму шегіне жетіп, біразы жойылып кетті. Қазіргі кезде көп таралған дара және жұп тұяқты жануарлардың арғы тегі осы Эоцен кезенінде дамыды. Қазақстанда Эоцен кезенінде тіршілік еткен жануарлардың қалдықтары Зайсан ойпатының қазба қалдықтарынан, Қабанбай а. маңындағы Шынжылы өз-нің бойынан және Жаркенттің батысындағы Ақтау шатқалынан табылған. Бұл кезеңдегі мүйізтұмсықтардың, тапирлердің, хеликотерилердің, бронтотерилердің, т.б. тұяқты жануарлардың көптеген түрлері Қазақстан жерінен табылып зерттелген.
Б. Байшашов

## Дереккөздер

<references>
# Миоцен

Миоцен кезіндегі табылған жануар
**Миоцен** (грек. meіon – аз және kaіnos – жаңа) – кайнозой заманындағы неоген дәуірінің алғашқы геологиялық кезеңі. Ол шамамен 23,3 миллион жылдар мен 5,2 миллион жылдар аралығында болған, ұзақтығы шамамен 15 миллион жылдай. Қазақстанда Миоцен кезеңінің шөгінділері көптеген жерлерде кездеседі, оның толық қабаттары, әсіресе Зайсан, Іле, Алакө] ойпаттарында жақсы сақталған. Қазақстанда Ақеспе, Ақтау (Қызылсай), Асқазансор, Аякөз, Ақжар, Күшік, Қалқаман, Павлодардағы “Қаздар қонысы” Миоцен кезеңінің ең ірі палеонтологиялық қазба орны болып есептелінеді. Миоценнің орта шенінде ауа райының салқындауы антарктикалық мұз қабаттарының пайда болуына әкелді. Миоценде ылғалы мол ормандар мен батпақты жерлерде тіршілік еткен жануарлардың жойылып кетуі – бұл кезеңде климаттың құрғақ болғанын дәлелдейді. Миоценнің алғашқы жартысында тұмсықтылар туысына жататын мастодонттардың арғы тектерінің бірі гомфотерийлер тіршілік еткен. Сондай-ақ ацератерий, апротодон мүйізтұмсықтары, халикотерийлер, бұғы тәрізді лофиомерикс, амфицион жыртқыш аңдары көптеп таралған. Миоценнің соңына қарай хилотерий, дицероринус мүйізтұмсықтары, қорқау қасқыр, қылыш тісті жолбарыс, жирафтардың ертедегі түрлері: самотерий, сиватерий тіршілік етіп, әсіресе, гиппарион фаунасының жақсы дамыған кезеңі болды. Миоцен негізінен ежелгі адам тәрізді маймылдардың (әсіресе, дриопитектердің) өте көп таралған кезеңі болып саналады. Ал өсімдік жамылғысын терек, үйеңкі, қарағай, т.б. ағаштар құраған.

## Дереккөздер
# Плейстоцен[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Гренландия мұзды өзектеріне сай постмұздық кезеңіндегі температураның өзгеруі
**Плейстоцен** (ағылш. *Pleistocene*, көбінесе мұз дәуірі деп те аталады) — жер шарындағы ең соңғы қайталанған мұздықтар кезеңін қамтитын, шамамен 2,580,000 жыл бұрыннан 11,700 жыл бұрынға дейінгі аралықтағы геологиялық дәуір.

Төрттік жүйеге қатысты геологиялық бөлім атауы; неоген жүйесінің плиоцендік түзілімдерін өзі бүркеп, голоцен түзілімдерімен (бүгінгі түзілімдермен) көмкеріледі; төменгі, ортаңғы және жоғарғы плейстоцен болып үш қабатқа жіктеледі, Бұлар төменгі, ортаңғы және жоғарғы төртгік түзілімдерге сәйкес келеді.

| Төртінші дәуір бөлінімі |
| --- |
| Жүйе/
Кезең | Бөлім/
Ғасыр | Дәреже/
Жыл | Жыл
(Миллион жыл) |
| **Төртінші дәуір** | Голоцен | 0.0117–0 |
| Плейстоцен | Жоғарғы | 0.126–0.0117 |
| Орта | 0.781–0.126 |
| Калабрия | 1.80–0.781 |
| Хелас | 2.58–1.80 |
| Неоген | Плиоцен | Пиашензия | **анағұрлым көне** |
| Төртінші кезеңнің бұл бөлімдері
Халықаралық стратиграфиялық комиссиямен
2016 жылдың сәуір айында қабылданды. |

## Дереккөздер
# Голоцен

Голоцен
**Голоцен**(*грекше һоlоs — бүкіл, каіnоs — жаңа*) — вюрм мұзбасуынан кейінгі уақыт аралығында, яғни осыдан 10 мың жыл бұрын қалыптаса бастаған төрттік түзілім түрлері.

* Синонимі: бүгінгі түзілімдер.

## Дереккөздер
# Төртаяқтылар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| Төртаяқтылар |
|
Төраяқтылардың қазіргі таңдағы төрт классының мысалы: қосмекенділер (бақа), құстар (гоацин), сүтқоректілер (көртышқан), бауырымен жорғалаушылар (геккон) |
| Ғылыми топтастырылуы |
| Домен |
Эукариоттар
 |
| Патшалық |
Жануарлар
 |
| Тип |
Хордалылар
 |
| Кіші тип |
Омыртқалылар
 |
| Инфратип |
Жақ ауыздылар
 |
| Ұлы класс |
Төртаяқтылар
 |
| Халықаралық ғылыми атауы |
| Tetrapoda Broili, 1913 |
| Класстары |
| * Қосмекенділер (*Amphibia*)
* Бауырымен жорғалаушылар (*Reptilia*)
* Құстар (*Aves*)
* † Аңтәрізділер (*Synapsida*)
* Сүтқоректілер (*Mammalia*)
 |
|  |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Уикитүрлердегі жіктелуі |  [{{fullurl:commons:{{{Commons}}}|uselang=kk}} Ортаққордан сурет іздеу] |

|  |  |
| --- | --- |
| NCBI  |  32523 |
| EOL  |  4712200 |

 |

 |

**Төртаяқтылар**, немесе **жерүсті омыртқалылар** (лат. *Tetrapoda*) — жақ ауыздылар (*Gnathostomata*) тобындағы омыртқалылар кіші типінің ұлы классы. Төртаяқтыларға тән сипат — негізінде құрлықта орын ауыстыруға арналған, төр аяқтың болуы. Кейбір топтарында өзгеріске ұшыраған, яғни, ұшуға арналған (құстар, қол қанаттылар, птерозаврлар), жүзу үшін (ескекаяқтылар, киттәрізділер, Сирендер, мозазаврлар, ихтиозаврлар, плезиозаврлар) немесе редукцияланған (аяқсыз қосмекенділер, жыландар, кейбір кесірткелер).

*Tetrapoda* атауы көне грекше: τετράπους: τετράς — «төрт», және πούς — «аяқ» деген сөзден шыққан.

## Систематика

Төртаяқтылар өз қатарына 11 мың түр қосады. Құрлықта өмір сүруге икемденген олар өкпемен тыныс алады, сондай-ақ суға қайта оралған киттәрізділер, сирендер және өліп қалған ихтиозаврлар д.

Қазіргі таңда төртаяқтылардың бес классы бар (біреуі құрып кеткендер):

* қосмекенділер (*Amphibia*)
* бауырымен жорғалаушылар (*Reptilia*)
* құстар (*Aves*)
* † аңтәрізділер (*Synapsida*)
* сүтқоректілер (*Mammalia*)
# Ұрықжолдастылар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

| Ұрықжолдастылар Қазбалық ауқымы: Late Cretaceous-Holocene |
| --- |
|  Жолбарыс |
| Ғылыми топтастыруы |
|

 |
| Subgroups |
| * Afrotheria
* Boreoeutheria
* Xenarthra
 |

Ұрықжолдасы
**Ұрықжолдастылар**, плаценталылар (Eutheria, Placentalia) — қазіргі сүтқоректі жануарлардың инфракласы. Инфракласс — жануарлар жүйеленуінде класс тармағы мен отряды арасынан орын алады. Бұл класс өкілдерінің бәрінің де ұрық дамуында ұрықжолдасы қатысады (қараңыз Плацента). Ол ұрықты жатырдың қабырғасындағы бұлшық еттермен байланыстырады. Ұрықжолдастыларда қалталы сүтқоректілерде болатын арнайы қалта және қалталы сүйектер болмайды. Ұрықжолдастылардың ұрпақтары жақсы жетіліп туады әрі өз беттерінше еме алады. Бұлардың астыңғы жақ сүйегінің бұрыштық өскіні ішке қарай иілмеген. Алдыңғы миы айқын ми сыңарларына бөлініп, оның сыртында ми қыртысы (неопаллиум) өте жақсы дамыған, әрі ми сыңарлары бір-бірімен сүйелді дене арқылы байланысқан. Ұрықжолдастылардың көпшілігінің тістері айқын жіктеліп, сүт және тұрақты тістерге бөлінген. Ересектерінің дене температурасы жоғары әрі тұрақты.

Ұрықжолдастылардың қазіргі кезде 17—18 отряды бар: жәндікқоректілер, жүнқанаттылар, қолқанаттылар, приматтар, толықемес тістілер, панголиналар, қоянтәрізділер, кеміргіштер, киттәрізділер, жыртқыштар, ескекаяқтылар, түтіктістілер, тұмсықтылар, дамандар, сирендер, сірітабандылар, тақтұяқтылар және жұптұяқтылар. Ұрықжолдастылар жер шарының барлық құрлықтары мен мұхиттарында кең тараған. Қазақстанда 8 отряды, 170-ке жуық түрі белгілі. Ұрықжолдастылардың жануарқоректі, өсімдікқоректі және аралас қоректенетін түрлері де кездеседі. Олардың көпшілік түрінің кәсіптік мәні бар. Ұрықжолдастыларды бағалы ұлпаны, терісі, еті, майы, т.б. өнімдері үшін аулайды.

## Сілтемелер

"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том
# Күрек тістер[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Адамның жоғарғы күрек тістері
 **Күрек тістер**  (dentes incisivi; лат.  *dens* — тіс, incisivum — кескіш) — азықты тістеп үзіп алуға маман- данған өткір тістер. Олар тұмсық және төменгі жақ сүйектерінің тіс ұяшықтарында орналасады. Алдыңғы екі күрек тіс — ұстағыш күрек тістер, одан кейінгі тістер — ортаңғы күрек тістер, ал екі шетіндегі тістер — шеткі күрек тістер деп аталады. Күйіс қайтаратын жануарлардың тұмсық сүйектегі жоғарғы күрек тістері болмайды, ал төменгі жақ сүйектерінде төрт-төрттен сегіз күрек тіс болады.

## Дереккөздер
# Қоянтәрізділер

| Қоянтәрізділер Қазбалық ауқымы: Late Paleocene–Recent
ПреК

К
О
С
Д
Кр
П
Т
Ю
Б
Пг
Н

 |
| --- |
|  *Oryctolagus cuniculus* |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Ықшам табы: | Ұрықжолдастылар  |
| Ағзам сабы: | Boreoeutheria  |
| Ұлы сабы: | Euarchontoglires  |
| Сабы: | **Қоянтәрізділер** Brandt, 1855 |

 |
| Families |
|
қоян
Шақылдақтар
Prolagidae (extinct) |

**Қоянтәрізділер** (лат. *Lagomorpha*) – сүтқоректілер класының бір отряды.

Бұларды 20 ғасырдың ортасына дейін жұп күрек тістілер отряд тармағына жатқызып келді. Қоянтәрізділердің кеміргіштермен ұқсастығы дивергенция емес, керісінше конвергенция процесімен түсіндіріледі. Бұлар бор кезеңнің аяғында қарапайым жәндік қоректілерден пайда болған. Ең көне қазба қалдықтары жоғары палеоцен қабатынан табылған. Жер шарында кең таралған, тек Антарктидада, Оңтүстік Америкада, Мадагаскар аралында кездеспейді. Ал Аустралия, Жаңа Зеландия аралдарында жерсіндірілген. Арктика тундрадан тропиктік ормандар мен шөлді аймақтарға дейінгі жерлерде, тіпті тауда альпі белдеулерінде тіршілік етеді. 4 тұқымдасы 65-тен астам түрі белгілі.

Маусымдық түлеуі (жүнінің түсі өзгеріп отырады) көп түрлеріне тән қасиет. Үстіңгі жағында екі жұп күрек тістері болады, алдыңғы күрек тістері өте үлкен, өткір қашау тәрізді. Күрек тістері мен азу тістері нің аралығында тісі болмайтын жері диастема деп аталады. Ерекшелігі – соқыршегі спираль тәрізді қатпарланып жатады. Жылына 2 – 5 рет 2 – 8 көжек туады. Шөп, ағаштың қабығымен, бүршігімен, бұтағымен қоректенеді. Қоянтәрізділердің кәсіптік маңызы зор (терісі, жүні, түбіті, еті пайдаланылады). Кейбір түрлері жайылымға, жеміс бағына, орманға зиян келтіреді. Сондай-ақ, ауру (туляремия, т.б.) да таратады. Өте өсімтал, сондықтан тым көбейіп кеткен жылдары жоспарлы түрде ауланады. Қазақстанда Қоянтәрізділердің 2 тұқымдасы: қоян (Leporіdae) және шақылдақ бар. Қоянның дене тұрқы 75 см-дей. Артқы аяғы алдыңғы аяғынан едәуір ұзын. Құйрығы қысқа, құлағы ұзын болады. Қазақстанда қоян тұқымдасының 3 түрі (ақ қоян, құм қоян, ор қоян) мекен етеді.

## Дереккөздер
# Моногамия[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Моногамия** (грек. mono – жалғыз, бірыңғай + gamos – неке) — бір некелілік, неке мен отбасының тарихи қалыптасқан түрі. Ежелгі замандағы жұп некеліліктен пайда болған. М. келе-келе некенің үстем түріне айналды;

## моногамды жануарлар

**Моногамия**, *моногамды жануарлар* (грекше *monos* – сыңар, бір, жалғыз және *gamos* – неке) — жануарлар арасында кездесетін жыныстық қатынастың түрі. Моногамияда бір еркек жануар бір маусымда, бір ұрғашы жануармен ғана жұптасып, шағылысады. Әдетте моногамды жануарлардың еркегі ұрпағын баулып өсіруге қатысады. Моногамияға негізінен құстар жатады. Мыс., аққу, бүркіт, құтан, құмай, дегелек бірнеше жылға, көп жағдайда өмір бойына жұбын жазбайды. Ал қаз бір маусымға, балапандары ұшқанша ғана, үйректер тек ұя жасап, жұмыртқа салғанға дейін жұптасады. Сүтқоректілерде Моногамия полигамияға қарағанда сирек кездеседі. Біршама тұрақты жұптар қасқыр, түлкі, борсықта (әдетте 1 маусымға) және адам тәрізді маймылдарда (бірнеше жылдарға) қалыптасқан; мыс., гиббондардың моногамды отбасы тұрақты және белгілі бір аумақты иемденіп тұрады. Жәндіктер, т.б. омыртқасыздар арасында аталық және аналық даралар шағылыс-қаннан кейін көп ұзамай аталығы, ал жұмыртқа салғаннан кейін аналығы өліп қалуы мүмкін. Бұл да Моногамияның бір түрі болып саналады.

## Дереккөздер