Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тірі организмдер дүниесі

**Тірі организмдер дүниесі** - құрылымы және биосферадағы функциялық рөлі жөнінен тірі организмдердің ең ірі бірлестіктері тірі организмдер дүниесінің 5 түрі сараланады. Прокариот жоғары дүниесі екі дүниені — архибактериялар мен бактерияларды қамтиды, олар: редуценттер рөлін атқаратын ядросыз организмдер, биологиялық азот ұстаушылар, продуцент- хемотрофтар мен продуцент-фототрофтар (цианбактериялар). Эукариот жоғары дүниесі үш дүниені қамтиды, олар: Өсімдіктер — хлорофилы бар бір клеткалы және көп клеткалы организмдер, мұның өзі олардың фотосинтезді жүзеге асырып, экожүйелерде продуценттер (фотоавтотрофтар) болуына мүмкіндік береді. Жануарлар — дайып органикалық (тірі не елі) заттекпен көректепетіп гетеротрофтық организмдер. Бұл өте-мәте әр алуап топ экожүйелерде консументтер мен редуценттер рөлін атқарады. Жануарлардың барынша жылжымалылығы нәтижесінде олар органикалық заттектің орнын ауыстыруда (өсімдіктердің тұқымы мен тозаңын тасуды қоса) "көлік құралдары" болады, қөректері алуан түрлі болғандықтан (өсімдіктер мен әр түрлі жануарлар, микроорганизмдер, саңырауқұлақтар), — экожүйелердегі экологиялық тепетеіңікті реттеушілер болып табылады. Саңырауқұлақтар — (микроскоптық ашытқы клеткаларынан, өңездерден альт түрлеріпе дейінгі) организмдердің ұланғайыр тобы, олар органикалық заттектің редуценттері рөлін атқарады, өсімдіктердің топырақтан минералдық заттектер мен су сіңіруіне жәрдемдесіп, олармен сөлбеспелік байланыстар түзеді және өсімдіктер мен жануарлар популяцияларының тығыздығың реттейтін паразиттер болып табылады.

## Дереккөздер
# Тип (биология)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Өсімдіктер мен хайуанаттардың таксономиялық санаттары
**Тип** (ағылш. *phylum*) – жануарлар дүниесін жіктеуде ғана қолданылатын жоғары деңгейдегі таксономиялық категория. Тип деген ұғымды ғылымға алғаш рет 1825 ж. француз ғалымы А.Бленвиль (1777 – 1832) енгізді. Оның мұндай тұжырым жасауына 1812 ж. өзінің жерлесі, белгілі ғалым Ж.Кювьенің жануарлар дүниесін құрылыс ерекшеліктеріне байланысты 4 “тармаққа”, яғни 4 типке (омыртқалылар, моллюскалар, бунақтылар және сәулелілер) бөлуі негіз болды. Кювье жануарлар арасында шығу тегі жөнінен ешбір байланыс болмайды және олар өзгермейді деп есептеді. 1828 ж. жануарлардың эмбриондық дамуын зерттеу нәтижесінде К.М. Бэр жануарлар жіктеліміндегі типтің 4 түрін қолдады. Тип жануарлар дүниесін жіктеуде кластан жоғары жүйелік топ ретінде қолданылатын номенклатура (атаутізім) болып саналады. Қазіргі кезде тип жеке тип тармақтарына жіктеледі. Мысалы, хордалылар типі, оған жататын жануарлардың құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне сәйкес 3 тип тармағына (бассүйексіздер, қабықтылар және омыртқалылар) жіктеледі. Зоология ғылымының соңғы жетістіктеріне байланысты қазіргі кезде тіршілік ететін жануарлар кейбір деректер бойынша 24 (И.Х. Шарова, 2004) немесе 26 типке (Н.В. Чевышев, 2005) топтастырылады. 1980 жылға дейін бір клеткалы жануарлар бір ғана қарапайымдылар Типіне топтастырылып келсе, ал қазіргі кездегі электронды микроскоппен зерттеудің нәтижесінде олар 7 типке (саркомастигофоралар, апикомплексалар, миксоспоридиялар, микроспоридиялар, инфузориялар, лабиринтулалар және асцепоспоралылар) жіктелген (Шарова, 2004). Кейбір ғалымдар (Чебышев, т.б.) геологиялық кезеңдерде жануарлардың 9 типінің түрлері тіршілік етіп, кейіннен жойылып кеткен деп есептейді. Әрбір типке жататын жануарлар түр құрамы да түрліше болып келеді. Мысалы, тақташалылар типіне 2 туысқа жататын 2 түр кіретін болса, ал буынаяқтылар типіне 2 млн-ға жуық түрлер топтастырылған. Әрбір жеке типке жататын жануарлардың түрлерінің құрылысы мен тіршілік әрекеттерінде бір-біріне туыстық жағынан көптеген ұқсас белгілер бар. Атап айтқанда, хордалылардың 40 мыңнан астам түрлерінің бәріне тән хордасы, жүйке түтігі және жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Ғылымның дамуына байланысты, кейбір деректер бойынша, жыл сайын Жер шарының әр түрлі аймақтарынан орта есеппен құстардың жаңа 3, сүтқоректілердің 15 түрі табылып сипатталады. 1996 ж. жануарлардың жаңа циклофора деген жаңа типі табылып, оған ғылыми сипаттама берілді (Н.М. Мамедов, т.б., 1998). Өсімдіктер әлемінде типтің баламасы ретінде бөлім деген ұғым қолданылады.

Екі мағынада колданылады.

1. Өсімдіктер мен жәндіктерді (хайуандарды) олардың құрылыс ерекшеліктеріндегі басты-басты ұқсастықтары тұрғысынан оқшаулайтын ең ірі жүйелік яки жіктемелік категория. 2. Нақтылы жүйелік яки жіктемелік категорияны алғаш рет оқшаулауға негіз болған "өкіл" хақында қолданылатын атау (мысалы, типтік түр, типтік геологиялық қима, типтік бірлестік т.с.с.).

## Дереккөздер
# Хордалылар

**Хордалылар**, желілілер (Chordata) — жануарлар дүниесінің тарихи дамуының ең жоғары сатысында тұрған тип. Қазіргі кезде хордалылардың 3 тип тармағы: басжелілілер, қабықтылар және омыртқалылар, 40 мыңнан астам түрі белгілі. Бұлар Жер шарының барлық аймақтарында таралған. Хордалылардың өздеріне тән бірнеше белгілері бар:

1) Денесінің арқа жағында ұзына бойына орналасқан арқа желісі — хордасы болады;

2) Хорданың үстіңгі жағында ұзына бойына орналасқан орталық жүйке жүйесінің қызметін атқаратын жүйке түтігі бар. Төменгі сатыдағы хордалыларда бұл өмір бойы сақталады, ал жоғары сатыдағы хордалыларда даму барысында оның алдыңғы бөлігі миға, артқысы жұлынға айналады;

3) Хордалылардың жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Бұл төменгі сатыдағы хордалыларда өмір бойы сақталады да, жоғары сатыдағы хордалыларда өкпеге айналады;

4) Хордалылардың көпшілігінің қан айналымы тұйық және олардың жүрегі де денесінің құрсақ жағында орналасады. Тек қандауырша тәрізділердің жүрегі болмайды, оның қызметін құрсақ қолқа қантамыры атқарады. хордалыларда бұдан басқа, омыртқасыз жануарларға да ұқсас белгілері де болады. Мысалы, екінші реттік дене қуысы, екінші реттік ауыз қуысы, денесінің екі жақты симметриялы болуы, бұлшық еттерінің метамерлі орналасуы, т.б. Хордалылардың табиғатта және адам өмірінде атқаратын маңызы өте зор. Олар биосферадағы зат пен энергия айналымында, әсіресе, тірі организмдер арасындағы қоректік тізбек құруда елеулі рөл атқарады. Олардан алынатын өнімдер (терісі, жүні, еті, жұмыртқасы, уылдырығы) шаруашылықтың түрлі салаларының бәрінде қолданылады; қара Дөңгелекауыздылар, Балықтар, Қосмекенділер, Бауырымен жорғалаушылар, Құстар, Сүтқоректілер.
# Омыртқалылар

**Омыртқалылар**, бассүйектілер (Vertebrata, Cranіata) – хордалы (желілі) жануарлардың тип тармағы. Қазба қалдықтары ордовик – төменгі силур кезеңдерінен белгілі.

Акула
Жолбарыс
Саламандра
## Тарихы

Омыртқалылардың арғы тегі теңізде тіршілік еткен төменгі сатыдағы хордалылар (қабықтылар, бассүйексіздер). Нағыз Омыртқалылар тұщы суларда пайда болып, олардың эволюциялық дамуының алғашқы сатылары сонда өткен. Жақсы жетілген қозғалу органдарының нәтижесінде су Омыртқалылары (негізінен балықтар) су қоймаларында тіршілік етіп, кейіннен теңіздерге таралған. Тіршілік еткен су қоймаларында оттектің жеткіліксіз болуы девонда олардың құрлыққа шығуына себепші болды. Алғашқы құрлыққа шыққан Омыртқалылар – ихтиостегилер. Бұлар саусаққанатты балықтардан шығып, қосмекенділердің; ал мезозойда жақсы дамыған бауырымен жорғалаушылардың, триаста сүтқоректілердің, юра кезеңінде құстардың арғы тегі болып саналады. Барлық Омыртқалылардың эволюциялық дамуы олардың дене құрылысының күрделенуімен сипатталады. Дене тірегі – хорда, эволюциялық даму процесінің барысында ересек жануарларда (төменгі сатыдағы балықтардан басқасында) хорда, көбінесе омыртқаға айналады (тип тармағының аты осыдан шыққан). Омыртқалылардың судан құрлыққа шығуына байланысты дене құрылысы күрделілене түсті. Төменгі сатыдағы Омыртқалылардың жүрегі екі камералы болса, жоғары сатыдағы Омыртқалылардың бұлшық етті төрт камералы жүрегі көптеген негізгі (құлақшалар мен жүрекшелер) және қосымша бөліктерден (венозды синус, артериальды конус) тұрады. Қан айналыс жүйесі тұйық біткен. Су Омыртқалыларының (бассүйексіздер, балықтар) тыныс алу органы – желбезек, ал құрлықтағы Омыртқалыларда қос өкпе болады. Көру, есту, сезім және иіс сезу органдары жақсы дамыған. Жүйке жүйесі ми, жұлын және шеткі жүйке түйіндерінен (ганглиялардан) тұрады. Зәр шығару органы – қос бүйрек. Омыртқалылардың барлығы да даражыныстылар, жыныс безі екеу, бірақ балықтарда гермафродитизм байқалады. Кейбіреулері жұмыртқа салып, екіншілері ұрпақтарын тірідей туып көбейеді.

## Түрлері

Құстар
Омыртқалылардың 40 – 45 мыңдай түрі белгілі. Оларды 7 класқа жіктейді: дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар, сүйекті балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер. Омыртқалылар жер бетінде кең тараған, оларды әлемдік мұхиттардың түбінен бастап, биік таулы аймақтар мен сусыз шөлді жерлерден кездестіруге болады. Омыртқалылардың биосферада алатын орны зор, әдетте бұлар биоценоздағы трофиктік (қоректік) тізбекті аяқтайды. Омыртқалылардың адам өмірі үшін маңызы зор. Өйткені Омыртқалыларға кәсіптік аң және ауыл шаруашылығы жануарларының негізгі көпшілігі жатады. Омыртқалылардың арасында ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы зиянкестері, ауру тарататын түрлері де жетерлік.

## Сілтемелер

* Омыртқасыздар
* Омыртқа
* Омыртқа бағанасы

## Дереккөздер
# Класс (биология)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Класс** (лат. *classis*) - биологиялық жүйелеудің жоғарғы таксономиялық санаттарының бірі. Ол жақын отряд жануарларын біріктіреді. Мысалға, кемірушілер отряды, насекомжегіштер, жыртқыштар, сүтқоректілер класына біріктірілген. Арғы тегі бір құрылысы жалпы жобаға сәйкес класс жануарлары бір типке біріктірілген. Мысалға, мекенділер, құстар, сүтқоректілер т.б. омыртқалы жануарлар типіне енгізілген.

## Дереккөздер
# Нағыз аңдар

**Нағыз аңдар** (*Therіa*)– сүтқоректі жануарлардың класс тармағы.
Олар Жер шарында кең тараған. Құрлықта, топырақ астында, суда және ауада ұшып жүріп тіршілік етуге бейімделген. Дене тұрқы да әр түрлі.
Мысалы: көк киттің денесінің ұзындығы 33 м, ал салмағы 160 т болса, ең кіші түрі – жабайы араға ұқсас жарғанаттың денесінің ұзындығы 30 мм, салмағы 2 г-дай болады.
Бұлардың барлығына ортақ қасиет – ұрпақтарын тірідей туып, сүтімен асырайды. Көпшілік түрлерінде етті еріндері жақсы жетілген. Нағыз аңдарда клоака болмайды, ас қорыту, зәр шығару және жыныс жолдары сыртқа жеке-жеке ашылады. Бұл класс тармағына жататын түрлердің шығу тегі мен эволюциялық даму кезеңдері палеонтологиялық тұрғыдан толық зерттелген. Олардың қаңқа қалдықтары мезозой эрасынан табылған.

Қазақстанда нағыз аңдардың 8 отрядына жататын 178 түрі белгілі. Олардың 6 отрядқа бірігетін 40 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген нағыз аңдар 2 инфракласқа бөлінеді:

1. Төменгі сатыдағы аңдар; қосымша қалталы жануарлар.
2. Жоғарғы сатыдағы аңдар; қосымша арық жолдасты жануарлар.

## Дереккөздер
# Жоғарғы сатыдағы аңдар[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Жоғарғы сатыдағы аңдар.**Қазір барлық материкте кездесетін жер бетінде кеңінен тараған, әр түрлі тіршілік жағдайында кездесетін жоғарғы сатыдағы сүтқоректілер.
Өзіне тән маңызды белгілері мынандай:

* Біріншіден, алдыңғы мидың күмбезі жақсы жетілген және ми сыңарлары бірімен-бірі сүйелді дене арқылы байланысқан.
* Екіншіден, плацента әрқашанда пайда болады, ұрпағы өз бетінше емшек еме алатындай болып туады.
* Үшіншіден, қалталы сүйектері болмайды.
* Төртіншіден, қынабы әрқашанда жұпсыз болады.
* Бесіншіден, олардың көпшілігінде сүт тістері мен нағыз тісінен басқалары тісеп отырады.

Осы заманда тіршілік ететін плацентті сүт қоректілердің 18 отряды белгілі.

## Тағы қараңыз

* Төменгі сатыдағы аңдар

## Дереккөздер
# Тұқымдас[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Таксономиялық санат
**Тұқымдас** (лат. *famіlіa*) – биологиялық жүйеленімдегі таксономиялық категория.

Тұқымдас туыстығы жақын, тегі бір туыстарды біріктіреді. Мысалы, тал тұқымдасына тал, терек; ал тиін тұқымдасына тиін, сарышұнақ, т.б. жатады. Бірқатар тұқымдастың құрамына бірнеше жүздеген туыстар (күрделігүлділердің 1 мыңнан аса, аламандардың 100-ден аса туысы бар) кіреді. Сонымен қатар құрамында бір ғана туыс болатын тұқымдастар да кездеседі. Мысалы, анар тұқымдасының өзі аттас бір ғана туысы бар. Тұқымдастың латын атауы ботаникада, микологияда және бактериологияда – aceae; зоология мен вирусологияда іdea-мен аяқталады. Ірі тұқымдастар тұқымдас тармағына бөлінеді (онда oіdae және іnae жалғаулары жалғанады). Туыстығы жақын тұқымдастар отрядқа (зоологияда), қатарға (ботаникада біріктіріледі.

Тұқымдас (familia) - биологиялық жүйелеудегі таксономиялық категория. Ортак шығу тегі жақын туыстарды біріктіреді. Жақын тұқымдастарды қатарға біріктіреді, кейде өтпелі топтарға, тұқымдас үсті, отряд асты және т.б. біріктіреді.

## Дереккөздер
# Тышқандар тұқымдасы

Үй тышқаны
**Тышқандар тұқымдасы (Мигісіае).** Тышқандар — көбінесе інде тіршілік ететін, кеңінен тараған кемірушілер. Бұлар негізінен өсімдіктермен, кейбір түрлері ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Тышқандар — тез жетілетін, өсімтал жануарлар. Қоректік азық мол болып, қолайлы жағдай туса, кейбір түрлері жыл бойы көбейе береді.

* **Тышқан тұқымдастарынан** біздің елімізде егеуқйрықтар кездеседі. Бұл топтың негізгі өкілдері сүр егеуқұйрық немесе қаптесерлер. Бұлар — көбінесе құрылыстарда, адам мекендейтін жерлерде болады. Тышқандардың көптеген түрі барлық жерлерде кездеседі.
* Үй тышқаны
* Дала тышқаны
* Орман тышқаны т.б.

Орман тышқандары ағаштың себілген тұқымын тасып, өскінін жойып, зиянын тигізеді. Егіс тышқаны — басқа тышқандардан азу тісінің құрылысындағы ерекшелігімен және құйрығының қысқа болуымен ажыратылады. Бұлар — астық шаруашылырының зиянкестері.

* Арктикада лемминге деген бір түрі кездөседі. Олардың кейбіреулері кыс-қа қарай түсін аққа өзгертеді. Шөлді жерлерде құм тышқан-дары кездеседі. Бұлардың басқаларына қарағанда ірі, сүйретілген ұзын құйрығы болады.

## Тағы қараңыз

* Тышқандар

## Дереккөздер
# Құмтышқандар

| Құмтышқандар Қазбалық ауқымы: Late Миоцен - Recent |
| --- |
|  |
| Ғылыми топтастыруы |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Дүниесі: | Жануарлар  |
| Жамағаты: | Хордалылар  |
| Табы: | Сүтқоректілер  |
| Сабы: | Кеміргіштер  |
| Ұлы тұқымдасы: | Muroidea  |
| Тұқымдасы: | Muridae  |
| Кіші тұқымдасы: | **Gerbillinae** Джон Эдуард Грей, 1825 |

 |
| Тектері |
| *Ammodillus*
*Brachiones*
*Desmodilliscus*
*Desmodillus*
*Dipodillus*
*Gerbilliscus*
*Gerbillurus*
*Gerbillus*
*Meriones*
*Microdillus*
*Pachyuromys*
*Psammomys*
*Rhombomys*
*Sekeetamys*
*Tatera*
*Taterillus* |

**Құмтышқандар** - денесінің ұзындығы 11 – 20 см, салмағы 20 – 200 г дейін жететін орташа пішінді тышқандар.

Құмтышқандардың тұмсықтары сүйір, көздері үлкен және құйрығының ұштары шашақты болып келеді. Бұлар шөлейтті аймақтарда көптеп таралған, бірнеше шығу тесігі бар үлкен індерін топ болып топтасып салады. Қазақстанда құмтышқандардың 4 түрі тараған: үлкен, қызыл құйрық, кіші және жыңғыл құмтышқандары.

## Дереккөздер
# Туыс (биология)[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

**Туыс** (лат. *genus*) — филогенетикалық тұрғыдан бір-біріне туыстығы жақын түрлерді біріктіретін, түрден жоғары болатын негізгі таксономиялық санат. Кейбір туыстың оншақты, кейде жүздеген, мыңдаған (кейбір жәндіктер, өсімдіктер туысы), болмаса 2-4, тіпті бір түрі де болады.

Туыстың ғылыми атауы латынша бір сөзбен белгіленеді, мысалы мысық туысы — Felis. Биномдық номенклатурада тектік атау тектегі әрбір түр үшін биномдық түр атауының бірінші бөлігін құрайды. Мысалы Panthera leo (арыстан) және Panthera onca (ягуар) - пантера туысының екі түрі.

Туыс құрамын таксономистер анықтайды. Туыстарды классификациялау стандарттары қатаң кодификацияланбаған, сондықтан әртүрлі тұлғалар туыстарды әртүрлі классификациялауы мүмкін. Алайда кейбір жалпы тәжірибелер қолданылады, оның ішінде жаңадан анықталған тұқымдас төмендегі үш өлшемге сай болуы керек:

1. монофилия (ағылш. *monophyly*) – тектік таксонның барлық ұрпақтары біріктірілген (яғни филогенетикалық талдау монофилді де, жеке тектік ретінде жарамдылығын да анық көрсетуі керек).
2. пайымды жинақылық – туысты қажетсіз кеңейтуге болмайды.
3. анықтылық – эволюциялық сәйкес өлшемдерге қатысты, яғни экология, морфология немесе биогеография; ДНҚ тізбегі гендердің ағынын тікелей тежейтін жағдайларды қоспағанда (мысалы, постзиготикалық тосқауылдар) эволюциялық линиялардың шарты емес, салдары болып табылады.

## Дереккөздер
# Түр (биология)

**Түр** (лат. *Species*) — тірі ағзалар жүйесіндегі негізгі құрылымдық бірлік; жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің негізгі таксономиялық бөлімі.

Жынысты, айқас ұрықтанатын ағзалардың өзара шағылысып өсімтал ұрпақ беретін дарақтарының популяцияларын бір түр деп атайды. Бір түрге жататын дарақтар белгілі бір ареалды мекендейді, ортақ морфо-физиологиялық белгілері болады, алшақ дарақ топтарымен табиғи жағдайда шағылыспайды.

XVII ғасырдың аяқ кезінде жануарлар мен өсімдіктердің алуан түрлілігі және бұлардың арасында бір жанұя мүшелерінің өзара ұқсастығындай ұқсас дарақтар тобы бар екендігі туралы ұғым туды. Мысалы, қасқыр, түлкі, ала қарға, ұзақ қарға, қайың, емен, бидай, сұлы, т.б. түр деп танылды. Сипатталған түр саны көбейе түсуіне байланысты олардың аттарын реттеуге және туыстығы жағынан бір-біріне бағынышты жүйеге, сондай-ақ түрден де ірі жүйелер құру қажет болды. Швед натуралисі Карл Линней өзінің «Табиғат жүйесі» атты еңбегінде өсімдіктер мен жануарлар топтастыруының негізін құрды.

Жүйелеудің негізгі бірлігі ретінде **түр** ұғымын ғылымға енгізген швед ғалымы Карл Линней (1707-1778) болды. Ғалымдар жаңа түрлерді ашып сипаттады және оларға атау берді. Алғашқыда атаулар сол түрді ашқан зоологтің ана тілінде берілген болатын. К. Линней түрлерді атауда жалпыхалықаралық латын тілін пайдалануды ұсынды. Әртүрлі мемлекеттердің зоолог ғалымдары қандай жануар жөнінде айтылып жатқанын түсіну үшін К. Линней әрбір түрге екі сөзден тұратын латын атауын берді. Атаудың бірінші сөзі — зат есім, ол жануардың белгілі бір туысқа жататынын (мысалы, «шағала») білдіреді, атаудың екінші сөзі — сын есім, түр анықтамасын («көл») береді. Нәтижесінде белгілі құстың — көл шағаласының түр атауы анықталады. Бұл атау тек соған ғана тиесілі, мұндай атаумен басқа жануар аталмайды.

## Дереккөздер
# Джибути[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

|  |
| --- |
| **Джибути Республикасы араб.: جمهورية جيبوتي‎ (Джумхурият Джибути) фр. *République de Djibouti |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Байрақ
 | Елтаңба
 |

 |
| Ұран: *«Unité, Égalité, Paix»* |
| Әнұран: *«Flag song»* *(тыңдау )* |
|  |
| Тарихы |
| **Тәуелсіздік күні** | 27 маусым 1977 жыл (Франциядан) |
| Мемлекеттік құрылымы |
| **Ресми тілдері** | араб тілі, француз тілі |
| **Елорда** | Джибути |
| **Ірі қаласы** | Джибути |
| **Үкімет түрі** | Президенттік республика |
| **Президенті Премьер-министрі Ассамблея төрағасы** | Исмаил Омар Гелле Абдулкадер Камил Мохамед Мохамед Али Хоумед
 |
| **Мемлекеттік діні** |  Ислам |
| Географиясы |
| **Жер аумағы** • Барлығы • % су беті
  | Әлем бойынша 146-орын 23 200 км² 0,09 |
| **Жұрты** • Сарап (2016) • Тығыздығы
 |  942 333 адам 37,2 адам/км² (168-орын) |
| Экономикасы |
| **ЖІӨ** (АҚТ)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  3,974 млрд. $ 3,788 $ |
| **ЖІӨ** (номинал)  • Қорытынды (2018)  • Жан басына шаққанда |  2,187 млрд. $ 2,084 $ |
| **АДИ** (2015) | ▲ 0,473 (төмен) (172-орын) |
| **Валютасы** | Джибути франкы |
| Қосымша мәліметтер |
| **Интернет үйшігі** | .dj |
| **ISO коды** | DJ |
| **ХОК коды** | DJI |
| **Телефон коды** | +253 |
| **Уақыт белдеулері** | 3 |

**Джибути** (араб.: جيبوتي‎), ресми атауы **Джибути Республикасы** (араб.: جمهورية جيبوتي‎) — Африканың солтүстік-шығысында, Африка мүйізінде орналасқан мемлекет. Эфиопиямен, Сомалимен және Эритреямен шектеседі.

## Тарихы

Қазіргі Джибутидің аумағы VII ғ.-да араб сұлтандарының билігіне көшті. XIX ғ.-да аумақты Франция отарлап, мемлекетке ресми түрде Француз Сомали Жағасы атын берді (кейін - афарлар мен иссалардың француздық аумағы).

## Саяси құрылымы

Президенттік республика. Президент үкімет басшысы және Қарулы күштердің Жоғары Бас Қолбасшысы. Заң шығару функциясын 5 жылға сайланатын бір палаталы Ұлттық жиналыс атқарады. Атқарушы билікті президентке бағынышты министрлер Кеңесі атқарады.

## Әкімшілік жіктеу

Ел аумағы 5 аймақтан және 1 қаладан тұрады.

## Экономика

Ел экономикасы көбіне теңізшілікке негізделген. Астанасы Джибути негізі қаланғалы бері Эфиопиямен арадағы негізгі теңіз порты болып табылады.
Экспорт: тері, үй жануары, кофе
Импорт: тағамдар, сусындар, көлік, мұнай өнімдері, электроника. Саудадағы серіктестері - Франция, Эфиопия, Жапония.

## Білімі

15 жастан асқан халықтың сауаттылығы 68% (2003 жылғы есеп). Джибути халқы жас, шамамен 40% 15 жасқа дейінгілер. Тәуелсіздік алғанға дейін халықтың басым бөлігі сауатсыз болса, 1969 жылы республика бойынша 26 бастауыш, 3 орта және 2 техникум болды.

Мектептегі білім тегін. Білім беру шығындары ЖІӨ-нің 3,6% құрады (2018 ж.).

2006 жылы Джибути университеті құрылды, оған дейін студенттер шетелде оқуға мәжбүр болды. Электронды кампус 2014 жылы іске қосылды.

## Халқы

Негізгі этникалық топтары - исса, афар және солтүстік сомалилік тайпалар.

## Дереккөздер