Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Krowelandɩ

Krowelandɩ kɛna Erɔpʊ ilemiye nɛ hayʊ kiŋ taa tɛtʊ natʊyʊ. Ɛlɛ siŋŋŋ taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Amerika ilemiye nɛ hayʊ kiŋ; ɛlɛ politiki yɔɔ lɛ pɛkpɛnda-ɖɩ Erɔpʊ ñɩna yɔɔ pɩkɩlɩna ajɛya wena awɛna Danɩmarkɩ nɛ Nɔɔrvɛzɩ ñɩna hɔɔlʊʊ taa. Ajɛya wena acɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ata yɔ anaa yɔ: wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Islandi nɛ Krowelandɩ teŋgu; wɩsɩ ɖɩdʊyɛ taa lɛ Kanada nɛ Paafɛɛ teŋgu; hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ atilantiki lɩŋgamʊʊ.

Pamaza Krowelandɩ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 2 166 086 km2. Ameriki nɛ hayʊ kiŋ taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛŋna ɛjaɖɛ naatozo ñɩnɖɛ walanzɩ taa nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ ɖɩkɛŋna kajalaɣ ñɩnɖɛ keteŋga kpeekpe yɔɔ ndɖɩ ɖɩpaŋna ɛsɛ nɛ lɛɛna yɔ. Payaɣ Krowelandɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ se Marguerith II nɛ ɛ-tɛ komisariya nɩnʊ se Mikaela Engell, piyele komina ñʊʊdʊ payaɣ se Kim kielsen. Peeɖe paɣtʊ lɩzɩyaa ñʊʊdʊ payaɣ se Lars Emil Johansen.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ krowelandɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Nuuki nɛ ndʊ tɩkɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ.
Pɩnaɣ 2018 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa lɛ pana ɛyaa ɛzɩ 55 877 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa yee pakalɩɣ ɛyaa km2 taa kɔyɔ, panaɣ-wɛ ɛzɩ 0,03 yɔ. Yee ɛyʊ ɛsɔɔlaa se ɛyaa nɔɔyʊ kɛ kaŋgalafu yɔɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɔyɔ, pɩkɛna-ɩ kɩjɛyʊʊ se ɛma +299 ɛ-tɛ kaŋgalafu kpata yɔɔ pʊcɔ ŋɛ ɛɛma pɩtɛ ɛyʊʊ kaŋgalafu nimaɣ mayaɣ.

Liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ-ɖɩ peeɖe yɔ palɩzɩ ɖɩ-yɔɔ kɛ Taanuwa samtʊ hʊlaɣ.
# Palɩtiki teŋgu

BalticSea March2000 NASA-S2000084115409 mdTimmendorfer Strand
Nienhagen Baltic Sea
Palɩtiki teŋgu kɛna teŋgu ŋgʊ kɩwɛ ketenzi hɛkʊ taa yɔ. Teŋgu kʊnɛ kɩ-walanzɩ mɩtaɖɛ wɛ 364 800 km2 nɛ kɩ-hɔɔyɛ taa maɣna 24 000 km3. Ki-cukaŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa 459 nɛ kɩɖaalakɩŋ taa wɛna kilomɛtanaa 1 600 km. Kɩwɛ Eerɔpʊ nɛ kɩ-hayʊ kiŋ nɛ Hayʊ kiŋ teŋgu wɛna kɩnɛ Atɩlantiki Lɩŋamʊʊ ñɩŋgʊ pɛ-hɛkʊ taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hadɛ kiŋ lɛ, teŋgu kʊnɛ nɛ Kategati nɛ Sigaageraki teŋgunaa pa-lɩm kpeŋna ɖama taa. Lɩm ɛwadɩyɛ nzʊlʊma naadozo kpɛndʊna nɛ pɩkpɛŋ teŋgu kʊnɛ kɩ-taa.

Awada nzʊlʊma anaa yɔ: wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Fɛɛlandɩ ɛwadɩyɛ nzʊlʊmɩyɛ piyele Pɔtnii ñɩnɖɛ ŋ̃ɛwɛna hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa hadɛ kiŋ lɛ, Riga lɩm kpɛŋna. Ajɛya wena acɔ Paltiki teŋgu nɛ ata yɔ, anaa yɔ: wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ hayʊ kiŋ lɛ, Sʊyɛdɩ ɛjaɖɛ wɛna piyele wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ lɛ Fɛɛlandɩ, pɩkazɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ Ruusii nɛ Ɛsɩtoonii; Lɛtonii ɛjaɖɛ wɛna; teŋgu kʊnɛ nɛ kɩ-hadɛ kiŋ lɛ Lituyanii, Rusii nɛ Polɔɔñɩ ajɛya pɩkazɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hakiŋ lɛ Caama nɛ Tanimarikɩ ajɛya wena teŋgu kʊnɛ kɩ-kamaɣ yɔɔ.

Keteŋga kpeekpe taa lɛ, Palɩtiki teŋgu kʊnɛ kɩkɩlɩna kɛʊ kɩfalʊʊ. Ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, teŋgu kʊnɛ kɩɩkɛna pɔɔ cickpelaɣ pʊcɔ nɛ kawalʊ nɛ kawalʊ.

Mer Baltique
# Mediteranee Teŋgu

Meditɛranee teŋgu
Mediteraniya kɛna teŋgu ŋgʊ ketenzi cɔ; kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ. Ɛlɛ kɩyɔɔlʈaɖɩɣ kpɩɖɩ kpɩɖɩ. Pɩtʊlɩna ɖoli pazɩ. Teŋgu ŋgʊ kɩwɛ Eerɔpɩ, Afrika nɛ Azia pɛ-hɛkʊ taa. Pamaazɩ-kʊ nɛ pɔcɔɔ pɩtaa yɔ, pɩlakɩ ɛzɩ 2,5 millions km2 mbʊ yɔ. Kɩna Atlantiki lɩŋgamʊʊ patamsɩ ɖama nɛ ɖoli nɛ ɖɩnɛ walanzɩ taa maɣnɩ ɛzɩ 14km2 yɔ.

Hɩɖɛ nɖ paya teŋgu ŋgʊ mbʊ yɔ, ɖɩlɩna latin kʊnʊŋ taa; nɛ ɖɩtɔbʊʊ kɛlɛ se lɩm mbʊ tɛtʊ cɔɔ-pʊ kpɛɛɛ nɛ pɩta yɔ. Ɖooo lɔŋ taa lɛ, Mediterrania kaakɛ teŋgu ŋgʊ kɩ-yɔɔ palakaɣ tadɩyɛ yɔ. Lɔŋsɩnɖaa nɛ tɩlɩya ndɩ ndɩ pakataɣ ɖɔɖɔ peeɖe. Ɖɩnaɣ Mezopotania tɩlɩtʊ, Egypti nɛ Persia nɛ Fenecia nɛ Kartyagen nɛ Berbernaa nɛ Grecia nɛ Romaa mba patɩlɩtʊ. Pɩkpaɣʊ nɛ ɖooo kiɖe tɛɛ yɔ mbʊ mbʊ pɩɖɔma peeɖe yɔ pɩwɛna wazaɣ sɩŋŋŋ kɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ɛsa-kuliye taa pɩlɩna kapaɣlɩka yɔɔ.

Mediteraniya teŋgu nɛ Atlantiki lɩŋgamʊʊ patamsɩ ɖama nɛ Gibraltar lɩɩyɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Marmara Teŋgu nɛ Teŋgʊ Kɩkpɛdʋʋ patamsɩ ɖama nɛ Dardanelles nɛ Bosphore. Suez Teŋgu nɛ Mediteraniya teŋgu patamsɩ ɖama nɛ Teŋgu Kɩsɛɛmʋʋ. Pɩkɛ teŋgu ŋgʊ kɩɖɩɣ hɔɔlʊ kʊɖʊmʊʊ yɔ nɛ ajɛya 23 nɔnɔsɩ tʊlɩ nɛ kʊyɔɔ. Ɛlɛ ajɛya nayɛ wɛɛ nɛ acɔʊ a-taa kikiii nɛ Mediteraniya Teŋgu tɔm. Rusii ajɛya kɩgaʊ ŋgba tɔŋ se Mediteraniya Teŋgu kɛ teŋgu ŋgʊ paapɩzɩɣ payaa-kʊ kʊɖʊmʊʊ kpayɩ yɔ. Size teŋgunaa sakɩyɛ tɩŋgʊ nɛ kɩ-taa nɛ pɛɖɛʊ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa. Adriyatiki Teŋgu tɔm pakpakɩɣna nɛ pɔyɔɔdɩɣ tɔm ndʊ.

Mediteraniya teŋgu hɔɔlʊ taa nikaɣ nɛ sʊŋga pɔ-tɔm wɛ hɛɛɛ. Ɛlɛ wɩlɩŋ alɩwaatʋ taa lɛ wɩlɩŋ nɛ sʊŋga pɛwɛ ɖɔɖɔ sɩŋŋŋ. Peeɖe ɖɔɖɔ mbʊ yɔ, yolim taa ɛsɔtaa wɛ kaɖɛ. Tɛʊ ɛtɔmaa kɩnɩɣ, kɩnɩɣ ɖɔɖɔ kadadayaɣ nɛ tɛtʊ ɖɛɛ lɩm ɖɔɖɔ. Alɩwaatʋ natʊyʊ taa tɛʊ pɩzɩɣ kɩnɩɩ ɛzɩ fenasɩ naadozo yaa pɩɖɛɛ pɩyɔɔ. Pʋyɔɔ yɔɔ yolim tɩkɩ lɛ, lim kɩlɩʊ nɛ pɩsʊʊ ɛyaa yɔɔ yem yem. Mbʊ pɩlaba Vaison-la-Romaine taa pɩnaɣ 1992 nɛ ɖɔɖɔ Aude taa pɩnaɣ 2000 taa. Mediteraniya Teŋgu taa lɩm sɔʊ nɛ pɩkɩlɩɣ Atlantiki Teŋgu taa lɩm mbʊ pʋyɔɔ yɔ pɩkpeŋ kamaɣ fɛyɩ.
# Suɛz Hɛŋa

Suɛz hɛŋa
Suɛz hɛŋa wɛ Egypti tɛtʊ taa. Ka-ɖaalakɩŋ taa wɛ kilomɛtanaa 193,3 nɛ toboyu taa lɛ, pɩmaɣna mɛtanaa 280 yaa 345. Lɩŋgʊ taa lɛ, pimaɣna mɛtanaa 22,5. Hɛŋa ŋga kataŋna Port-Saïd nɛ Méditerranée teŋgu. Hɛŋa ŋga kɛtɛziɣ lɩŋgamɩŋ niitozo.

Pɛhɛ hɛŋa ŋga kpaɣ pɩnaɣ 1859 nɛ 1869. Bourse de Paarii ñaɣna pana nɛ pabɩ liidiye sakɩyɛ nɛ sʊkʊlɩ laɖʊ sɔsɔ weyi payawaɣ-ɩ se Ferdinand de Lesseps yɔ, ɛnʊ cɔŋgaɣna tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ. Hɛŋa ŋga kɔ-yɔɔ kɛ nʊmɔʊ wɛ tobi Europe nɛ Asia pɛhɛkʊ taa. Pɩtatasɩ kɛʊ kɩcɛyʊ se ɛyʊ ɛtɔ se ɛcɔʊ Afrika kpɛɛɛ nɛ pʊcɔɛtalɩ Europe yaa Asia. Ɖooo lɛ ‘‘Cap de Bonne Espérance’’ ɖeke patɩŋgaɣna. Pɩcɔ nɛ pɛhɛʊ hɛŋa ŋga 1869 lɛ, patiŋgaɣna tadɩyɛ wondu kɛ tataa nʊmɔʊ ŋgʊ kɩwɛ Mediteranee teŋgu Kɩsɛɛmʊ yɔ.

Aloma fenaɣ 29 kɛ pɩnaɣ 1888 kɛ Constantinople paɣtʊ lɩzɩya paɣ opaɣtʊ se ‘‘Suɛzɩ heŋa ŋga, kɛwɛ yem yɔbɩ. Nɔɔyʊ ɛtaatɔ se ɛwɛna ɖoŋ nɩɩyɛ kɔ-yɔɔ. Pɩha paa anɩ ɛwɛna waɖɛ se ɛtɛzɩ-kɛ ɛzɩma ɛsɔɔla yɔ; paa you alɩwatʊ taa yaa laŋhɛzɩyɛ alɩwatʊ. Pataacɔna ɛyʊ kɩɖaʊ kɛtɛɛka nɛ pɔtɔ; se pʊ-yɔɔ’’.

Hɛŋa ŋga kɛkɛ ‘‘Sues Canal Autority’’ ñɩŋga; mba tɩna kañɩm nɛ mba cɔŋna ɖɔɖɔɔ kɔ-yɔɔ.

Kɩyɛna fenaɣ nʊwa ñɩŋgʊ wiye pɩnaɣ 2014 kɛ Egypti mba tɔma se peliu wɛɛ se patasɩ hɛŋa ŋga hʊyʊʊ nɛ katɩŋna kɩpɩnaɣ cɔlɔ kpɛɛɛ.
# Teŋgu kɩsɛɛmʊʊ

Red Sea 37.95521E 21.41271N
Teŋgu kɩsɛɛmʊʊ kɛna teŋgʊ kɩwɛ ilema naalɛ hɛkʊ taa yɔ: Afrika teŋgu nɛ Azii ñɩŋgʊ pɛ-hɛkʊ taa. Mba pɔcɔŋna keteŋa nɛ kɔ-yɔɔ ñɩm yɔɔ yɔ, laŋ, lɩm nɛ tɛtɛ wondu yɔɔ yɔ, pamaza teŋgu kɩsɛɛmʊʊ kʊnɛ lɛ, kɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 450 000 km² yɔ. Kɩ-ɖaalakɩŋ taa wɛ ɛzɩ 1 1914 km yɔ pʊtɔbʊʊ se toboyuu taa ñamaɣna 300 km. Teŋgu kʊnɛ kɩ-tɛ liŋguu taa lɛ pɩmaɣna ɛzɩ mɛtanaa 500 yɔ nɛ ɖenɖe pɩkɩla cukaŋ yɔ, peeɖe pɩzʊʊ pɩtalɩ mɛtanaa ɛzɩ 3 040 yɔ.

SharmView
Ajɛya wena acɔ Teŋgu kɩsɛɛmʊ kʊnɛ nɛ ata yɔ anaa yɔ: Egipiti, Suudaŋ, Eriitree, Cibutii, Arabii Sauditii nɛ Yemenii. Teŋg̀u kʊnɛ kʊ-yɔɔ kɛ tadaa laɖaa nɛ keteŋga yɔɔ cɔnɩyaa mba palɩɣna Mediteranee teŋgʊ hɔɔlʊʊ yɔɔ yɔ yaa mba palɩɣna Ɛndɩ Kujomuu taa yɔ se pɩtaaɖʊ-wɛɛ kʊñɔŋ se pɔcɔɔ Afrika ilemiye.

Ebeya mba cɔlɔ lɛ, Teŋgu kɩsɛɛmʊʊ kʊnɛ payaɣa-kʊ Edom teŋgu, pʊtɔbʊʊ se kɩsɛwa. Mbʊ ɖɔɖɔ Turk mba cɔnaa ɖɔɖɔ. Teŋgʊ kʊnɛ kɩ-hɩɖɛ siŋŋŋ lɩna Latɛŋ takayasɩ mayʊ weyi payaɣ-ɩ se Quinte-Curce yɔ ɛ-cɔlɔ. Ɛyɔɔdʊʊ camɩyɛ se wiyao sɔsɔ weyi payaɣ-ɩ se Erythrus yɔ, ɛnʊ yana-kʊ mbʊ. Ɛyɔɔdɩ mbʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ebreya taa lɛ eriitrɔsɩ tɔbʊʊ se kɩsɛɛmɩm; pɩfɛyɩ se nabayɩ ɛmaɣzɩ se teŋgu kʊnɛ kɩ-taa lɩm sɛwa.

Gulf of Aqaba 1