Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Siini Koloŋa Sɔsɔɔ

Siini Koloŋa sɔsɔɔ
Payaɣʋ se Siini koloŋa sɔsɔa yɔ pɩlɩna ka-ɖaɣlakɩŋ yɔɔ kɛ paya-kɛ hɩɖɛ nɖɩ. Pɩkɛna peeɖe sɔɔjanaa pɩlɩʊ sɔsɔʊ ŋgʊ kɩɩwɛɛ nɛ tam tɩnɛ pɔyɔkʋʋ nɛ pamaɣ yɔ. Pɩlɩʊ sɔsɔʊ ŋgʊ, kɩɩwɛɛ ɖooo caanaʊ pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu, pɩtalɩw ɛzɩ pɩnzɩ III yaa XVII kɛ mbʊ yɔ. Paama koloŋa ŋga se paɖaŋ pa-tɩ yɔɔ nɛ Siini mba mba pɛwɛna hayi kiŋ yɔ, pataapɩzɩ nɛ pasʊʊ pɔ-yɔɔ. Pɩkɛna pɩlɩʊ ŋgʊ wiɖiyi nɔɔyʊ tapɩzɩ nɛ ɛmana e-nesi yɔ; kpaɣ kɩ-ɖaɣlakɩŋ yaa kɩ-walanzɩ nɛ kɩ-paɣlaka taa.

Siini Koloŋa sɔsɔɔ
Payaɣʊ se koloŋa sɔsɔa yɔ, pɩkɛna hɔɔlʊʊ ŋgʊ pama ɖooo mbʋ payaɣ se Miŋ Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ tɛ alɩwaatʊ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, pɩkpaɣna "Shanhaiguan" hɔɔlʊʊ taa kɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Qinhuangdao kɛ Hebei egeetiye taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, pɩkpaɣna Jiayuguan kɛ Gansu hɔɔlʊʊ taa. Koloŋa ŋga, nabayɛ yɔɔdʋʋ se, ka-ɖaɣlakɩŋ kpeekpe talɩɣ kilomɛtanaa ɛzɩ 700 yɔ.

Siini Koloŋa sɔsɔɔ
Ka-ɖaɣlakɩŋ yɔɔ lɛ, Siini ɛjaɖɛ taa n̄ɩma yaɣ-kɛ se Kotokiŋ hiu tɛ koloŋa; mbʊ pʋyɔɔ yɔ, kotokiŋ hiu tɔbʊʊ se mbʊ pɩfɛyɩ kamaɣ yɔ.

Siini Koloŋa sɔsɔɔ
Siini n̄ɩma tɛ mazɩtʊ taa lɛ, papɩzɩɣ pɔtɔ ɖɔɖɔ se pɩtalɩɣ mbʋ payaɣ pɛ-tɛ se "Li naa" sakɩyɛ; nɛ pakpaɣ ɛzɩ kilomɛtanaa ɛzɩ 6700 yɔ pɩlakɩ pɛtɛ ɛzɩ "Li naa" 11 632 mbʋ yɔ. Pɩtasɩ lɛ, mɛtanaa 576 lakɩ ɛzɩ "Li naa" 13 400 mbʋ yɔ yaa mɛtanaa 500 ɖeyi ɖeyi. Koloŋa ŋga ka-kʊkʊyɩmɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtanaa 6 yaa 7 yɔ nɛ ka-walanzɩ taa lɛ pʋwɛ ɛzɩ mɛtanaa 4 yaa 5 mbʊ yɔ. Ɖomaɣ fenaɣ taa sɔsɔ weyi ɛcɔŋna ɛsɩyɛ ekpena nɛ tɔsʊʊ yɔɔ yɔ, ɛɖaɣna koloŋa ŋga maɣzɩ nɛ ɛyɔɔdɩ camɩyɛ se koloŋa ŋga ka-ɖaɣlakɩŋ kɛ kilomɛtanaa 8 851,8. Koloŋa kʊɖʊmaɣ ŋga, paɖaɣna-kɛ maɣzʋʋ mɩsɩ kʊm fenaɣ taa nɛ pana se ka-ɖaɣlakɩŋ taa talʊ kilomɛtanaa 21 196,18. Wayɩ wayɩ maɣzʊ pʊnɛ, pɩtamna wɔɔlɩŋ weyi weyi ɛyɔkaa yɔ payɩ.

Siini Koloŋa sɔsɔɔ
# 1949

Pɩnaɣ **1949** kɛ pɩnaɣ 1949 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 1949 kɛŋna 49 ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1948 nɛ 1950 hɛkʋ taa.

# 1949 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Lituyanii

**Lituyanii** kɛna Erɔpʊ nɛ hayʊ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ teŋgu ŋgʊ payaɣ-kuʊ se Palɩtiiki yɔ kɩ-cɔlɔkpɛɛɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Polɔɔnɩ yɔ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayʊ kiŋ piyele nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se Piyeloorusi yɔ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hayʊ kɩŋ ɖɔɖɔ nɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ ɖɩ se Lɛɛtonii yɔ ɖɩ-hadɛ kiŋ yeli. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ndɩ kɩlɩna wɛʊ ajɛya wena payaɣ-yɛ se Palɩtɩ nɛ akpɛnda naatozo yɔ a-hɛkʊ taa; ajɛya ana anaatozo a-taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ pana ɛyaa ɛzɩ 2 939 431 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa yee pakalɩɣ ɛyaa km2 taa kɔyɔ, panaɣ-wɛ ɛzɩ 45 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ ɖɔɖɔ Palɩtɩ ajɛya kpeekpe taa nɛ peeɖe ɖɔɖɔ ɛsɩyɛ ekpena tɩnaa kɩlɩʊ wobo ajɛya ana a-ta.

Pamaza Litʊyanii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ 65 303 km2 nɛ ɖenɖe lɩm wɛɛ yɔ, peeɖe takɩlɩ ɖɔʊ. Palɩtɩ ajɛya anɛ a-taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɩlɩna walanzɩ ɖɔɖɔ. Lakɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 199O kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ. Payaɣ Lityanii ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ se Dalia Grybauskaitė nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina ñʊʊdʊ kɩfalʊ payaɣ se Saulius Skvernelis. Payaɣ paɣtʊ lɩzɩyaa ñʊʊdʊ se Viktoras Pranckietis.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ lituyanɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Filiniyusi nɛ yee ɛyʊ ɛsɔɔlaa se ɛyaa nɔɔyʊ kɛ kaŋgalafu yɔɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɔyɔ, pɩkɛna-ɩ kɩjɛyʊʊ se ɛma +37O ɛ-tɛ kaŋgalafu kpata yɔɔ pʊcɔ nɛ ɛɛma pɩtɛ ɛyʊʊ kaŋgalafu nimaɣ mayaɣ. Pakpazʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ kɩɖaʊ kɛdɛɛka nɛ pɛtɛ lɛ, peteɣu wendu nɛ pɛtɛ lɛ pocosuu se *Lituyanii ɛɖɛɛ nɛ ɛsɩndaa*.

Liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ-ɖɩ peeɖe yɔ payaɣ-ɖɩ se Eroo.
# Kiŋ Kewiyaɣ Kɩɖɛzaɣ

Kiŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ kɩɖaʋ kɩdɛɛka (1889-1912)
Kiŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ (paɖanɩɣ-ɖɩ maʊ se Ch'ing yaa Siŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ yaa Ciŋ kewiyaaɣ kɩɖɛzaɣ, Siini kʊnʊŋ taa lɛ, 清朝, Pinyin taa lɛ, qīng cháo, Wade taa lɛ, Ch'ing ch'ao, mandchou kʊnʊŋ taa lɛ, Daicing gurun, mongol kʊnʊŋ taa lɛ, Манж Чин Улс, kɩ-tɛ nɛ mandchoue tɛ), kɩkɛ kpaagba kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ Siini ɛjaɖɛ taa kpaɣna pɩnaɣ 1644 ŋtalɩ 1912. Kɛlɛza wayi wayi Han kewiyaɣ nɛ Miŋ kewiyaɣ. Potula you nɛ Miŋ ɛyaa pɩnaɣ 1644 pazɩtʊ caca mbʊ lɛ, pamʊ kewiyaɣ ɖɛfɛɛ ɖɛfɛɛ Siini kpeekpe taa. Pamʊ Peekɛɛ tɛtʊ pɩnaɣ 1644 nɛ pasɩ politiki kewiyaɣ kɩfalaɣ, Kiŋ Sɔsɔ Ampiiri nɛ Siini wɛ pe-kewiyaɣ nesi tɛɛ.

Kiŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ cʋʋ ñanzɩ
Kpaɣɖʊ 19 hɛkʊ alɩwaatʊ naalɛ ndʊ taa, Kiŋ Ampiiri tɔla, ɛlɛ, pɩlɩna ɖama hɛkɩŋ taa yoŋ pɩtɩŋna ajɛyɛ lɛɛna tɛ seɣee waa yɔɔ nɛ pɩtɛmna se Xinhai waa tɛ kpɛlɩ lɛɛzɩɣ tuza pe-kewiyaɣ nɛ piyele Siini ɛjaɖɛ pɩsɩ mbʊ ɖɩsɩna-ɖɩ sɔnɔ yɔɔ. Kiŋ kewiyaɣ tɛma lɛɣla fenaɣ kɩyakʊ 12 ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1912 taa, alɩwaatʊ ndʊ pɩ-wiyaʊ kpaagba ñɩnʊ kiza kewiyaɣ, mbʊ lɛ, ɛɛwɛna pɩnzɩ loɖo.

Kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ kaañɔɔ ɛlɛ, pɩtɛkɛ Siini ɛyaa mba payaɣ-wɛ se Han waa yɔ tɩna kɛ-tɛ kiɖe. Ɛyaa mba pakɩlɩ ɖɔʊ Siini ɛjaɖɛ taa ɛlɛ, mandchous ɛyaa mba pɔdɔɖɔɔ halɩ nɛ sɔnɔ ɖa-evema ana a-taa yɔ mba tɩna ke-kiɖe. Mandchous ɛyaa kɛ Jurchens (女真) liɖe taa ɛyaa, pɩkɛ toungouse ɛyaa mba paawɛ egeetiye ndɩ ɖɩ-taa wɛ nɔnɔ kɛ Ruusi ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ tɛ ɛyaa tɛ nɛ Siini ɛjaɖɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ se Heilongjiang yɔ kɩ-taa.

Kiŋ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ Ci-Xi abiɖe
Nurhaci kaakɛ cejewiye cikpeɖe naɖɩyɛ tɛ wiyaʊ ndɩ Jurchen kɛ Jianzhou taa, kpaɣɖʊ 12 paɣzɩtʊ alɩwaatʊ. Vassal kiŋgi kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ tɛ, nɛ ehiɣ tɔm kpaɣna pɩnaɣ 1582 taa nɛ mandchou cejewaɣ ndɩ ndɩ. Sɔɔjana yoŋ kɛ ɛyaa mba pɛ-hɛkɩŋ taa pɩsɩ kpɛlɩ ɛjaaɖɛ tɩŋga you, nɛ pʊpɔzʊʊ se pɛkpɛndɩ Jurchen nɛ Jianzhou cejewaɣ. Pɩnaɣ 1616 pazɩtʊ taa ca lɛ, Nurhaci kaawɛna kewiyaɣ ɖoŋ sakɩyɛ ɛjaɖɛ taa mbʊ lɛ, ɛ-maɣmaɣ ɛ-yaa ɛ-tɩ se Jin Sɔsɔʊ ñʊʊ tʊ ɛlɛ, ɛtɩɣzɩna Jurchen kɩbɩnʊʊ kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ.

Pɩnaɣ 1635, Huang Taiji kpaɣ Mandchou hɩɖɛ nɛ kɩ-tɛ maʊ kpata nɛ ɛ-yaa na Jurchen samaɣ tɩŋga. Pɩnaɣ 1636 taa lɛ, alɩwaatʊ ndʊ Ejéi khan, Ligdan Khan, mongol sɔsɔʊ ñʊʊtʊ weyi ɛsɩba pɩteleɖi yɔ pɩyalʊ cɛlɛ-ɩ Yuan kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ kɩɖaʊ ɖoŋ yɔ, Huang Taiji kpaɣ mandchou se Ɛjaɖɛ nɛ ɛ-yaa-ɖɩ se Kiŋ Sɔsɔʊ, eyele Khan hɩɖɛ, wiyaʊ sɔsɔ tɛ ñɩnɖɛ.
# Opera

Opera pɩkɛ minziiki tʊmɩyɛ nɛ tanaʊ amʊza pɩcɛlɩna soo maɖʊ nɛ payaa, pɩkɛ takayaɣ cikpelaɣ nakɛyɛ ŋga ka-taa ɛyaa ɖɔɔ nɛ paa weyi lɛ nɛ ɛ-tʊmɩyɛ nɖɩ ɛlakɩ yɔ. Pɩkɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ taa lɛ keɣa mʊsɩ. Ɛyaa mba peteɣ hendu ndʊ mbʊ yɔ pɩlɩna paa weyi ɛ-tʊmɩyɛ yɔɔ yɔ makɩna ɛ-cɩmʊʊ.

Minziiki ŋgʊ kɩlɛzʊʊ pɩlɩna paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ ɖɩ-tɛ nɛ wɛɛ ɖɔɖɔ cɔlɔ nɛ payaɣ-kʊ hɩla ndɩ ndɩ pɩlɩna paa hɔɔlʊʊ lɛ kɩ-tɛ. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ yɔ tʊma ana palakɩ-yɛ opera kuduyiŋ tɛɛ, pɩkɛna tanaŋ amʊʊza tʊmɩyɛ kɛ amʊʊza kuduyiŋ taa. Serge Dorny ɛlɛ ñaakɛna Lyon opera ñʊʊ tʊ ɛ-cɔlɔ lɛ se pɩlʊʊ takayaɣ yɔɔ lɛ, opera waa kpɛndɩ kudokiŋ loɖo, nɛ pa-taa peeɖe lɛ mba mba pamakɩ-wɛ tam yɔ pamaɣna mɩnʊʊ yeke koŋ.

Opera wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ñɩŋʊ ñɔ Itaalii ɛjaɖɛ taa kɛ Florence kpaɣɖʊ 17 alɩwaatʊ taa. Pɩnaɣ 1598 kɛ Mantoue, Jacopo Peri ma Dafne, nɛ pakpaɣ-kʊ ɛzɩ kajalaɣ opera nɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛ payaɣa-kʊ se dramma per musica. Heinrich Schütz ma pɩnaɣ 1627, kajalaɣ opera nɛ Caama kʊnʊŋ taa, Dafne kɛlɛ kɩ-tɛ soo kɔɔ pile.

Angletɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa kɛ Caama ɛjaɖɛ tʊ Georg Friedrich Haendel (pɩnzɩ 1685 ŋtalɩ 1759) kaamʊ niiye, ɛnʊ pakɩlaɣ sam. Ɛma opera waa 40 nɛ Itaalii yɔɔdaɣ taa kɛ pɩnzɩ 120 ŋtalɩ 1730, pʊwayi yɔɔ ekisana oratorio yɔɔ kiŋ.
# Yahoo!

Yahoo! kɛna nimasi nzi sɩ-yɔɔ ɛyaa tɩŋgʊna nɛ pɔyɔɔdʊʊna ɖama kɛlɛʊ yem yɔ. Pɩkɛna Amerika kɩgaʊ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ ndɔncɔlɩyɛ nimasi nzi payaɣ se wɛbɩ yɔ, ɖɩ-yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ palɩza-ɖɩ pɩnaɣ 1994 nɛ kpaɣna pɩnaɣ 2017 ɖɩsʊ aseɣɖe nɛ tɔm sʊzʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Verson Mediya yɔ ɖi-nesi tɛɛ. Yahoo! tikiɖe yaa kpaaŋ sɔsɔʊ wɛ Suniyavale tɛtʊ taa, Kalifɔrni ɛjaɖɛ taa. Ɖooo kiɖe tɛɛ, David Filo nɛ Jerry Yang paalɩza Yahoo! kɛ Stanfɔrɩ sukuli sɔsɔʊ taa kɔlaɣ fenaɣ 1994 lɛ, pɩɩkɛna se pɔyɔɔdʊʊ aseɣɖe tɔm kɛ tʊma sɔsɔna naayɛ yɔɔ yaa tada labʊ nɛ ɛsɩnda wobu yɔɔ. Pɔkɔɔ papaɣzɩ pa-lɩmaɣza ana kɛ lakɩŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1995.

Ɛntɛrnɛtɩ tʊmɩyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Alexa yɔ, ɖɩyɔɔdʊ se pɩnaɣ 2004 taa mba powilaɣ wɛbʊnaa yɔ, Yahoo! taa pakɩlaɣ sʊʊ. Piyele takayɩsɩ hatʊ yɔɔ lɛ, palɩza siti Yahoo! ɛzɩ miliyaɖɩnaa naatozo yɔ kɛ efemiye taa aloma fenaɣ 2004 taa.
Siŋŋŋ taa lɛ, lakɩŋ fenaɣ 15 wiye pɩnaɣ 1994 kɛ Yahoo! ñɔ Santa Clara piyele has;ki yaɖɛ fenaɣ 29 wiye pɩnaɣ 2009 lɛ, Yahoo! kʊnɛ nɛ Mikrosoftɩ paɖʊ ŋgbɛyɛ nɛ palakɩ tʊmɩyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ ɛntɛrɩnɛtɩ hɔɔlʊʊ taa. pʊkɔma hasɩ yaɖɛ fenaɣ 2016 lɛ, aseɣɖe nɛ tɔm sʊzʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Verson Mediya yɔ, ɖɩya Yahoo! tʊmɩyɛ ɖɩnɛ. Pɩnaɣ 2017 taa Yahoo! pilinzi ndɩ ndɩ nzɩ sɩñɔɔ yɔ, sɩkpɛnda 8 600. Pɩnaɣ 2013 taa liidiya nɖɩ Yahoo! tʊma sʊzaa yɔ, awɛ ɛzɩ miliyaɖɩnaa 4,7 USD yɔ. Pɩ-taa lɛ, pɩwɩlʊ se liidiye nɖɩ ɖitiba ɛzɩ looɖo yɔ kɛ mɩnɩʊ taa.
# Kapitaalism

Kapitaalism kɛ tɔsʋʋ nɛ samaɣ kpɛndʋʋ nɛ politiki pɛ-lɛɣtʋ natʋyʋ. Kapitaalism sɔɔlaa se paa weyi lɛ, ɛtɩɣyɩ n̄ɩm mbʋ ɛlaba nɛ e-nesi nɛ ehiɣ yɔ. Kapitaalism wɛna tɔbɩŋ lɛɛŋ ndɩ ndɩ pɩtɩŋna alɩwaatʋ natʋyʋ nɛ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ pɔ-yɔɔ. Pɩlɩɣna ɖɔɖɔ ɛzɩma mbʋ ɛyʋ maɣzɩɣ politiki tɔm taa yɔ nɛ Kapitaalism wɛɣna tɔbʋ nakʋyʋ. Ɛlɛ, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, payaɣ mbʋ se Kapitaalism yɔ, pɩkɛ kɛzɛɣ n̄ɩnʋʋ, pɩkɛ liidiye sakɩyɛ n̄ɩnʋʋ. Pʋ-yɔɔ weyi payaɣ se Karl Marx yɔ, ɛtɔma se Kapitaalism kɛ mbʋ piyeki nɛ ɛyʋ lɛlʋ nuutuu yaa ɛnazɩɣ ɛyʋ lɛlʋ ɛ-tʋmɩyɛ taa se ɛpɩzɩ ekuu n̄ɩm nɛ pɩkɩlɛ lɛlaa yɔ. Ɖajaa weyi payaɣ se Max Weber yɔ, ɛlɛ tɔŋ se Kapitaalism lɩnɩ kajalaɣ ɛyaa mba palaba lɩmaɣzɛ se palakɩ tʋma sɔsɔna naayɛ yɔ pɔ-cɔlɔ.
# Maalii

|  |
| --- |
| **Maalii** Mali |
|  Maalii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Maalii Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Maalii Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Fransɩɩ kʊnʊŋ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Pamakoo |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | . |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 1,240,192 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 19,553,397 (2020) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 11.7 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

**Maalii** kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: hayʊ kiŋ lɛ Moritaanii nɛ Alzeerii, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Niizɛrɩ, hadɛ kiŋ lɛ Purkina Fasoo nɛ Kotidivuwari, wɩsɩ ɖɩɖʊy ɛ taa lɛ Senegaalɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ Kiinee.

Ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, Senegalɩ kɛ anasayɩnaa kakpacayaɣ nɛ ɖɛfɛɛɛ ɖɛfɛɛɛ lɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ Maalii. F[[ransɩɩ] ɛjaɖɛ kpacayaɣna-ɖɩ nɛ Fransɩɩ ŋgʊ kɩkpɛndɩ kɩ-ajɛya nɛ kɩya se Lɩm-Pɔɔ-Kʊkuyaɣ. Kɩyɛɛna fenaɣ 18 pɩnaɣ 1888 kɛ Lɩm-Pɔɔ-Kʊkuyaɣ ŋga papaɣsa-kɛ yaʊ se Sudanɩ Fransɩ ŋ̃ɩŋgʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ pasɩɩ Galliéni pʊcɔ nɛ Louis Archinard kɔɔ ɛlɛɣzɩ-ɩ.

Salaŋ fenaɣ 22 pɩnaɣ 1960 kɛ Maalii mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ. Maalii kɩɖaʊ kɛtɛɛka wɛna tɔlʊm naputozo: tɩŋ hatʊ ñɩmbʊ, sʊtʊ-lɩm nɛ kɩsɛɛmɩm.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 15 nɛ akeeta wɛ ndɩ ndɩ: Pambaraawaa, Poobɔŋwaa, Poozɔwaa, Toogɔŋwaa, Kasɔŋgewaa, Malɩnkewaa, Miniyankawaa, Fɩlandɩnaa, Senufowaa,Sonɩnkewaa, Sɔnɖayɩwaa, Kpankurumwaa nɛ Mɛrʊmɛrʊwaa.

Fransɩɩ kɛna pa-kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ sukili taa yɔ ɛlɛ Pambara kɛ ɛyaa kɩlɩɣ yɔɔdɩɣ.
Peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Pamakoo.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |