Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jean-Paul 2

Dad\_Visite\_Officielle\_Vatican\_Pape\_Jean\_Paul\_II\_(cropped)
George\_H\_W\_Bush\_and\_Pope\_John\_Paul\_II\_(cropped)
John\_Paul\_II\_Brazil\_1997\_2
Karol Józef Wojtyła (pɔyɔɔdʊʊ se ˈka.ɾɔl ˈju.zεf vɔi̯.ˈtɨ.wa) Wadowice, pʊñɔtɩna Cracovie Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ taa, kpaɣ pɩnaɣ 1920 agoza fenaɣ kɩyakʊ 18 Fatiikaŋ, ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 2 pɩnaɣ 2005, ɛkɛ Pɔlɔɔñɩ cɔjɔ layʊ, ɛkɛ episikɔpʊ, pʊwayɩ yɔ ɛpɩsɩ cɔjɔ kpaŋgbamʊ Cracovie tɛtʊ taa, ɛkɛ cɔjɔ toko kɩsɛmʊʊ tʊ, palɩzɩ-ɩ nɛ ɛkɛ katoliki cejewiye tɛ papa aloma fenaɣ kɩyakʊ 16 pɩnaɣ 1978 kɛlɛ paya-ɩ Jean-Paul 2 tʊ (latɛŋ kʊnʊŋ taa lɛ, Ioannes Paulus II, Itaalii taa Giovanni Paolo II, Polonɛɛ taa lɛ, Jan Paweł II). Katoliki ɛyaa ya-ɩ Jean-Paul 2 Kiɖeɖeu ɖooo alɩwaatʊ ndʊ paɖʊ-ɩ kiɖeɖema taa yɔ.

Ɛkɛ sukuli laɖʊ Pɔlɔɔñɩ sukuli kɩtɛzʊʊ taa ɛyʊ yɔɔ maɣzɩm kpɛlɛkʊʊ pɩlʊʊ taa mbʊ lɛ, ɛlakɩ amʊʊza eyaa mba pataasɔɔlɩ Caama ñɩma tɔm taa, wayi yɔ ɛsʊ mɛɛsaɣ tɛɛ fata naa pɩlʊʊ taa pɩnaɣ 1942. Pakpa-ɩ cɔjɔtʊ pɩnaɣ 1946, lɛ ɛtɛma labʊ sukuli Room nɛ Fransɩɩ, ɛkɛ cɔjɔ layʊ Pɔlɔɔñɩ kpɛndɛ ñɩm tɩnaa tɛ pɩnaɣ 1948 kɛ evebiyaa cɔlɔ. Ɛtɛma maʊ ɛ-tɛ tɔm kɩcɔɔlɩtʊ takayaɣ pɩcɛlɩna sɔɔlɩm kɔzɩ kɔzɩ hɔʊ taa sɔɔlɩm yɔɔ lɛ, cɔjɔ toko kɩsɛmʊʊ tʊ Saapieha ya-ɩ sukuli kɩtɛzʊʊ taa. Ɛpɩsɩ pɩnaɣ 1958 episikɔpʊ weyi ɛkɩlɩ kɛʊ pɩɣa yɔ Pɔlɔɔñɩ ɛjaɖɛ taa.

Ɛwɛ Fatiikaŋ tɛtʊ taa lɛ, ɛsɩma kʊnʊmɩŋ sakɩyɛ nɛ Ɛsɔ tɔm ɖɔɖɔ sakɩyɛ kɛlɛ ɛpɩsɩ sɔsɔ nɔɔ taa tɔm ɖɛzɩyʊ episikɔpʊ pɩlʊʊ taa Pɔlɔɔñɩ, mbʊ yebina nɛ ɛsɩnda Paul 6 tʊ tɩlɩ-ɩ piŋ. Ɛpɩsɩ cɔjɔ kpaŋgbamʊʊ nɛ ɖɔɖɔ cɔjɔ toko kɩsɛmʊʊ tʊ mbʊ pɩnaɣ 1968 (evebupɩɣa yem), ɛkandɩ nesi tɛɛ tʊma tɩnaa yɔɔ kpɛndɛ ñɩm tɩnaa tɛ, ɛkandɩ ɛyʊ waɖɛ yɔɔ.

Ɛ-tɛ cɔjɔtʊ ɖoŋ (pɩnzɩ 26, fenasɩ 5 nɛ kɩyakɩŋ 18) kɛ kpaɣ sɔnɔ alɩwaatʊ tʊnɛ tɩ-taa naatozo ndʊ tɔm kɛdɩtʊ hɔɔlʊʊ taa katoliki ɛyaa tɛ sɩɩna Pierre kiɖeɖeu nɛ Pie 9 tʊ. E-kewiyitu alɩwaatʊ taa ewoba ajɛyɛ 129 taa, ɛyaa mba patɩlɩ yɔ patalɩ ɛyaa miliiyɔɔ waa 500, ɛlaba kedizasɩ sɔsɔsɩ sakɩyɛ, ɛɖʊ laŋhɛzɩyɛ taa ɛyaa 1340, ɛpɩsɩ ɛyaa 483 kiɖeɖema.
# Kondoloko

StariMost2005
Iron Bridge
GoldenGateBridge-001
Corse Ota pont genois Pianella
Montenegro Tara bridge
Kondoloko kɛna nʊmɔʊ ŋgʊ paɖʊʊ-kʊ se kɩta tomiye kɛ tɛtʊ ndʊ lɩm cɛba yɔ. pɩpɩzʊ pɩkɛna lɔɔʊ, pɔɔ, kɩmalakʊ, pɔlɔkʊ yaa lɩm lɔɔʊ nakʊyʊ. Kondolokona wazʊ ɛyaa nɛ pacaɣ cɛɛceɛnaa, kpokpkonaa yaa lɔɔɖa kɔyɔ pɛtɛzɩ. Yee pɩkɛ lɩm maɣmaɣ kɛ pacaɣ se pikpe kɔyɔ, papɩzʊ paɖʊ ɖɔɖɔ pɩ-tɛ kondoloko. Kondolokonaa nabayɩ wɛɛ lɛ, paɖʊ-wɛ se tɛtɛkpɩna ɩtɩŋ nɛ atɛzɩ lɩm nɛ pɩtaakpaɣ-yɛ.

Paamaɣ kondolokonaa yem. Pʊpɔzʊ tɩlɩtʊ nɛ lɔnzɩɖɛ sakɩyɛ. Kondolokonaa maʊ wɛ ndɩ ndɩ nɛ pɩlɩʊna wondu ndʊ pakpakʊna se pamana-kʊ yɔ. Pɩwɛɛ se pɩkɛna ñɩɣtʊ ɖɔŋ ñɩndʊ nɛ kaaŋ ɖoŋ ñɩna nɛ peetɔŋ. Ɛlɛ ñɩnɩya lɩza wondu kɩfatʊ sakɩyɛ ndʊ papɩzʊ pamana kondolokona fɩfama mba pɛ ɖoŋ camɩyɛ nɛ papɩzʊ peleɖi pɩŋŋŋ yɔ.

Kondolokona wɛ ndɩ ndɩ nɛ papɩzʊ pɛkpɛndɩ-ɩ tindima kagbanzɩ taa: kondolokonaa mba pɛwɛ tʊndʊndʊ kiɖe tɩyɛ yɔ, kpazandɩla kondolokonaa, kondolokonaa nabɩyɛ wɛ ɛzɩ tɔŋ yɔ, nɩyɛ wɛ cɛlɛsɛɛɛ nɛ kpaagbaa ñɩŋ lɛ, ɩwɛ ɛzɩ esusa ɛsɔtaa yɔ, ɛlɛ tilima yaa ɖaŋ kɛ pɛlabɩna-ɩ. Kondoloko ŋgʊ kɩkɩla ɖaalʊ yɔ, kɩtaŋ Hɔŋkɔŋgɩ nɛ Makao nɛ Siini. Kɩ-ɖaalakɩŋ taa wɛ kilomɛtanaa 55 nɛ kaɖaɖa ñɩɣla wena pakpaɣ yɔ akpɛnda tɔɔnɩnaa 420 000.
# Kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ

Kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ payaɣ se aliyaazɩ. Palabam nɛ ñɩɣlɩm wonuu nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ wonuu kʊɖʊmʊʊ nɛ sakɩyɛ pɛkpɛndaa nɛ pɩpɩsɩ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ.

Ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ kelekele yɔ, pʊwɛna hoɖe kpɛlɛkʊʊ wondu wɛtʊ. Hoɖe kpɛlɛkʊʊ wonuu payaɣ se mekaniki wonuu. Piyele ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa wɛ kelekele yɔ payaɣ se meetalɩ piiri. Alɩwaatʊ ndʊ pɔsɔzʊʊ wondu lɛɛtʊ ñɩɣlɩm mbʊ pʊwɛ kelekele yɔ pɩ-taa lɛ, ñɩɣlɩm mbʊ, pɩkpa ɖoŋ pɩdɩɩfɛyɩ. Papɩzɩɣ pɔsɔzɩ ɖɔɖɔ lɩmviduu ɖoŋ ñɩŋgʊ ñɩɣlɩm mbʊ pʊ-yɔɔ nɛ ñɩɣlɩm mbʊ, pɩkpa ɖoŋ. Lɩmviduu ɖoŋ ñɩŋgʊ payaɣ se solisiyɔɔ sooliidi. Papɩzɩɣ paɖʊ ɖɔɖɔ mbʊ payaɣ se karɩbɔɔnɩ yɔ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa nɛ pʊpʊ kpa ɖoŋ siŋŋ. Wondu ndɩ ndɩ pɔsɔzʊʊ se meetalɩ piiri ɛkpa ɖoŋ yɔ, tiyeki se meetalɩ piiri ŋgʊ kɩtaapʊʊ ɖɔɖɔ. Wondu ndɩ ndɩ ndʊ tɩlakɩ ɖɔɖɔ nɛ meetalɩ piiri wɛɛna wɛtʊ kɩbandʊ lɛɛtʊ.

Wondu ndɩ ndɩ ndʊ tɩwɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa yɔ, tɩ-taa lɛ, wonuu ŋgʊ kɩkɩla ɖɔʊ yɔ, kɩ-hɔɔlʊʊ payaɣ se «meetalɩ tigiɖe» yaa «tigiɖe». Piyele nɛ wondu lɛɛtʊ ndʊ pɔsɔza yem yɔ, payaɣ tʊtʊ se kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ wondu yaa wondu kɩsɔzʊtʊ. Wondu ndʊ pɩtamʊna se tɩwɛɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ wondu taa yɔ, tʊtʊ payaɣ se asuluma wondu.

Meetoo wondu kɩlɩna ɖɔʊ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa. Ɛlɛ, papɩzɩɣ ɖɔɖɔ pana ɛzɩ karɩbɔɔnɩ karɩka ñɩɣɖɛ taa. Karɩka ñɩɣɖɛ payaɣ se asiyee. Papɩzɩ ɖɔɖɔ pana silisiyɔɔm (silicium) alimiiniyɔɔm taa.

Yee wonuu ŋgʊ kɩwɛ kpɛndʊʊ ñɩɣɖɛ taa yɔ, kɩtɛkɛ meetalɩ wonuu kɔyɔ, kɩɩwɛɣ ɖoŋ camɩyɛ. Ɖɔɖɔ lɛ, yee pɛtɛyɩ wondu ndʊ tɩwɛ karɩka ñɩɣɖɛ taa tam mɩnɩʊ kɔyɔ, karɩbɔɔnɩ kpakɩɣ pɩɩtalɩŋ hɔɔlɩŋ naalɛ. Ɛlɛ, yee pɩkɛ mbʊ payaɣ se fɔɔtɩ (fonte) yɔ pɛtɛyɩ tam mɩnɩʊ taa kɔyɔ, karɩbɔɔnɩ kpakɩɣ pɩɩtalɩɣ hɔɔlɩŋ lʊbɛ. Ŋgʊ papɩzɩɣ pɛkpɛndɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se kwivri yɔ nɛ ŋgʊ kʊkʊ payaɣ se sɛŋkɩ yɔ. Ñɩɣyʊʊ kɩkpɛndʊʊ ŋgʊʊ payaɣ se lɛɛtɔɔ.
# Atɛnɩ

Panorámica de Atenas - Licabeto al fondo
Athenian street view. Athenes Greece
Kɛŋna Krɛsɩ tɛtʊ taa tɛtʊ ndʊ tɩkɩla paɣlʊʊ yɔ nɛ ndʊ ɖɔdɔ lɛ peeɖe tɛtʊ sʊzɔtʊ. Pɩnaɣ 2011 taa pakalɩ ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, pɛkpɛnda 664 046. Tɛtʊ tʊnɛtɩ walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa agbaba 39. Tooɖe ɛjaɖɛ taa lɛ, Atɛnɩ taa kɛ lɔŋ nɛ ɛsakuliye lɛɣ wɛʊ. Peeɖe ɖɔɖɔ kɛ ñɩnɩyaa sʊsaa nɛ ñʊʊtaa lɔŋ tɩnaa kaawɛ.

Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɛ Gɩrɛsɩ komina kpelaɣ wɛɛ. Tɛtʊ sʊzɔtʊ tʊnɛ tɩwɛ keteŋa kpeekpe kacalaɣ tɛtʊ sʊzɔtʊ taa. Kpeɣ menkpɛɣ yaa mʊya naayɛ yɔɔdʊʊ se sɔdʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Thésèe yɔ ɛnʊ ɛñɔzɩna-tʊ pɩnzɩ -800 taa pʊcɔ nɛ palʊlʊʊ Yeesu. Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-taa kɛ sɔɔjana mba paakɩlɩ ɖɩŋ Krɛsɩ taa yɔ paawɛɛ.

Atɛnɩ taa kɛ ɖiu ɖiu caɣ nɛ lɛɛzʊʊ kɩfam mbʊ payaɣ se temokraasii yɔ pɩɩwɛ siŋŋŋ nɛ ñʊʊtaa lɔŋ nɛ lɛɛtʊ tɩnaa paawɛɛ ɖɔɖɔ. Ɛyaa mba pa-taa kɔyɔ: Socrate, Platon, Aristote. Mba pɛkɛ amʊza nɛ tanaʊ ɖɔɖɔ yɔ pɛwɛ peeɖe nɛ pa-taa kɔyɔ: Eschyle, Sophocle, Euripide, Aristophane nɛ caanaʊ tɔm ñɩnɩyʊ sʊsɔ weyi payaɣ-ɩ se Thucydide.

Acropole1
# Tuurkii

|  |
| --- |
| **Tuurkii** Turquie |
|  Tuurkii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Tuurkii Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Tuurkii Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Tuurkisɩɩ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Ankaraa |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | Unitary Presidential Constitutional Republic |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Recep Tayyip Erdoğan |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 783,356 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 79,463,663 (2016) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 102 km² |
| Internet nimaɣ: | .tr |

Tuurkii (Turquie) kɛna Erɔpɩ nɛ Azii mɩŋŋ-mɩŋŋ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩnɛ ajɛya wena asɩ-ɖama nɛ kamas,i yɔ ana yɔ: Kɩrɛsɩ, Pulubaarii, Sɔɔrzii, Arimeenii, Azɛɛrɩbayɩjaŋ, Iraŋ, Irakɩ nɛ Siirii.

Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩɣ-kʊ ɖɔɖɔ sukkulinaa taa yɔ, ŋgʊ lɛ Turki. Turkii ɛjaɖɛ kpeekpe taa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ñɩm nɛ ɛsɩndaa wobu kɩlaa yɔ ndʊ lɛ Ankara nɛ teɛtʊ ndʊ tɩpɩsɩɣ mbʊ yɩ kpaɣ ɖooo aloma fenaɣ hiu nɛ naatozo pɩnaɣ 1923 taa.

Teŋu Kɩkpɛɛdɩɣ wɛna ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-hayɩ kiŋ piyele nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Ezee teŋgu wɛna. Ɖɩ-hadɛ kiŋ lɛ Mediteraanee teŋgu wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ñɩŋʊ wɛna. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩwɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Tɩrasɩ nɛ Anatoli pɛwɛna.

Sɔɖʊʊ ŋgʊ payaɣ se Mustafa Kemal Atatürk yɔ ɛ-yɔɔ kɛ pltɩŋgɩnaa nɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔ ɖooo pɩnaɣ 1923.
# Katoliki Cejewiye

Catholic Church in Gomel, Holy Mass
Nun Examining Shrub - Lublin - Poland (9207728985)
EstatuaNraSeñoradeLourdesMDP-0001
**Katoliki Cejewiye**, yaa apostolaa yaa ɖɔɖɔ Room mba Cejewiye, pɩkɛ cejewiye kɩkɩlɩyɛ kɛ Krɩstʊ hɔɔlʊʊ taa, ɖɩnaɣ ɖɩ-taa peeɖe Ɛsɔ tɛ lɩm sɔyaa pɩtaɩ miiliyaarɩ waa kʊyʊm mbʊ yɔ. Kikpeɣluu Krɩstʊ cejewiye kpeekpe nɛ Papa nɛ episikopu waa tɩŋa. Cejewiye ɖɩkɛ kajalaɣ ñɩnɖɛ ndɩ ɖɩlɛɛ ñɔʊʊ ɛjaɖɛ yɔɔ Krɩstʊ hɔɔlʊʊ. Ɖɩlaba tʊmɩyɛ piŋ tɔm kɛdɩtʊ hɔɔlʊʊ kɔzɩ kɔzɩ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ taa kpem. Payʊsa Katoliki cejewiye nɛ Nicée mayaɣ nɛ pasɩ-ɖɩ nɛ ɖɩ-tɛ sakrɩmɩndʊ lʊbɛ nɛ tɩ-taa ndʊ tʊ-tɔm kɩlɩ kɩjɛyʊʊ yɔɔ lɛ Krɩstʊ tomnaɣ ŋga pala kɛ-tɛ kɩlaʊ paa mɩsa ŋgʊ lɛ kɩ-taa.

Ɖɩcɔna kɔyɔ tɔm kpɛlɛkɩtʊ nɔmɔʊ taa lɛ, ɖɩnaɣ se cejewiye nɖɩ ɖɩtɛyɩ nabʊlɛ taa, hɔɔlʊʊ kajalaɣ ŋgʊ lɛ ŋgʊ ɖɩnaɣ pʊ-tɔbʊʊ se ɛyaa pa nɛ pɛ-ɛsɛ nɛ patɩŋɩɣ Krɩstʊ wayi yɔ, pɛwɛɛ tɛtʊ yɔɔ cɩna yɔ, nɛ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ lɛ, ŋgʊ paanaɣ yɔ kʊkʊ lɛ ŋgʊ kʊwɛ ɛsɔdaa kɩwabʊ nɛ kʊñɔŋ taa ñɩŋʊ, ŋgʊ kɩkɛ kalɩzasɩ ñɩŋʊ ɛsɔdaa koboyaɣ taa nɛ miŋ cikpeŋ taa.

Katoliki cejewiye tɛtʊ yɔɔ cɩna wɛ ɛzɩ Krɩstʊ tomnaɣ kʊyʊmaɣ, pʊ-tɔbʊʊ se cejewa kpeɣluu ɖama, paa tɛtʊ ndʊ tɩ-taa nɛ pɛwɛɛna pa-ñʊʊ yɔɔ Episikopu. Pɛkɛʊ katoliki cejewiye keekee yee pa nɛ papa pɛkpɛndʊʊ pɛtɛyɩɣ Krɩstʊ tomnaɣ kɔyɔ, ɛlɛ weyi ɛkɛ Roma ñmba tɛ Episikopu yɔ, ɛnʊ kɛna ɖɔɖɔ Petro kiɖeɖeu lone taa caɣyʊ tataa cɩna, nɛ pɛkpɛndʊʊ pɛtɛyʊʊ Krɩstʊ tomnaɣ pa-taa pe-ɖeke.

Tɔmpiye cɔɔcɩ lɩna latɛŋ kʊnʊŋ taa ecclesia, ɖɩlɩna krɛkɩ taa lɛ ekklesia (ἐκκλησία), ɖɩ-tɔbʊʊ se kɩkpɛndʊʊ yaa kpeɣluu. Kajalaɣ Krɩstʊ mba nɔsɩ taa lɩwaɣ tɔmpiye cɔɔcɩ lɛ, pamazina Yuda mba tɔmʊʊ nakʊyʊ, kɩwɩlɩɣ se pɩkɛ Israël yaa Ɛsɔ samaɣ. Krɛkɩ cɔɔlɩɩ alɩwaatʊ taa lɛ payaɣ cɔɔcɩ hɩɖɛ pɔ-cɔlɔ pɩkɛ pɛ-ɛjaɖɛ taa ɛyaa ɖeke tɔm pɩtɛ kpɛndɩna akɔma. Ŋgʊ Krɩstʊ paɣtʊ taa lɛ pɩkɛ ɛyaa kpeekpe kpendʊʊ lɩmaɣzɩyɛ, tʊkaɣ fɛyɩ yaa ɛkɔm fɛyɩ. Kɩkɛ mbʊ pikpeɣluu ajɛyɛ kpeekpe, ɛyaa kpeekpe, kʊnʊmɩŋ tɩŋa.
# Suwiisi

|  |
| --- |
| **Suwiisi** Suisse |
|  Suwiisi tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Suwiisi Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Suwiisi Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖoɖoo Doris Leuthard |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 41,285 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 8,417,700 (2016) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 203 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Suwiisi kɛna Erɔpi nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Nabɛyɛ tɔŋ se ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ cantɔŋnaa nɛɛlɛ nɛ looɖo kpɛndɩna nɛ pɩlɩɩ ɛjaɖɛ nɖɩ. Suwiisi tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Bɛɛrɩnɩ nɛ nabɛyɛ yaɣ-ɖɩ se Tɛtʊ sɔsɔtʊ kɩkpɛndɩɣ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖ,i-ɩhadɛ kiŋ lɛ Itaalii ɛjaɖɛ wɛna piyele wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ; hayi kɩŋ ñɛwɛna peeɖe.

Teŋu nakʊyʊ fɛyɩ Suuwiisi cɔlɔ kpam ɛlɛ pɔɔ ŋga payaɣ se Rɛŋ yɔ kɔ-yɔɔ lɛ ɛjaɖɛ ɖihiku teŋu lɩm. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩxalanzɩ taa makɩɣna ɛzɩ 41 285 km2 mbʊ yɔ. Suwiisi ɛjaɖɛ taa ɛyaa ɖɛ miliyɔɔnaa kitoozo nɛ pʊŋ taa kɛ eyaa kɩlɩ wɛʊ nɛ pɔŋ ɛnʊ ɛ-taa kɔyɔ Suurisɩ nɛ Zeenɛɛvɩ. Tɛtʊ natʊlɛ tʊnɛ tɩ-taa kɛ ɛsɩntaa wobu nɛ tɔsʊʊ kɩlɩ wɛʊ nɛ ketŋa kpeekpe taa ɖɔɖɔ lɛ, tɩkɛ tetʊ sɔsɔtʊ kpem ɖɔɖɔ.

2007 Matterhorn
Suwiisi taa ajɛya cikpena naayɛ kaawɛ cabɩ cabɩ nɛ atɩŋa anɩɩna ɖama nɛ akpɛndɩ kpɛm nɛ awɛɛ kewiyaɣ kʊɖʊmaɣ tɛɛ. Kɩkpɛndɩɣ ŋgʊ kɩwɛ ɖooo kɩyɛna fenaɣ kacalaɣ pɩnaɣ 1291 nɛ paa kɩyɛna fenaɣ ŋga lɛ, pɩkɛna ɛjaɖɛ nɖɩ kasandʊ sɔsɔtʊ. Suwiisi ɛjaɖɛ paafɛyɩna politiki yaa sɔɔjɛtʊ tɔm nɛ pɩnaɣ 2002 taa kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩsʊʊ keteŋga kpeekpe ajɛyaa kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩ-taa.

The Zytglogge clock tower
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɛ Krʊwaa-Ruuzi ñɔɔ. Kʊnʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ Suwiisi yɔ ɛnʊ yɔ: Caama, Fransɩ, Itaalii nɛ Romansɩ. Kʊnʊmɩŋ niitozo kɛna weyi pɔyɔɔdɩɣ komina taa nɛ pawɩlɩɣ ɖɔɖɔ sukulinaa taa yɔ. Pʊtɔbʊʊ kɛlɛ se Roomansɩ ɖeke fɛyɩna pɩ-taa. Kedeŋa kpeekpe taa lɛ, Suwiisi ɛjaɖɛ kɛna naalɛ ñɩnɖɛ kɛ ɖenɖe ɛyaa kɩlɩɣ kpadɩyʊʊ yɔ. Ɛsɩyɛ ekpena nʊmɔʊ taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kɩlɩɣna tʊmɩyɛ nɖɩ labʊ. Keɖeŋa kpeekpe taa lɛ Suuriisi nɛ Senɛɛvɩ tɛtʊ wɛ tɛtʊ ndʊ ndʊ tɩkɩlɩ keɖewa yɔ tɩ-taa.

Modèle:Eerɔpʋ