Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1918

Pɩnaɣ **1918** kɛ pɩnaɣ 1918 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 1918 kɛŋna hiu nɛ luutozo ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1917 nɛ 1919 hɛkʋ taa.

# 1919 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Kɔŋgo Pirazaaviili

|  |
| --- |
| **Kɔngoo-Pirazaaviili** République du Congo |
|  Kɔngoo-Pirazaaviili tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Kɔngoo-Pirazaaviili Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Kɔngoo-Pirazaaviili Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Pɩrazaviili |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Denis Sassou Nguesso |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 342,000 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 5,677,493 (2023) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 12.8 km² |
| Internet nimaɣ: | .cg |

Ɖooo lɛ payawaɣ Kɔŋgoo -Pɩrazaaviili se Kɔŋgoo kɩmaɣnaʊ alɩwaatʊ ndʊ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ Fransɩ nesi tɛɛ lɛ.

Kɔŋgɔo-Pɩrazaaviili wɛ ndɩ nɛ Kɔŋgoo-Kiŋsasa. Payawaɣ Kɔŋgoo-Kɩŋsasa se Kɔŋgoo-Bɛlɩzɩ pɩnzɩ 1908 nɛ 1960 taa nɛ patasɩ ɛjaɖɛ nɖɩ yaʊ ɖɔɖɔ se Zayiiri kpaɣ pɩnzɩ 1971 nɛ 1997. Ŋgʊ ɖɔɖɔ payaɣ se Kabindaa.

Kɔŋgoo-Bɛlɩzɩ kɛna lɛlɛ tɛtʊ ndʊ payaɣ se Kɔŋgoo-Kɩŋsasa yɔ. Payaɣʊ kpem se Kɔŋgoo yɔ, pɩkɛna tɔm piye nɖɩ ɖɩwɩlɩɣ ɛyʊ weyi ɛkɛ ɛyʊ kɩkpɛdʊ tʊmlaɖʊ weyi poholay-ɩ nɛ yomiye taa yɔ.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ yaa lɛɛzɩtʊ (Réforme protestante)

Tʊmɩyɛ ɖɩnɛyɔ ɖɩpaɣza tʊda kpaɣna kpaɣɖʊ 15 alɩwaatʊ taa nɛ kɩwa kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa, pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ yaa pɩɣyɩyaa tɛ lɛɛzɩtʊ pɩkɛ sɔlɩm tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩpɔza se papɩsɩ kiɖe tɛ Krɩstʊ yɔɔ tisiɣ nɛ ɖɔɖɔ pɩtɩŋna pɩtɛ walʊʊ yɔɔ lɛ, pɩkɛ kɩjɛyʊʊ se ɛyʊ etisi Ɛsɔ sɛtʊ yɔɔ ɛlɛzɩɣ ɛ-tɛ fezuu caɣʊʊ. Pɩkɛ ɛyʊ lakɩzaɣ tɛ ɖiɣɖiɣ caɣʊʊ pɩtɩŋna nʊʊ yabɩtʊ tɔmʊʊ yɔɔ. Mbʊ pɩɩkɛ lɛɛzɩyaa yaa cɔlɩyaa mba pɛ-tɛ lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ lɛ. Mbʊ pɩkandaɣ ɛyʊ yɔɔ komulum hɔɔlʊʊ taa lɛɣlɛ pɩlɩna kʊlʊma tadɩyɛ yɔɔ.

Cɔlɩyaa tɩŋgɩna taɣtʊ tʊmɩyɛ yɔɔ nɛ papɩzɩɣ pɛyɛlɩna Ɛsɔ tɔm takayaɣ nɛ ɖama hɛkɩŋ taa kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ taa (kɔzɩ Caama kʊnʊŋ taa alɩwaatʊ ndʊ Martin Luther lɩzɩɣ kajalaɣ lɩzɩtʊ tɔm taa yɔ), nɛ pawɩlɩɣ se tɩtalɩna kiɖeɖema cɔlɔ yaa Kele kele tʊ cɔlɔ yaa mɩŋ cikpeŋ taa yɔ. Ɛsɔ tɔm yɔɔ tɩŋgɩnaʊ kɛna kajalaɣ setuu mbʊ cɔlɩyaa kɔsɔla yɔ. Sola scriptura wɛtʊ wɩlɩna-wɛ nɔmɔʊ ŋgʊ patɩŋgɩ yɔ.

Pɩpaɣzɩna Martin Luther Ampiri Kiɖeɖeʊ taa nɛ Ulrich Zwingli Zurich taa nɛ Martin Bucer Stasbourg halɩ pɩkɔɔ pɩtalɩna wayi wayi Jean Calvin Paarii tɛtʊ taa nɛ Genève tɛtʊ taa, pɩɣyɩyaa tɛ ɖanʊʊ cɔlʊʊ talɩ Erɔpʊ nɛ Hayi kiŋ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ sakɩyɛ. Mazɩm mbʊ se pololuu ɛyaa yɔ tɔla lɛ, pʊkɔna tɛyɩtʊ Room Katoliki Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɛ pɩɣyɩyaa Ɛsɔ ŋgbɛyɛ pɛ-hɛkʊ taa.

Wɛtʊ sakɩyɛ kɔma pɩlɩna lɛɛzɩtʊ ndʊ tɩyɔɔ. Alɩwaatʊ sakɩyɛ taa takayasɩ taa tɔm maya sakɩyɛ tɔŋ se kɩpaɣla tɔm kaɖɛ ñɩndʊ yebina se lɛɛzɩtʊ lɩmaɣzɩyɛ ɛwɛ. Fatanaa nɛ mʊwanɩ waa tɛ tʊda wɛʊ nɛ ɖama kpaŋgba yaa ɖama ñɔnaʊ, ɛyaa pɛnɛ papɩsa pɛwɛ ñɩm cɔɔcɩ tɩnaa tɛ liidiye. Ɛlɛ, pɩtɛkɛ pɩtɛ lɩmaɣza yɔ keeke kɛ lɛɛzɩtʊ lɩwa katoliki ŋgbɛyɛ cɛɛ ɖɩ-tɩ se ɖɩɖɩzɩ lɩmaɣza ana.
# Aŋgoola

|  |
| --- |
| **Aŋgoola** Angola |
|  Aŋgoola tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Aŋgoola kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Aŋgoola Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ (1975-1992) |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Pɔrɩtɩgɛɛ |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | João Lourenço |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 1,246,700 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 24,383,301 (2014) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 14.8 km² |
| Internet nimaɣ: | .ao |

Aŋgoolaa ɛjaɖɛ kɛna Afrika kedeŋa nɛ wɩsɩ ɖʊɖɩyɛ nɛ hadɛ kɩŋ ɛjaɖɛ. Ajɛya naanza cɔna-ɖɩ nɛ ata ko, anaa yɔ: Kɔngoo-Pirazaaviili, Kɔŋgoo Kinsasa, Namibi nɛ Sambii. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩɖaɣla nɛ ɖɩwɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ajɛya wena ayɔɔdɩɣ fransɩ kʊnʊŋ yɔ nɛ Afrika hadɛ kɩŋ ñɩna wena alɛ yɔɔdɩɣ anglisi tɔm yɔ ahɛkʊ taa. Afrika kpeekpe taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖikɛna naatozo ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa.

Ɖooo lɛ, Pɔrɩtigaalɩ ñɩma kakpacayaɣna-ɖɩ nɛ pʊcɔ ɖɩwɛʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ kɛ 1975. Ɖɩwɛ ajɛya kɩkpɛndɩɣ aŋgba wena ayɔɔdɩɣ Pɔrɩtigaalɩ kʊnʊŋ yɔ a-taa. Pʊcɔ nɛ kɩwɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ pɩnaɣ 1975 taa mbʊ yɔ, Aŋgoolaa taa ɛyaa tɩŋa taa taahɛ nɛ ɛzɩma pɩwɛɛ se kɩhɛʊ koministi taa yɔ nɛ yoŋ sakɩyɛ wɛɛ nɛ pʊtʊlʊʊ paaɛzɩmtaa pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ 25 yɔ.

Ɛyaa ɛzɩ miliyɔɔ yɔ sɩba nɛ tɛtɛɛ ñɩm ɛsaam mbʊ pʊkʊ ɛyaa yɔ, pʊpʊ ñɛwɛɛ ɛzɩ miliyɔɔ ɖɔɖɔ mbʊ yɔ nɛ pɩɖɩɩna ɛyaa kʊʊ halɩ nɛ sɔnɔ. Ɖeɖe nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, ɖama nɩnaʊ nɛ ɖiu ɖiu caɣʊ wɛ Aŋgoolaa taa yem fɛɛɛ.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Ruwandaa

|  |
| --- |
| **Ruwandaa** Ruanda |
|  Ruwandaa tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ruwandaa Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Ruwandaa Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Paul Kagame |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 26,338 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 11,262,564 (2015) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 445 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Ruwandaa ɛjaɖɛ wɛ kedeŋa yɔɔ aŋgba sakɩyɛ taa. Ɖɩwɛ ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa (ONU). Ɖɩtɛ ɖɩwɛɛ Afrɩka ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ taa (UA). Pɩnaɣ 2007 ñɩŋga taa ɖɩsʊ Afrɩka ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa.

Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ ajɛya ŋgbɛyɛ taa (CAE). Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Kedeŋa kpeekpe ajɛya wena ayɔɔdʊʊ Fransɩɩ kʊnʊŋ yɔ, a-ŋgbɛyɛ taa (OIF). Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se «Commonwealth of Nations » yɔ ɖɩ-taa.

Pɩnaɣ 1962 ñɩŋga taa Ruwandaa lɩ ɖi-yomiye taa.

Kinyarwanda kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Ɖɩ-ɛyaa wɛ piyisi hɛkɩŋ taa. Pakʊ Tuuji samaɣ pɩdɩɩfɛyɩ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Kigiluu tɔm ndʊ tɩkɛŋna Ruwandaa tɔm ndʊ paasɔʊ tɩ-yɔɔ kaʊ yɔ. Pɩnaɣ 1994 taa, kpaɣ ɖomaɣ fenaɣ nɛ puwolo pɩtalɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ taa kigiluu ŋgʊ kɩlaba.

## Ruwandaa caanaʊ tɔm

Pʊcɔ anasaayɩ talʊʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa alɩwaatʊ.

Pʊcɔ anasaayɩ fɛyʊʊ naŋgbaŋaɣ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa lɛ, cejewe nɛɛlɛ (20) kekpeɣlini ɖama nɛ awɛ kpɛm. A-taa lɛ, ɖɩnaɣ Tuuji cejewiye. Tuuji cejewiye taa ñɩma lakaɣ ɖɔɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Payaɣ cejewiye lɛɛɖɛ se Huutu. Huutu cejewiye taa ñɩma ñɛkɛ haɖaa. Payaɣ cejewiye lɛɛɖɛ se Tuwa. Tuwa cejewiye taa ñɩma ñɛkɛ nesi tɛɛ tʊma laɖaa. Tuwa cejewiye taa ɛyaa liɖe kɛ kaapʊwasɩ liɖe.

Pɔ-cɔzɔnaa calɩna wɛʊ Ruwandaa ɛjaɖɛ taa. Kaapʊwasɩ kɛ ɛyaa mba pataɖaɣlɩ yɔ, pɛwɛ kundulum kundulum. Tuwa cejewiya pasɩŋaɣna Ruwandaa ɛjaɖɛ taa tʊ. Paa cejewiye nɖɩ nɛ ɖi-wiyaʊ. Cejewiye wiyaʊ payaɣ se Mwami. Pɩwɛɛ se wiyaʊ ɛnʊ ɛ-caa liɖe ɛkɛ Huutu yaa Tuuji liɖe taa tʊ. Tuuji cejewiye ñazaɣna pɩdɩɩfɛyɩ cejewa lɛɛna. Halɩ pakpaɣ cejewiye nɖɩ ɖi-wiyaʊ se ɛnʊ kɛŋna Ruwandaa ɛjaɖɛ Wiyaʊ. Samaɣ yɔɔdaɣ kʊnʊŋ kʊɖʊmʊʊ. Pa-kʊnʊŋ ŋgʊ payaɣ kinyarwanda.

Cejewe kpeekpe taa ɛyaa tɩŋaɣ Ɛsɔ sɛʊ nʊmɔʊ kʊɖʊmʊʊ. Cejewiye lɛɛɖɛ taa abalʊ pɩsaɣ se ɛkpaɣ cejewiye lɛɛɖɛ taa halʊ. Halʊ ñapɩzɩɣ ɛkʊyɩ e-cejewiye taa nɛ ɛɖɛɛ ɛwalɩ cejewiye lɛɛɖɛ taa ɛyʊ. Ñɩnɩyaa ɖɔŋa ɖama hɔm Ruwandaa cejewa yɔɔ. Ñɩnɩyaa nabɛyɛ tɔŋ se paapɩzɩɣ patɩlɩ cejewiye lɛɛɖɛ nɛ lɛɛɖɛ pa-taa ɛyaa. Mbʊ yɔ, yɔɔdaɣ kʊɖʊmaɣ wɛna.

Patɩŋa pɛkpɛndɩɣ patɩɣyɩ ɖɔɖɛ nɛ tɛtʊ. Ɛlɛ, ɖɔɖɔ yɔɔ cɔnɩyʊ wɛɛ nɛ tɛtʊ yɔɔ cɔnɩyʊ ñɛwɛɛ. Sɔɔjanaa ñʊʊdʊ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Alexandre Pouchkine

Alexandre Pouchkine
**Alexandre Sergueïevitch Pouchkine** kɛ Ruusii ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kaʋ yɔ. Palʋla ɖajaa Alexandre Sergueïevitch Pouchkine mɩsɩkʋm fenaɣ kɩyakʋ loɖo (6) n̄ɩŋgʋ wiye,pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa.

Nabɛyɛ n̄ɔtɔŋ size pɩtɛkɛ mɩsɩkʋm fenaɣ taa palʋla-ɩ, ɛlɛ, agoza fenaɣ taa kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1799 n̄ɩŋga taa. Palʋla-ɩ Mɔsɩkuu tɛtʋ taa.

Alexandre Pouchkine
Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ kɛ-ɛsɩndaa. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛwɛna tandaʋ ɖɔɖɔ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʋ hiu (10) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1837 n̄ɩŋga taa. Ɛlɛ, lalaa ñɔtɔŋ size ɛsɩba kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ loɖo (26) n̄ɩŋgʋ wiye kɛnɛ pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa.

Saint-Pétersbourg tɛtʋ taa ɛsɩba. Ɖajaa ɛnɛ, ɛwɛna pɩnzɩ hiŋ naadozo nɛ lutozo (38) mbʋ yɔɔ lɛ ɛsɩba. Ɖajaa Pouchkine kɛ takayasɩ kɩkalasɩ mayʋ sɔsɔ siŋŋ.

Ɛkɛ ɖɔɖɔ keɣsi yayʋ nɛ ɛtɛ ɛkɛ n̄ɩnɩyʋ sɔsɔ siŋŋ.

Alexandre Pouchkine liidiye yɔɔ
Sɔsɔ Alexandre Pouchkine hɔʋ kɛ ñɩm hɔʋ. Payaɣ e-ɖoo se Nadejda Ossipovna Pouchkina. Ɛlɛ kɛ halʋ keɖewa tʋ nɔɔyʋ.
# Kpɛŋgbɛzɛmɩtʊ

Kpɛŋgbɛzɛmɩtʊ
Fransɩɩ kʊnʊŋ ñɩm kpou cɔlɔ lɛ, kpɛŋgbɛzɛmɩtʊ kɛ kewiyaɣ lɩmaɣzɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa lɛ ɛyʊ kʊyʊm yeke koŋ tɩyɩna kewiyisi ɖoŋ tɩŋa, ɛyɔɔda nɔɔyʊ eecosuu, nɔɔyʊ ɛɛtɔŋ se hayɩ, nɛ paɣtʊ natʊyʊ ɛɛɖaŋɩɣ-ɩ kaʊ, ɛlɛ e-kewiyaɣ ŋga ka-taa ɛwɛna paɣtʊ, yaa paɣtʊ lɩzɩyaa kewiyaɣ mba ɛlɩza kɔyɔ, pa nɛ yɔ nɔɔyʊ fɛyɩ ɛ-tɩ yɔɔ nɛ nɔɔyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛkʊyɩ nɛ e-kpelaɣ. Politiki lɩmaɣzɩyɛ paa ɛzɩmta ɛyaa kʊyʊna-ɖɩ kiɖi kiɖi, peeɖe Hannah Arendt tɔŋ se paɣtʊ ndʊ palɩzɩ mbʊ yɔ fɛyɩ ɖeu, pa-paɣtʊ tamʊna ɛyaa.

Tɔmpiye nɖɩ ɖɩlɩna latɛŋ kʊnʊŋ taa mbʊ se dictatura, nɛ ɖooo hoohoo taa kɛ Roma ɛjaɖɛ taa pɩkɛ kewiyaɣ madana mana ŋga ka-taa ɛyʊ kʊyʊm koŋ tɩyɩna kewiyisi (ɛnʊ payaɣ kpaŋgbasɛmʊʊ, nɛ pʊ-tɔbʊʊ se weyi ɛyɔɔdʊʊ yɔ). Tɔm ndʊ ɛyaa cɔna-tʊ se tɩfɛyɩ ɖeu nɛ papazɩ-tʊ ɖɩzɩɣ kpaɣ kpaɣɖʊ 3 tɛmtʊ alɩwaatʊ taa pʊcɔ palʊlʊʊ Yeesuu Krɩstʊ, kɛlɛ Sylla nɛ Jules César paɖanɩ-ʊ paazʊʊ kɛlɛ pa nɛ ɛnʊ pasɩba kpa lɛ tɔm ndʊ tɩɖɩ.

Pɩtɛ lɛ, sɔnɔ avema anɛ a-taa ñazɩtʊ tɔm ndʊ tɩwɛɛ, kɛlɛ ɖɩcɔna kɔyɔ pɩkɩlɩna Afrika nɛ Azii ajɛyɛ taa kɛnɛ. Erɔpʊ taa lɛ, Biélorussi nɛ Azerbaïdjan ajɛyɛ taa pamazɩɣ se tɔm tɩwɛɛ. Erɔpʊ nɛ Azii pɛ-hɛkʊ taa lɛ Turkii ɛjaɖɛ taa panaɣ se samaɣ waɖɛ lɩmaɣzɩyɛ kewiyitu wɛɛ pɩmʊkɩ.

Ɛyaa sakɩyɛ pɩza nɛ pala filim waa nɛ pɔyɔɔdʊʊ pa-taa kɛ pɩ-tɛ ɛzaɣtʊ tɔm ndʊ ɛzɩ Charlie Chapin filim yɔɔdʊʊ kpɛŋgbɛzɛmɩtʊ tɔm (pɩnaɣ 1940) kɔzɩ kɔzɩ ɛyʊ weyi paya-ɩ se Hitler yɔ (Hynkel) nɛ Mussolini –Napoleooni). Barbet Schroeder tɛ aseɣɖe kɛlɛm kɛlɛm Général Idi Amin Dada : Autoportrait (pɩnaɣ 1974), yɔɔdʊʊ Ugandaa kpɛŋgbɛzɛmʊʊ laŋgbɛzɩyɛ tɔm. Ecosse kpaakpaa wiyaʊ (pɩnaɣ 2006) wɩlɩɣ Ougandaa kpɛŋgbɛzɛmɩtʊ laŋgbɛzɩyɛ tɔm ɛnʊ lɛ Idi Amin Dada.
# Carl Friedrich Gauss

Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauß (Caama kʊnʊŋ taa pɔyɔɔdʊʊ se gaʊs, matʊ paɣtʊ taa lɛ, pama se Gauss nɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa, Itaalii kʊnʊŋ taa lɛ, Carolus Fridericus Gauss). Palʊla-ɩ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 30 pɩnaɣ 1777 kɛ Brunswick nɛ ɛsɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1855 kɛ Göttingen. Ɛyʊ ɛɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ, nɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ niye mʊyʊ nɛ ɖɔɖɔ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʊʊ kɛ Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛkɔna lɔŋ lɩmaɣza sakɩyɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-niitozo ɛ-taa. Pɛsɛyɩ-ɩ hɩɖɛ se lɛɣtʊ tɩlɩyaa wiyaʊ nɛ pɔtɔ se ɛkɛ lɛɣtʊ tɩlɩyaa taa niye mʊyʊ kɛ pɛ-tɛ alɩwaatʊ lɛɣtʊ tɩlɩyaa tɩŋa taa.

Carl Friedrich Gauß, Namenszug von 1794
Gauss kaakɛnɛ Göttingen losuu tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ nɔɔ ɖɛyʊ ɛlɛ, ɛta lakɩ tʊmɩyɛ ɛzɩ lɛɣtʊ tɩlɩyʊ wɩlɩyʊ. Ɖɩcɔna nɛ ɖɩnaɣ kɔyɔ ɛtaasɔɔlɩ wɩlɩɣ tʊmɩyɛ kpoyi ɛlɛ, eseɣtaɣ e-sukuli piyaa sakɩyɛ nɛ halɩ pa-taa sakɩyɛ kɔɔ papɩsɩ lɛɣtʊ tɩlɩyaa siŋ kɔzɩ kɔzɩ Gotthold Eisenstein nɛ Bernhard Riemann. Gauss, palʊla-ɩ keeke Brunswich-Wolfenbüttel, kɛ kʊñɔŋ cejewiye naɖɩyɛ taa. E-doo kaakɛ kɩsɩŋɩlɩɣ nɛ ɛtapɩzɩɣ ɛɖɔkɩ ɛ-lʊlʊʊ evemiye. Ɛlɛ, ɛpɩza ɛtɔzɩ se palʊla-ɩ cɩla nakʊyʊ wiye, kɩyakɩŋ lutozo pʊcɔ patɔɔ Yeesu Krɩstʊ tɛ ɛsɔda kpaʊ kazandʊ ndʊ pɔtɔkɩ-tʊ Pasɩka wayi kɩyakʊ 40 ŋgʊ wiye yɔ.

Pɩnaɣ 1792 alɩwaatʊ taa lɛ Brunswick cɔna nɛ ɛna se ɛwɛ lɔŋ piŋ mbʊ lɛ, ɛhayɩ liidiye kɩhɛyɛ naɖɩyɛ se pɩsɩna-ɩ nɛ ɛla e-sukuli. Kɛlɛ pɩha-ɩ ɖoŋ nɛ ɛɖɛɛ Carolo-Wilhelmina Brunswick lɛɣtʊ sukuli kɛtɛzʊʊ taa kɛ kpaɣ pɩnzɩ 1792 nɛ 1795 hɛkʊ taa. Peeɖe ɛkpɛlɛka nakaŋ yɔɔ kpɛlɛkɩtʊ sukuli.

Göttingen-Gauß-Weber-Monument.01
Pɩnaɣ 1804 taa kɛ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʊ 12 alɩwaatʊ palɩza-ɩ se ɛkɛ Royal Society ŋgbɛyɛ taa ɛyʊ. Aloma fenaɣ kɩyakʊ 9 pɩnaɣ 1805 taa ɛɖɔkɩ ɛ-tɛ kajalaɣ nesi ɖɔkʊ ɛ-nɛ ɛ-halʊ Johanna Osthoff. Mbʊ lɛ, ɛñɩnɩɣ ehiɣ nɛ ɛwɛ ɛ-tɩyɔɔ kɛlɛ pɩkɔma pɩnaɣ 1807 alɩwaatʊ taa lɛ, pakpa-ɩ se ɛkɛ tɩyɩnzɩ yɔɔ kpɛlɛkʊʊ wɩlɩyʊ nɛ losuu tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ ñʊʊ tʊ kɛ Göttingen tɛtʊ taa.

Pʊkɔma pɩnaɣ pɩsɩ lɛ, ɛtasɩ halʊ kpaʊ nɛ ɛlɛ paya se Minna Waldeck (kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 4 pɩnaɣ 1810 alɩwaatʊ taa). Pɩnaɣ kʊyʊmaɣ ŋga ka-taa lɛ, ɛ-halʊ naalɛ tʊ sɩ. Ɛ-pɛlɔ Thèrèse kpaɣ mɩzaɣ yɔɔ sʊʊtʊ nɛ ɛcɔŋna ɛ-caa yɔɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ alɩwaatʊ ndʊ ɛlɛ ñɩɩza kedeŋga yɔ. Pɩkɔma lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1855 taa lɛ, ɛsɩ Göttingen tɛtʊ taa kɛ Hanover kewiyaɣ ɛjaɖɛ taa. Pepimi-ɩ Albani sɩɖaa naŋ yɔɔ.
# Kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ (Maladie infectueuse)

Kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ kɛ kʊdɔŋ ŋgʊ pʊtʊ ŋñɩɩ tomnaɣ tʊ nɔyʊ kɔŋna yɔ. Kʊdɔŋ sɔtʊ tʊ yaa ŋñɩɩ cɩkaɣ tʊ yaa sɔyɩyʊ yaa kpɛŋgbɛka yaa kajalaɣ kpɩnɛ. Pʊtʊna mba pɛɖɛzɩɣ-kʊ yɔɔ pɛ-tɛ kpɛlɛkʊʊ lɩna ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ nɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɩna cɔlɔ nɛ kʊdɔmɩŋ kɩlɩlɩŋ kpɛlɛkʊʊ cɔlɔ.

Kedeŋga taa lɛ kʊdɔmɩŋ kɩɖɛɖɛŋ paɣlɩɣ mba pɛwɛna tomnasɩ nɛ pe-fezuu yɔ pɛ-tɛ. Ɛzɩ kpɩna nɛ tɩŋ nɛ pɩ-ñɩtʊ nɛ tomnasɩ cikpesi tɩna. Kʊdɔŋ sɔtʊ wɛ ɖɔɖɔ kʊdɔmɩŋ sɔtʊ taa. Kʊdɔmɔŋ ɛ-nʊ ɛ-tɛ ɖɛtʊ wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩna pʊtʊ weyi kɩwɛ ɛ-yɔɔ yɔ ɛyʊ yaa kpɩnɛ yaa mbʊ payi pʊcɔ ɛyʊ nɛ pɩ-taa yɔ.

Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ ɖɛʊ wɛ ɖoŋ siŋ yaa pʊtɔma pɩmana. Ɛzɩ tetanusi, pɩkɛ kʊdɔŋ kɩɖɛzʊʊ ŋgʊ kɩlɩna Clostridium tetani cɔlɔ yɔ, ŋñɩɩ cɩkɑɣ ŋga kɛwɛ tɛtɛ yɔ. Ɖɛtʊ natʊyʊ fɛyɩ tɩtɩŋna ɛyʊ yɔɔ. Kɩ-tɛ tɩŋgɩɣna ŋñɩɩ cɩkaɣ nakɛyɛ yɔɔ nɛ kasʊʊ ɛyʊ tomnaɣ taapɩtɩŋna heŋ weyi ɛ-taa wɛ azuuna yɔ. Kɔyɛ naɖɩyɛ wɛ nɛ pɔsɔkɩ-ɖɩ ɛyaa se kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-taa wɛ nɛ pɩkɛ kɩjɛyɩɣ se pɔsɔkɩ-ɖɩ paa ŋga ɛzɩ katalɩ sukuli wobu yɔ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa.

Ɖɩkpaɣ ɛzɩ wɩsɩ kʊdɔŋ mbʊ yɔ kɩtɩŋgɩna sɔyɩyʊ nɔyʊ yɔ, kɩnamɩyɛ tɛ kɔɔnaɣ ɖalʊ falciparum (ɖalaa lalaa wɛ ɖɔɖɔ), kɩtɩŋna pɔɖʊʊ yɔ nɛ kɩɖɛʊ ɛyaa, pɔɖʊ halɩ ŋgʊ. Ɛyʊ yɔɔ sɔyɩyʊ ɛ-nʊ ɛwɛ ɛlɛ ɛyʊ lɛlʊ nɔyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛɖɛzɩɣ lɛlʊ. Nɛ ɖɩyɔɔdʊʊ alɩwaatʊ tɩ-nɛ yɔɔ yɔ kɔyɛ kɩsɔbɩyɛ naɖɩyɛ pɩlɩna kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-yɔɔ. Kpeziwɩlaɣ kʊdɔŋ ɖɛʊ ɛyaa pɩtɩŋna helim taa. Ɛyʊ yɔɔ kɩwɛ nɛ kɩɖɛʊ ɛyaa siŋ.

Ɛzɩma ɖɩlakɩ nɛ kʊdɔŋ kɩɖɛzɩɣ ŋgʊ kɩtakpaɖʊ, mbʊ ɖɩwɩlɩɣ yɔ. Ɖe-feziŋ nɔnɔsɩ, ɖɩkpezɩɣ lɛ,pɩpɔzɩɣ se ɖɩkpezi pɩsacɩmɖɛ taa yaa ɖe-nesɩ taa nɛ ɖɩsaŋ kpagbaa nɛ ɖɩ-taɖɛzɩɣ nɔɔyʊ. Tɔɔnasɩ ɖeɖe pɩwɛ se ɖɩsaŋ ɖe-nesi camɩyɛ pɩcɔ ɖɩtɔkɩ ɖɔ-tɔɔnasɩ nɛ ɖɩsuluu lɩm naa yɔɔ camɩyɛ nɛ ɖɩtɩzɩɣ tɔɔnasɩ sɩ-bɩɣʊ camɩyɛ pɩcɔ ɖɩtɔkɩ. Ɖɩñalɩɣ ɖa-kɩcɩkpɩŋ taa ɖɔkɔtɔ naa cɔlɔ nɛ ɖɩsɔʊ lɩm ɖoŋ ɖoŋ. Lɩm mbʊ pɩta fɛyɩ asuma yɔ. Kʊzʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, ɖɩla tʊmɩyɛ nɛ kʊzʊʊ huyu.
# Sambii

|  |
| --- |
| **Sambii** Zambie |
|  Sambii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Sambii Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Sambii Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Hakainde Hichilema |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 752,618 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 17,351,708 (2018) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 17.2 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Sambii kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩfɛyɩ teŋgu nakʊyʊ cɔlɔ kaʊ. Ɛaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ajɛya wena ayɔɔdɩɣ Aŋgilisi kʊnʊŋ nɛ payaɣ-yɛ se Commonwealth yɔ a-taa.

Pɩnaɣ 2010 taa palabɩ kɩgalʊʊ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛndɩ miliyɔɔnaa hiu nɛ naatozo. Ɛjaɖɛ ɖinɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Luzakaa.

Ɖooo lɛ ɛyaa mba payaɣ se Pɔcimɛnɩwaa yɔ mba kaalɛɣna caɣʊʊ peeɖe. Ɛyaa panɛ paakɛ akpaama nɛ tɩŋ-pee tɔɔyaa. Puwayɩ fayɩɩɩ yɔ kɛ Pantʊʊwaa woba nɛ pɛwɛɛ peeɖe ɖɔɖɔ pɩnzɩ mɩnɩŋ nanza taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lakɩŋ nɛ tɛtɛ kpɩna nayɛ nayɛ wɛɛ nɛ ɖɩhayɩyɛ wɛɛ nɛ pɩwalɩɣ walɩɣ yɔɔ.

Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa sɔnzɩ nɛ kʊnʊmɩŋ pɛwɛ ndɩ ndɩ nɛ pɩsa nɛ pɩsa nɛ paa anɩ ɛpɩzɩ nɛ ɛnɩna lɛlʊ lɛ palɩzɩ kʊnʊŋ kʊɖʊmʊʊ ŋgʊ panɩɩ nɛ pawɩlɩ-kʊ sukulinaa taa yɔ. Nɛ kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ yɔ ŋgʊ lɛ aŋgilisi.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |