Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kɔɔrɩ

Kɔɔrɩ
Kɔɔrɩ, pɩkɛna minziiki wonuu ŋgʋ kɩlakɩ nɛ hʋlʋtʋ kpɛndʋ ɖama taa yɔ. Ɛkɛ wonuu kɩhʋlʋʋ nɛ kuwiviɖi hɔʋ taa. Kɔɔrɩ kʋnɛ, kɩkɛna nɔɔ nɔ kɩfam cɛlʋʋ. Palɩza kʋ kpaɖʋ 19 taa kɛ kɔɔɖɩ mɔdɔya yɔ. Ɛ-wɛɖʋ taa keeke kɛlɛ ɛ-nɔɔ lakasɩ ɖeɖe. Ɛ-taa pɔʋ ŋgʋ pohuyu size pahosi heɣlim cɛlʋna wilitu kɩbandʋ leleŋ n̄ɩndʋ.

Nɛ tilitu yaa wilitu ndu tɩwɛ n̄ɩm ɖɔɖɔ siŋ camɩyɛ kɛ naŋgbaŋgʋ welesuu taa. Ɛ-tɛ kpekeduu ɖaala, nɛ pɩkɛna nɔsɩ yɔ cɛlʋʋ kpɛm. Ɖɔɖɔ lɛ pɩsɩna hʋlʋyʋ size ɛn̄ɔɔzɩ wiluu ŋgʋ ɛhʋʋlʋ nɛ kɩlɩɣʋ yɔ camɩyɛ. Peeɖe wonuu kʋnɛ yɔ, kɩtʋʋzʋ kʋhʋlʋʋ lɩʋ taa. Minziiki wonuu kʋnɛyɔ, kʋhʋlʋyʋ paya size nɔndɔʋ yayʋ yaa hʋlʋyʋ.

Kɔɔrɩ tɩnaa
Paakpɛndʋ ɛna wendu teyu hɔʋ. Pɛwɛ ndɩ ndɩ. Teu nɛ hʋlʋʋ pifɛyɩ kɩmaŋ. Kɔɔrɩ kɩfalʋʋ yaa kɔɔrɩ kɩkpɛndʋ hʋlʋtʋ taa wɛ ɖɔɖɔ mʋsɩ tɩna ɖɩjaɣyɛ sɛnfoniiki (symphoniques) taa, nɛ minziiki kɩkpɛndɩŋ yaa kpeekpe kikpeliŋ nʋmɩŋ tɛɛ kɩhʋlɩŋ taa. Nɛ pɩtasɩna ɖɔɖɔ mʋsɩ tɩna loniye kɩpanɖɛ kpɛlɛkʋ camɩyɛ hʋlʋʋ size nɩʋ ɛwɛ leleŋ.

Nabʋyʋ taa nabʋyʋ taa lɛ, pɔpɔzʋ kɔɔrɩ hʋlʋyʋ ɛnɛ ɛyɔ kɛ kɛlɛm kɛlɛm waa minziiki waa ɖeɖe ndɩ ndɩ. Ɖɩkpaɣ ɛzɩ, kɛlɛm kɛlɛm mɛndɛkɛ ɛyʋ n̄ɩŋgʋ taa nɛ nɔɔ maɣzʋʋ ɖeɖe. paakɩlɩɩ labɩnaʋ kɛ jazz ɖeɖe. Kɔɔɖɩ kʋnɛ,kʋ-nɔɔ taa ɖeɖe wɛ n̄ɩʋ nɛ pɩɖalɩ pɩsɩna kɩmaɣmaɣ kɩɖalakɩŋ.

Britannica Horn Range with 3 Valves
# Alizeerii

|  |
| --- |
| **Alizeerii** Algérie |
|  Alizeerii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Alizeerii kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Alizeerii Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Abdelmadjid Tebboune |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 2,381,741 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 46,600,000 (2023) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 19.6 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

**Alizeerii** ɛjaɖɛ kɛ Afrika nɛ kɩ-hayi kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɖɩwɛ ajɛya wena akpɛndaa nɛ payaɣ-yɛ se Maagrɛɛbʊ yɔ a-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Alizee. Tɩwɛ Alizeerii nɛ kɩ-hayi kiŋ Mediteranee teŋgu cɔlɔ kpam. Tɛtʊ ndʊ tɩkɩlɩna samaɣ wɛnaʊ. Afrika kpeekpe taa lɛ, Alizeerii tɛtʊ kɩlɩna walʊʊ. Tɩwalaa pɩtalɩ ɛzɩ kilomɛtanaa agbaba ɛzɩ 2 381 741 mbʊ yɔ.

Alizeerii ɛjaɖɛ sɩna Tuniizii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hayi kiŋ. Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, Liibii ɛjaɖɛ; piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Nizɛɛrɩ nɛ Malii ajɛya. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ hadɛ kiŋ lɛ, Moritaanii nɛ Sahara wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɖeyi ɖeyi lɛ, Marɔkɩ ɛjaɖɛ. Alizeerii taa ɛyaa laba kʊñɔŋ siŋŋ. Palʊba lʊbɩyɛ ɖɔɖɔ siŋŋ nɛ poyoo yoŋ sakɩyɛ nɛ pʊcɔ pɛwɛɛ pa-tɩ yɔɔ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakɩŋ kagbaanzɩ ñɩŋgʊ, wiye pɩnaɣ 1962 taa.

Alizeerii ɛjaɖɛ wɛ kedeŋa kpeekpe ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU ŋgbɛyɛ yɔ ɖɩ-taa. Alizeerii ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Afrika ajɛya kpɛndʊʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se *Union africaine* yɔ ɖɩ-taa, pɩ nɛ ɖama nɩnaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩɩtɩŋɩɣ nɔɔyʊ wayɩ nɛ kpaɣnɛ ɖooo kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ pɩnaɣ 1962 taa yɔ, Alizeerii ɛjaɖɛ sʊ *Ligue arabe* ŋgbɛyɛ taa. Lɛlaɣ fenaɣ, pɩnaɣ 1989 taa kɛ Alizeerii nɛ Maagrɛɛbʊ ajɛya palaba nɔɔ nɛ patʊlɩ kɩgaʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ sɔnɔ se *Union du Maghreb arabe* (UMA) yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ, ɖɛwɛ ɖɔɖɔ Mediiteranee ŋgbɛyɛ kɩkpɛndʊʊ taa pɩnaɣ 2008 taa.

Alizeerii kaŋgalafʊ nimaɣ paɣzɩɣna +213 nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ peeɖe yɔ, payaɣ-ɖɩ se Alizeerii Dinar.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Pɔritigaalɩ

|  |
| --- |
| **Pɔritigaalɩ** Pɔritigaalɩ kʊnʊŋ: Portugal |
|  Pɔritigaalɩ tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Pɔritigaalɩ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Pɔritigaalɩ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Pɔrɩtɩgɛɛ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Marcelo Rebelo de Sousa |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 92,212 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 10,427,301 (2014) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 115 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

**Pɔritigaalɩ** kɛna Erɔpɩ nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa. Pɔrɩtigaalɩ wɛna Ibeeriki nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Pɔrɩtigaalɩ tɛtʊ sʊsɔtʊ yɔ Lisibooni.

Erɔpɩ hɛkʊ taa ajɛya taa lɛ, Pɔritigaalɩ kɩlɩna wɛʊ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ ɖɩ-kamaɣ yɔɔ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ lɛ Ɛsɩpaañɩ ɛjaɖɛ wɛna; Hadɛ kiŋ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛlɛ Atilantiki lɩngamʊʊ.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔ pɩnzɩ mɩnɩŋ hiu nɛ naalɛ taa nɛ pɩtalaɣ mɩnɩŋhiu nɛ kagbaanzɩ ɛlɛ ɖɩpɩsɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-ɛsɛ kulɩ sɩŋŋŋ yɔ Erɔpɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ kpeekpe taa. Kpaɣ mbʊ lɛ, ɖɩwɛɛna ɛjɛya wena ɖɩñazɩɣ yɔ paale: Afrika taa, Azii taa, Oseyaanii taa nɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ taa ɖɔɖɔ.

Pʊkɔma pɩtalɩ pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ ɛlɛ Pɔrɩtɩgaalɩ ɛjaɖɛ pazɩ nɛ ɖɩhiu ɖɩ-tɩ paa hɔɔlɩɣʊ ŋgʊ: tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa, poliyiki taa nɛ samaɣ yɔɔ kandayʊʊ tɔm taa.

Pɔritigaalɩ wɛ ajɛya wena aaɖʊ lɩmaɣzɩyɛ se palɩzɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se OCDE yɔ ɖooo pɩnaɣ 1948 taa pɩnɛ nɖɩ payaɣ se OTAN yɔ pɩnaɣ 1949.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ ajɛya kpeekpe kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ ɖɩ-taa ɖooo pɩnaɣ 1955, Erɔpɩ Lɔntasɩyaa ŋgbɛyɛ taa ɖooo 1976, Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa pɩnaɣ 1986. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya kpeekpe wena atɔkɩ liidiye kʊɖʊmɖɩyɛ nɛ payaɣ-ɖɩ Eero yɔ a-taa.

|  |
| --- |
| **Eerɔpɩ** |
| Caama • Ɛsɩpaañɩ • Fatiikaŋ • Fransɩɩ • Hɔŋirii • Irɩlandɩ • Isilandɩ • Itaalii • Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ • Krɛsɩ • Liechtenstein • Otirisi • Pɛliziki • Peyibaa • Piyeeloorusi • Pɔlɔɔñɩ • Pɔritigaalɩ • Puligari • Ruusii • Siloveni • Siloovaakii • Suwiisi • Sʊyɛdɩ • Ukurɛnɩ |
# Pɛliziki

|  |
| --- |
| **Pɛliziki** Belgique |
|  Pɛliziki tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Pɛliziki Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Pɛliziki Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Wiyaʋ Philippe |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 30,528 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 11,250,585 (2016) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 363.6 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Pɛliziki kɛna Erɔpɩ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ naɖiyɛ nɛ ajɛya wena acɔ-ɖɩ nɛ ata yɔ ana yɔ: Fransɩ, Peeyii-Baa, Caama, Lugizamburi nɛ Hayʊ kiŋ teŋgu. Politiki hɔɔlɩɣ taa lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ajɛya cikpena nayɛ kpɛndaa nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ kpɛm yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Erɔpɩ ajɛya looɖo wena acalɩ ɖama nɩnaʊ se aɖʊ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ yɔ. Pɩtasɩ ɖɔɖɔ lɛ, Pɛlɩzɩkɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ taa, Burukisɛɛlɩ, kɛ ketiizasi sɔsɔsɩ ɛzɩ Erɔpɩ paɣtʊ lɩzɩya ketiizaɣ, Erɔpɩ lɔntasɩya ketiizaɣ nɛ Erɔpɩ taa tɔm heyiyaa akpeɣla palakɩ-sɩ. Peeɖe ɖɔɖɔ palakɩ OTAN ketiizasɩ sɔsɔsɩ tɩɩtɩŋɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ walanzɩ kilomɛta akpaba naalɛ taa wɛ ɛzɩ 30 528 yɔ nɛ ɖi-taa ɛyaa ɖɛ ɛzɩ miliyɔɔnaahiu nɛ kʊɖʊm yɔ.

Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ wɛ Erɔpɩ hɔɔlɩɣ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ caama tɔm yɔ nɛ ŋgʊ kʊkʊ ñɛwɛ Romani yɔ ɛ-hɛkʊ taa; pʊyɔɔ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kʊnʊmɩŋ sɔsɔŋ nɩɩlɛ wɛɛ kpayɩ: mba pɔyɔɔdɩɣ neyeeɖɛrilanɖi yɔ nɛ fransɩ mba. Kacalaɣ taa mbaw wɛ ɛzɩ 57 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ nɛ fransɩ mba ñɛwɛ ɛzɩ 43 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa mba pɔyɔɔdɩɣ caama yɔ pɔdɔɖɔɔ ɛlɛ komina sima mbʊ ɖɔɖɔ.

Ɖooo caanaʊ taa lɛ, Pɛlɩzɩkɩ, Peeyii-Baa tɛ kewiyaɣ kpelaɣ nɛ Lugizamburi ajɛya anɛ aawɛ kpɛ̂ nɛ payaɣ-yɛ se Peeyii-Ba nɛ pɩɩkɩlɩ ɛzɩ Penelukisi yɔ zalanzɩ.

Pɛlizk nɛ Erɔpɩ ajɛyɛ naayɛ kpeelina nɛ alɩzɩ Erɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɛ Benelux kɛ salaŋ fenaɣ kagbanzɩ pɩnaɣ 1944, pɩtasɩna Erɔpɩ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna charbon nɛ acier yɔ kɛ ɖomaɣ fenaɣ litoozo pɩnaɣ 1951 nɛ Roma ɖama nɩnaʊ takayaɣ kɛ lakɩŋ fena 25 pɩnaɣ 1957.

Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa lɛ awiya ɖiyuna nɛ ɖi-wiyau kɩfalʊ payaɣ se Pɛlɩzɩkɩ Philippe; ɛkɛna wiyau lʊbɛ ñɩnʊ ɖooo hasɩ yaɖɛ fenaɣ nɛɛlɛ nɛ kʊɖʊm pɩnaɣ 2013. Pɛlɩzɩkɩ ɛjaɖɛ taa ɛsɔ sɛtʊ aŋgba ɖɔɔ ɛlɛ katoliki ŋgbɛyɛ kɩlɩna tɔyɩɣ, pʊwayɩ lɛ, malɩŋ, ɛsɔ sɛtʊ kaɖɩnaʊ ŋgbɛyɛ Yuɖa mba ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ, krɩstʊ mba ŋgbɛyɛ, Puudaa ɛsɔ sɛtʊ ñɩnɖɛ nɛ Yehova aseɣɖe ñɩindɛ.

|  |
| --- |
| **Eerɔpɩ** |
| Caama • Ɛsɩpaañɩ • Fatiikaŋ • Fransɩɩ • Hɔŋirii • Irɩlandɩ • Isilandɩ • Itaalii • Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ • Krɛsɩ • Liechtenstein • Otirisi • Pɛliziki • Peyibaa • Piyeeloorusi • Pɔlɔɔñɩ • Pɔritigaalɩ • Puligari • Ruusii • Siloveni • Siloovaakii • Suwiisi • Sʊyɛdɩ • Ukurɛnɩ |
# Jérôme Stridon tʋ

Palʊla Jérôme de Stridon kɛ ɖoŋgiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Sitridoŋ yɔ, Krowasii ɛjaɖɛ taa, kɛ pɩnzɩ 347 waa taa nɛ ɛsɩ salaŋ fenaɣ 30 pɩnaɣ 420 kɛ Pɛtlɩhɛm ɖɔŋgɩye taa. Jérôme de Stridon kɛna mʊwanɩ nɛ ɛwɛ mba palɩza takayaɣ kiɖeɖeɣa taa tɔm nɛ kʊnʊmɩŋ lɛɛŋtaa yɔ. Ɛwɛ mba patɩna Latɛŋ ɛsɔ kpaaŋ lɩzɩyaa yɔ pa-taa nɛ mba yɔ: Ambroise de Milan, Augustin d'Hippone nɛ Grégoire kacalaɣ ñɩnʊ (et Grégoire Ier).

Jérôme de Stridon laba a e-sukili kɛ Room tɛtʊ taa nɛ ɛpɩsɩ ɛ-laŋgɩyɛ ɛlɛ pɩlɩna e-ɖoziye kawɩlaɣ ñɩŋa naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛɛwɛna pɩnzɩ 18. Pɩla mbʊ lɛ, ɛkpaɣ nɔmɔʊ nɛ ewole Tetʊ kiɖeɖetu taa pɩnaaɣ 373 nɛ pɩkɔɔ pɩla pakpa-ɩ layʊ kɛ Antiyɔsi tɛtʊ taa. Pɩkɔma pɩnaɣ 383 lɛ, Papa kacalaɣ tʊ (Damase Ier) kpaɣ-ɩ ɛ-takayaɣ taa mayʊ nɛ ehe-i se ɛlɩzɩ takayaɣ kiɖeɖeɣa (Bible) nɛ Latɛnɩ taa.

Papa ɛnɛ ɛ-sɩm wayɩ lɛ kɛ Zerom kʊyɩ Tɛtʊ Kiɖeɖetu tʊnɛ tɩ-taa nɛ ɛnɛ Paula pɛɖɛɛ Pɛtɩlɩhɛm. Peeɖe pɑtʊla Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ nɖɩyɛ , monasitɛrɩ. Pɩkpaɣʊnɛ pɩnzɩ 34 nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛ-sɩm yɔ, ɛcɛla ɛ-tɩ pilim kɛ Takayaɣ kiɖɛɖeɣa taa tɔm maʊ nɛ tɩcɔlɩɣ nɛ tɩkɩlɩ ɛzɩ ɛɛtɛm-tɩtaa kɛ lɩzɩʊ yɔ. Ɛsɩba pɩnaɣ 420 nɛ paapima-i kacalɣ taa kɛ Jerusalɛm nɛ pɩwayɩ lɛ powona ɛ-mɔɔ kɛ basilique Sainte-Marie-Majeure kɛ Room tɛtʊ taa.