Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ɛsɩpaañɩ

|  |
| --- |
| **Ɛsɩpaañɩ** Espagne |
|  Ɛsɩpaañɩ tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ɛsɩpaañɩ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Ɛsɩpaañɩ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | Pedro Sánchez Pérez-Castejón |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Wiyaʋ Felipe VI |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 505,990 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 47,007,367 (2018) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 92.91 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

**Ɛsipaañɩ** ɛjaɖɛ kɛ Eerɔpɩ nɛ kɩ-hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Keteŋa kpeekpe lɛ, pɛkɛdɩɣ ajɛya wena a-taa eyaa ɖɔɔ ɖɔɖɔ yɔ, Ɛsipaañɩ ɛjaɖɛ sɛʊ nɛ ɖɩkɛ 28 ñɩnɖɛ nɛ ɖɩ-ɛyaa kpɛndɩ miliyɔŋnaa 46 pɩnaɣ 2015 taa. Mediiteraanee teŋgu cɔ-ɖɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛ kiŋ payɩ nɛ pɩta ɛlɛ pɩkazɩ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ. Hayʊ kiŋ lɛ Piirenee, Andɔɔrɩ nɛ Kaskɔɔñɩ lɩm; piyele wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Pɔrtiigaalɩ ɛjaɖɛ nɛ Atɩlantiiki teŋʊ.

Eerɔpɩ nɛ wɩsɩ ɖɩlyɛ taa lɛ, Ɛsipaañɩ kɩlɩna walanzɩ nɛ pɩkɛ Eerɔpɩ ajɛya kɩkpɛndɩɣ taa kɔyɔ Fransɩ ñakɩlɩna. Kɩ-walanzɩ taa wɛɛ kilomɛtanaa akpagba 504 030. Yee pɩkɛ Eerɔpɩ kpeekpe taa kɔ yɔ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɛ naatozo ñɩnɖɛ Ukrɛɛnɩ nɛ Fransɩɩ pawayɩ. Ɛzɩma Ɛsipaañɩ ɛjaɖɛ wɛ ajɛya lɛɛna cɔlɔ yɔ lɛ ɖɩ-taa tɩlɩtʊ nɛ lɔŋ ndɩ ndɩ sidi yem.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖooo pɩnzɩ mɩnɩŋ 15 taa kɛ ageeta nayɛ naalɛ nɩna ɖama nɛ akpɛndɩ kpɛm, ana yɔ, Kasitiiyi nɛ Araagɔŋ. Pɩwayɩ lɛ pɔsɔzɩ pɔ-yɔɔ kɛ kewiisi nasɩyɛ: Kirenaadi kewiyaɣ pɩnaɣ 1492 nɛ pɩnaɣ 1512 lɛ, Naavarɩ ñɩŋga. Pɔkɔma payɩ lɛ, kewiisi nzɩ sɩtɩŋga sɩkpɛndɩ kʊɖʊm kpayɩkpaɣ pɩnzɩ 1715 nɛ 1716 taa.

|  |
| --- |
| **Eerɔpɩ** |
| Caama • Ɛsɩpaañɩ • Fatiikaŋ • Fransɩɩ • Hɔŋirii • Irɩlandɩ • Isilandɩ • Itaalii • Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ • Krɛsɩ • Liechtenstein • Otirisi • Pɛliziki • Peyibaa • Piyeeloorusi • Pɔlɔɔñɩ • Pɔritigaalɩ • Puligari • Ruusii • Siloveni • Siloovaakii • Suwiisi • Sʊyɛdɩ • Ukurɛnɩ |
# Ajɛyɛ hɛkɩŋ taa tabalɩyɛ kpɛlɛkʊʊ

Ajɛyɛ hɛkɩŋ taa tabalɩyɛ kpɛlɛkʊʊ
Ajɛyɛ hɛkɩŋ taa tabalɩyɛ kpɛlɛkʊʊ, pɩkɛ ɖama nɩnaʊ, ɖama yɔɔdɩnaʊ pɩtɩŋna ɛgbaɣdɩyɛ yɔɔ pɩcɛlɩna ɛyaa hɛkɩŋ yaa agbeela nddɩ ndɩ yaa ajɛyɛ ɛzɩma panɩna ɖama nɛ you ɛtaawɛɛ yɔ. Pɩpaɣzɩ pazɩ pazɩ nɛ ajɛyɛ kpeekpe tɔm nɔɔnɔɔ, ɛzɩma tabalɩyɛ ɛwɛɛ ɛjaɖɛ kpeekpe taa ɛyaa hɛkɩŋ taa pɩtɩŋna ajɛyɛ hɛkɩŋ taa egbaɣɖɩyɛ tamsʊʊ tʊmɩyɛ tɩnaa yɔɔ. Ajɛyɛ hɛkɩŋ taa tabalɩyɛ tɔm nɛ ɛjaɖɛ taa politiki tɔm tʊkaɣ nakayɛ wɛ pɛ-hɛkʊ taa, paa yee tɔmpee ana añɔtɩna ɖama ɛzɩ a-nɔmɔʊ kɛ kʊyʊmʊʊ nɛ a-tʊmɩyɛ caɣ pɩkɛ kʊyʊm kɔyɔ pɩwɛ ndɩ ndɩ.

Ɛjaɖɛ taa politiki tɔm lɩɣna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa paɣtʊ nɛ politiki pɩlɩna ɖɩ-taa sʊsaa yɔɔ. Kpaɣ ɛzɩ Fransɩɩ ɛjaɖɛ mbʊ yɔ tɩlɩna ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ cɔlɔ, ɛjaɖɛ minisi ñʊʊ cɔlɔ nɛ minisi weyi ɛcɔŋna ajɛyɛ lɛɛna tabalɩyɛ tɔm yɔɔ yɔ kɛ Erɔpʊ ajɛyɛ taa. Ajɛyɛ kpɛndʊʊ tɔm kɛ politiki nɔmɔʊ ŋgʊ kɩtamsɩɣ ajɛyɛ nɛ ɖama pɩtɩŋna pʊ-tʊmɩyɛ tɩnaa yɔɔ. Saint-Siège ajɛyɛ kɩkpɛndʊʊ tʊmɩyɛ kɛ lɛɛɖɛ kɛ tʊma ana a-taa nɛ nɖɩ kɩlɩna pɩnʊʊ kedeŋga kpeekpe taa, ɖɩpaza ɖɩ-tʊmɩyɛ ɖooo kpaɣɖʊ 5, ɖɩkpaɖdɩya kpaagbaa kpem Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa.

Ajɛyɛ wena anɩna ɖama nɛ añɔtɩ ɖama ñʊŋ aɖʊ ɖama paɣtʊ pɩlɩna nɩnaʊ takayɩ hɔɔlaɣ 3 ŋga pɩnaɣ 1961 kɛ Vienne tɛtʊ, paɣtʊ nɛ pʊ-tʊma ana ɖɩnaɣ yɔ. kajalaɣ lɛ, kɩkpɛndʊʊ ajɛyɛ paa nɖɩ lɛ ɖɩwɛʊna ɖɩ-lone taa caɣyʊ, naalɛ taa lɛ pakandɩɣ ɛjaɖɛ ñɩm yɔɔ pɩlɩna paɣtʊ ndʊ paɖʊ ɖama yɔ tɩ-yɔɔ, nabutozo lɛ patɩlɩ ɖama yɔɔdɩnaʊ nɛ ɖama midinau, naananza lɛ peheyiɣ ɖama takayasɩ taa tɔm kpayi kpayi pɩlɩna pa-tʊma labʊ hɔɔlʊʊ taa, kpaagbaa ɖeɖe lɛ ɖama nesi ɖʊʊ nɛ sɔɔlɩm, ɖama nesi ɖʊʊ tɔsʊʊ nɔmɔʊ taa ɛsakuliye hɔɔlʊʊ taa nɛ lɛɣtʊ nɔmɔʊ taa.

Ɛzɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩsʊza ɖɩpɩzɩ nɛ ɖɩla tʊmɩyɛ nɖɩ keekee yɔ kaakɛna kɩjɛyɩɣ piŋ, tɔmʊʊ ŋgʊ kɩpaza ɖooo ɛsakuliye alɩwaatʊ. Mbʊ pɩwɩlɩɣ keelee se tovonum tɔm ndʊ ɛyaa ɖɔŋ tɩ-yɔɔ yɔ mbʊ lɛ kʊjɔŋ sɔsɔŋ liidiye ñɩŋ weyi palakaɣ yɔ ɛ-yɔɔ. Pɩkɔma pɩnaɣ 1455 lɛ sɔsɔ Milan Francesco Sforza la kajalaɣ ɖeɖe tʊmɩyɛ sɔsɔyɛ naɖɩyɛ, ewoba pɩlɩna ajɛyɛ ɛgbaɣdɩyɛ yɔɔ kɛ Gêne ɛjaɖɛ taa. Kpaɣ pɩnaɣ ŋga mbʊ yɔ lɛ Itaalii sɔsaa lalaa tɩzɩna-ɩ halɩ nɛ pɩkpɛndɩna Erɔpʊ kpeekpe.
# Mɛkɩsiiki (Ɛjaɖɛ)

|  |
| --- |
| **Mɛkɩsiiki** Mexique |
|  Mɛkɩsiiki tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Mɛkɩsiiki Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Mɛkɩsiiki Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Andrés Manuel López Obrador |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 1,972,550 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 119,530,753 (2015) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 61 km² |
| Internet nimaɣ: | .mx |

**Mɛkɩsiiki** kɛna Amerika nɛ hayʊ nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Hadɛ kiŋ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩsɩna kamaɣ kɛ Kuwatemala nɛ Peelizi, hayʊ kiŋ lɛ Etaazuunii, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Mɛkɩsiiki lɩŋgamʊʊ nɛ Karayiibi teŋgu piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Pasɩfiki Lɩŋamʋʋ. Keteŋa kpeekpe taa lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛ hiu nɛ naanza ñɩnɖɛ kɛ walanzɩ taa. Ɖɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ 2 000 000 km2 yɔ nɛ ɖɩkɛ 11 ñɩnɖɛ kɛ ɛyaa ɖɔʊ taa.

Keteŋa kpeekpe liidiye koozaɣ sɔsɔwa tɔŋ se pɩnaɣ 2014 taa lɛ ɛyaa kpɛnda miliyɔɔna 123,8 nɛ pa-taa lɛ sakɩyɛ yɔɔdɩɣ ɛsɩpañɔɔlɩ. Mɛkɩsiiki taa ajɛya cɩkpena wɛ hiuwaa naatozo nɛ kʊɖʊm nɛ pɩtasɩna ɖenɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ Mɛkɩsiikoo wɛɛ yɔ.

Ɖooo pɩnzɩ 1521 taa kɛ Ɛsɩpaañɩ paɣzɩ Mɛkɩsiiki kpacayʊʊ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɛzɩ pɩnzɩ 300 yɔ nɛ pɩkɔma pɩtalɩ pɩnaɣ 1810 ɛlɛ Mɛkɩsiiki ñɩnɩʊ kpem se kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Pɩnaɣ 1813 taa lɛ, M;kɩsiiki se kɩwɛ kɩ-tɩ yɔɔ ɛlɛ pɩnaɣ 1821 taa kɛ pɔkɔma papɩzɩ nɛ pɛwɛɛ pa-tɩ yɔlɔ yelie.

Kpana mbʊ yɔ, yoŋ ɖeke wɛna nɛ ɖiuɖiu caaʊ fɛyɩ. Pɩkɔma pɩla se Porfirio Diaz kpaɣ kpelaɣ lɛ laŋhɛzɩyɛ nɛ ɖiuɖiu caaʊ wɛɛ. Pɩnaɣ 1910 taa kɛ pakʊ Porfirio Diaz.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩkɛna kacalaɣ ñɩnɖɛ kɛ Ameriki-latiini taa se ɖɩsʊʊ OCDE taa. Mɛkɩsiiki wɛ ONU taa, OMC taa, G20 taa nɛ keteŋa yɔɔ aŋgba sɔsɔna taa. Ɛsɩyɛ ekpena nʊmɔʊ taa lɛ, ɖɩkɛna hiu nɛ naatozo ñɩnɖɛ wena a-taa ɛyaa kɩlɩɣ wobu yɔ.
# Masacusɛtɩsɩ

Massachusetts Locator Map with US
Masacusɛtɩsɩ kɛna Etaazunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ cikpetʊ natʊyʊ. Nɛ Etazuunii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ ajɛya cikpena naayɛ nɩɩnɩwa kpɛndɩna nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ taa kpaɩ. Etaazunii tɔbʊʊ nɛ kabɩyɛ taa se ajɛya kɩkpɛndʊʊ. Tɛtʊ ndʊ tɩcɔ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ nɛ tɩta yɔ ndʊ yɔ: Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ atlantikii kujomuu, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ lɛ Niwu Yorkɩ hadɛ kiŋ lɛ Kɔnɛtikuti yɔ tɩwɛna, piyele nɛ hayʊ kiŋ lɛ Niwu Hampsirii nɛ Fɛrmɔɔn.

Pamaza Masacusɛtɩsɩ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 20 328 km2 nɛ ɖenɖe tɛtʊ ñabɩ wɛɛ yɔ, peeɖe pɩtalʊʊ ɛzɩ 7 332 km2 yɔ nɛ ɖenɖe lɩm ñɛwɛɛ yɔ, peeɖe ñɛwɛʊ ɛzɩ 7 032 km2 yɔ pʊtɔbʊʊ se pɩtalʊʊ ɛzɩ 25,70 yɔ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛjaɖ ɖɩnɛ ɖɩkɛŋna 45 ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Etazuunii ajɛya kɩkpɛndʊʊ kpeekpe taa.

Great Dome, Massachusetts Institute of Technology, Aug 2019
Masaazuzɛtii taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Boston nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna ɛjaɖɛ looɖo ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩsʊ Etaazunii ajɛya kɩkpɛndʊɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩkɛ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ looɖo ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1788.

Pɩnaɣ 2010 taa paakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ paana ɛyaa ɛzɩ 6 547 629 yɔ. Payaɣ Masaazuzɛtii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊdʊ se Charlie Baker (R) piyele nɛ komina ñʊndinaa kɔyɔ: Elizabeth Warren (D) nɛ Ed Markey (D).

Main Street, Stoneham MA
Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ yɔ aŋgilisi. Ɛlɛ siŋŋŋ taa lɛ, komina maɣmaɣ tatɩɩ hada nɔɔ camɩyɛ se Eŋgilisi kɛŋna kɩ-kʊnʊŋ.