Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ

Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ yaa pɩnaɣ sɔsɔ kɛŋna pɩnaɣ ŋga ka-taa avema kpɛnda 366 yɔ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩnzɩ lɛɛsɩ ɛɛtalʊʊ mbʊ nɛ sɩsɩɣʊna avema 365. Pɩkɛna pɩnaɣ ŋga papɩsʊʊ payaa ɖɔɖɔ se nabʊlɛ kɩmaŋ tɛyʊ pɩnaɣ yaa looɖowaa naalɛ tɛyʊʊ pɩnaɣ yaa ɖɔɖɔ nodozowaa naalɛ pɩnaɣ. Pɩkɛna pɩnaɣ ŋga ka-taa lɛlaɣ fenaɣ wɛna kɩyakɩŋ nɛɛlɛ nɛ nakʊ yɔ. Mbʊ yɔ, lɛlaɣ fenaɣ ŋga avema nɛɛlɛ nɛ nakʊ kɩkɩla wɛnaʊ. Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ kɔŋ paa pɩnzɩ naanza nzɩ wayɩ ɛlɛ nabʊyʊ taa pɩpɩzʊ pucɖi. Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnzɩ taa kɔyɔ: 2016, 2020, 2024, 2028, 2032 mbʊ mbʊ.

Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ tɛ tɩlʊʊ takɩlɩ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ yee pɩnaɣ ɛwɛna avema 366 yɔ, pɩkɛna nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ yaa ɛyʊ ɛɛsɩŋ se pɩnaɣ tɛŋna avema 366 yaa 365 lɛ, ɛkpaɣ pɩnaɣ nɛ ɛtɛyɩ-kɛ tɔm naanza taa nɛ yaa tɔm 400 taa nɛ pɩcaɣ ɖeyi ɖeyi lɛ, pɩkɛna nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ. Mbʊ yebina pɩnaɣ 2008 tɛkɛ nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɛtɛyɩ 2008 kɛ tɔm 400, pɩɩtɔlʊʊ ɖeyi ɖeyi. Pɩnaɣ 2000 kɛna nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ papɩzʊ pɛtɛyɩ-kɛ tɔm naanza taa nɛ tɔm 400 taa ɖɔɖɔ.

Nabʊlɛ ɖeyi ɖeyi tɛyʊ pɩnaɣ kanɛ kɛwɛ ndɩ nɛ tɛsoŋgiye pɩnaɣ yaa soŋgaɣ pɩnaɣ. Pɩnaɣ ŋga kɛkɛna alɩwaatʊ ndʊ tɛtʊ kpakʊʊ nɛ tʊcɔɔ tɩ-tɩ yɔɔ kpɛɛɛ kɛ wɩsɩ nɛ tɩta yɔ.
# Caadɩ

|  |
| --- |
| **Caadɩ** Fransɩɩ: *République du Tchad* |
|  Caadɩ tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Caadɩ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Caadɩ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Fransɩɩ, Araabɩ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Ndjamena |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Mahamat Idriss Déby |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 1,284,000 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 17,000,000 (2020) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 8.6 km² |
| Internet nimaɣ: | td |

Caadɩ kɛna Afrika nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ nadɩyɛ nɛ lɩŋamʋʋ nakʊyʊ lɩm eekpeŋ ɖɩ-cɔlɔ kpam. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Liibii nɛ hadɛkiŋ piyele ɖiwɛɛna Niizɛrɩ nɛ Naajeeriya ajɛya wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa; ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛna Kameruni nɛ Sentrafriki hayɩ kiŋ; pɩkazɩ Suudanɩ ɛjaɖɛ lɛ, Caadɩ wɛna ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ.

Afrika ajɛya kpeekpe taa lɛ, Caadɩ kɛŋna ɛjaɖɛ kagbanzɩ ñɩnɖɛ kɛ wena akɩlɩ walanzɩ yɔ nɛ ɖɩ-walanzɩ taa wɛ 1 284 000 km2. Caadɩ ɛjaɖɛ taa pɔɔ ŋga kakɩlɩ walʊɣ nɛ ɖaalakɩŋ yɔ ŋga lɛ Caadɩ Lɩŋamʋʋ piyele nɛ pʊʊ nɣʊ kɩkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ kʊkʊ lɛ Emi Kusi nɛ kɩwɛ Tibɛstii pʊŋ hɛkʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1960 nɛ ɖɩ-kacalaɣ ñʊʊtʊ payaɣ se François Tombalbaye.

Pɩnaɣ 2003 taa kɛ Caadɩ ɛjaɖɛ sʊ ajɛya wena apɛdɩɣ kaɖazɩm nɛ ajɛya lɛɛna yɔ; ŋgʊ ɖooo lɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɔsʊʊ kɛwɛ pɩsatʊ yaa yɔlɔtʊ, kɛtɛʊ haɖaʊ nɛ naŋ ɖɔɖɛ ɖeke pa-taa. Kaɖazɩm pɛdɩɣ pʊnɛ piyeba nɛ Caadɩ ɛjaɖɛ tɔsʊʊ tasɩ hʊʊ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa. Paa nɛ mbʊ yɔ, kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩcɔŋna tɔsʊʊ nɛ ɛsɩndaa wobu yɔ ɖɩtɔŋ se pɔcɔna takayasɩ taa pɩnaɣ 2012 taa lɛ, Caadɩ kɛna ɛjaɖɛ naanza ñɩnɖɛ kɛ kʊñʊndʊtʊ taa.

Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊtʊ kɩfalʊ kɛ Ɖajaa Idriss Déby.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# 1980

Pɩnaɣ *1980* kɛ pɩnaɣ 1980 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 1980 kɛŋna 80 ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1979 nɛ 1981 hɛkʋ taa.

# 1980 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Minziiki

RDBurman and Asha Bhosle MI'81
Jongmyo DSC 6892
Minziiki kɛ taŋ nɩʋ tʋmɩyɛ labʋ nɛ ɖiɣɖiɣ sum, ɛzɩ pɔtɔŋʋʋ size tamɩyɛ tʋmɩyɛ lakasɩ mbɩ yɔɔ yɔ. Tisitu kɛnɛ, kɩtɩlɩsɩnaɣ ɛzɩ payaɣʋ size katɩlaɣ yɔ.

Kɩtɩlɩsɩnaɣ ŋga keyekina nɛ pɩtɩnɩ camɩyɛ kpaʋ tibu taa sakɩyɛ talʋʋ taa. Minziiki kʋnɛ, kɩkɛ kɔɔnɔɔ yaa kajalaɣ taa mbɩ yɔ kɛ, keɖeɣaɣ tʋmɩyɛ labʋ lɩzʋʋ, kɛkɛ ɖɔɖɔ mbɩ yɔ kawɩlaɣ nɛ wɩlɩtʋ wonu.

Ɛyaa sakɩyɛ tɩŋgʋʋna minziiki wonu kʋnɛ kɩ yɔ nɛ pɔyɔɔdʋna samaɣ. Kɔɔnɔɔ lɛ, paɖʋʋ tɔm ndʋ kajaa kɔ yɔdɩ yɔ hendu taa nɛ pɩkpɛmdɩ pɩwɛ minziiki taa. Samaɣ yɔɔdɩnaʋ pɩtɩŋgɩna minziiki yɔ kɛna nʋmɔʋ sɔsɔʋ ŋgʋ hendu teyaa kɩlɩʋ tɩŋgɩnaʋ yɔ.

Minziiki wendu natʋyʋ natʋyʋ kɔ yɔ : nɔɔ ŋga ɖɩyɔɔdʋna yɔ, tomnaɣ ŋga ɖɩwɛna yɔ nɛ pɩtasɩna wendu lɛɛtʋ sakɩyɛ.

Minziiki wɛ paa ɛjaɖɛ egeetiye nɖɩ-ɩ lɛ ɖɩ-taa. Nɛ paa ɛjaɖɛ nɖɩ-ɩ lɛ nɛ ɖɩ-hɔɔlɩŋ taa minziiki nɛ hendu. Minziiki wɛ nɛ pɩcɔ caanaʋ mamaɣ tɔm talɩʋ. Kɩhaɣ taa leleŋ kazandʋ hendu teu taa ɖɔɖɔ kɛ mbɩ yɔ.

Anoushka Shankar
# 1920

Pɩnaɣ **1920** kɛ pɩnaɣ 1920 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 1920 kɛŋna 20 ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1919 nɛ 1921 hɛkʋ taa.

# 1920 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Kiyɛɛvɩ

Kiyɛɛvi kɛna Ukurɛnɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 83 900 yaa 839 km2. Pɩnaɣ 2013 taa paakala ɛyaa kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩ-taa, paakpɛnda ɛyaa 2 868 703 nɛ yee pɛtɛyɩ-wɛ tɛtʊ tʊnɛ nɛ ɛyaa kɔyɔ, ɛyaa 3 419 wɛʊna kilomɛta agba taa (ɛyaa 3 419 /km2). Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛpɔɔ ŋga payaɣkɛ se Tiniipro yɔ kɔcɔlɔ kpɛɛɛ.

Ɛzɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ lɛɛtʋ ɖɔɖɔ yɔ, Ɔsɩloo tɛtʊ nɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʋ ɖʋ taabalɩyɛ nɛ palakɩ tʋm kʋɖʋma se tɔsʋʋ nɛ ɛsɩnda wobu ɛɖɛɛna poliŋ. Tɛtʋ ndʋ yɔ: Atɛnɩ (Krɛsɩ), Pratisilava (Silovaki), Prukisɛɛlɩ (Pɛɛlɩzik), Pudapɛstɩ (Hɔŋgrii), Sikaagoo (Etaazunii), Farsoovii nɛ Krakpovii (Polɔɔñɩ), Edimburi (Ekɔsɩ), Hɛlɩsinki (Fɛɛlandɩ), Kiyoto (Sapɔŋ), Leipzigi nɛ Muunisi (Caama), Mɔsɩkʊʊ (Ruusii), Minski (Piyoloruusii), Odansɩ (Tanɩmarkɩ), Paarii nɛ Tuluusi (Fransɩɩ), Pretoriya (Afrika hadɛ kiŋ), Riigaa (Letoni) Room nɛ Floransɩ (Italii), Sofiya (Pulgaarii), Stɔkhɔlm (Suyɛɖɩ), Taliŋ (Ɛsitoonii), Toronto (Kanadaa), Fɩyɛɛnɩ (Otriisi), Filniyusi (Lituyanii) Erevaŋ (Armenii), Almatii (Kazakistaŋ).
# Ruusii

|  |
| --- |
| **Ruusii** Russie |
|  Ruusii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ruusii Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Ruusii Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Rusɩɩ kʊnʊŋ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Mɔsɩkʊʊ |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Vladimir Putin |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 17,125,200 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 146,600,000 (2016) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 8.4 km² |
| Internet nimaɣ: | .ru, .su, .рф |

Kewiyisi ndɩ ndɩ kpɛndɩna nɛ pɛkɛ Ruusii ɛjaɖɛ. Ruusii ɛjaɖɛ kɩlɩna walʊʊ kedeŋa yɔɔ. Pɩnaɣ 2014 taa pakalɩ Ruusii ɛjaɖɛ samaɣ ñʊʊ, nɛ pa-tɩlɩ se kɛkpɛndɩ miiliyɔɔwaa 146 nɛ ɛyaa kagbaanzɩ. Ruusii ɛjaɖɛ wɛ Aazii tɛtʊ nɛ hayi kiŋ nɛ Eerɔpʋ ñɩndʊ pɛ-hɛkʊ taa.

Yee pɛtɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ hɔɔlɩŋ mɩnɩʊ yɔ, hɔɔlɩŋ nɩɩnʊwa nɛ nɩɩlɛ nɛ naanza nɛ pɩsɔzɩ pʊ-yɔɔ pazɩ (74,5) wɛ Azii tɛtʊ taa nɛ hɔɔlɩŋ Nɩɩlɛ nɛ kagbaanzɩ nɛ pʊsɔzɩ pʊ-yɔɔ pazɩ (23,3) ñɛwɛɛ Erɔpʊ tɛtʊ taa. Kpaɣna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ puwolo pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ, pʊ-tɔbʊʊ se kpaɣna Kaliningrad tɛtʊ nɛ puwolo pɩsɩɩnɩ Vladivostok ñɩndʊ lɛ, Ruusii ɛjaɖɛ ɖaɣlaa pɩtalɩ kilomɛtanaa 9000 nɛ pɩɖɛɛ pʊ-yɔɔ.

Nɛ kɩwalɩ pɩtalɩ kilomɛtanaa miiliyɔɔwaa hiu nɛ lʊbɛ yɔɔ. Kɩwɛna alɩwaatʊ nimasi hiu nɛ kʊɖʊm. Ruusii tɛtʊ sɔsɔtʊ lɛ Mɔsɩkuu (Moscou). Rusɩɩ kʊnʊŋ pɔyɔɔdʊʊ Ruusii ɛjaɖɛ taa. «Ruublɩ» (rouble) kɛŋna Ruusii liidiye pɔɔyaɣ. Teŋgunaa nɛ lɩŋgamɩŋ pɔcɔ Ruusii ɛjaɖɛ nɛ pɩta.

Ruusii tɛtɛɛ ñɩm ɖɔ sakɩyɛ. Tɛtɛɛ ñɩm mbʊ pɩ-taa lɛ, ɖɩnaɣ mbʊ payaɣ se uuyi (houille) yɔ nɛ fɛɛrɩ (fer) nɛ nikɛɛli (nickel) nɛ tiyamaɣ (diamant) nɛ kaɖazɩm nɛ kaazɩ (gaz) nɛ latriki miŋ weyi palabɩna lɩm yɔ. Pɩtɛkɛ piɖeke, tɛtɛɛ ñm lɛɛbʊ sɛɣa. Ñɩm ndɩ ndɩ pʊnɛ piyebina nɛ Ruusii ɛjaɖɛ kɛ ɛjaɖɛ ɖoŋ ñɩnɖɛ kedeŋa yɔɔ. Ɖoŋ ɛnʊ eyekina nɛ Ruusii ɛjaɖɛ mʊʊ tɛtʊ ndɩ ndɩ.

Kpaɣ pɩnaɣ 1980 ɖɩtɛnɖɛ nɛ puwolo pɩnaɣ 1990 kɔyɔ, ɖɩna se Ruusii kapaɣsa lɛɣzɩ. Kʊ-ɖoŋ lɩɣna tadɩyɛ cɔlɔ. Ruusii ɛjaɖɛ kpaɣ ɖɩ-tɩ se nɖɩ kɛŋna Erɔpʊ tɛtʊ nɛ Azii ñɩndʊ pɛ-hɛkʊ taa kondoloko. Ruusii ɛjaɖɛ wɛ BRICS ŋgbɛyɛ taa. Ajɛya wena awɛ ɖɔɖɔ ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa yɔ ana yɔ : Siini nɛ Ɛɛndɩ nɛ Afrɩka nɛ hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Presiili.

Pɩnaɣ 1913 ñɩŋga taa pañɩnaa se patɩlɩ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ ajɛya wena a-tɔsʊʊ kɩlɩ wobunaʊ ɛsɩndaa yɔ. Pãnɩnaa lɛ, pana se ajɛya lʊbɛ ɖeke tɔsʊʊ kɩlɩna Ruusii ɛjaɖɛ tɔsʊʊ ɖɛʊ nɛ ɛsɩndaa. Tadɩyɛ nʊmɔʊ taa lɛ, ajɛya kagbaanzɩ ɖeke wɛna Ruusii ɛjaɖɛ ɛsɩndaa.

|  |
| --- |
| **Eerɔpɩ** |
| Caama • Ɛsɩpaañɩ • Fatiikaŋ • Fransɩɩ • Hɔŋirii • Irɩlandɩ • Isilandɩ • Itaalii • Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ • Krɛsɩ • Liechtenstein • Otirisi • Pɛliziki • Peyibaa • Piyeeloorusi • Pɔlɔɔñɩ • Pɔritigaalɩ • Puligari • Ruusii • Siloveni • Siloovaakii • Suwiisi • Sʊyɛdɩ • Ukurɛnɩ |
# George Washington

Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington
George Washington signature
George Washington, palʊla-ɩ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1732 kɛ Pope's Creek (Virginie egeetiye taa). Ɛsɩ saŋayiŋ fenaɣ kɩyakʊ 14 pɩnaɣ 1799 Mount Vernon (Virginie egeetiye taa). Ɛɛkɛ Ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ Amerika ɛjaɖɛ taa, ɛɛkɛ sɔɔjanaa ñʊʊtʊ alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ tɩyɔɔ wɛʊ you kpaɣ pɩnzɩ 1775 nɛ 1783 nɛ kajalaɣ Amerika ɛjaɖɛ tɛ ñʊʊtʊ sɩʊ, tʊma labʊ pɩnaɣ 1789 nɛ 1797.

Wachington kaakɛ haɖaʊ tʊmɩyɛ tʊ kajalaɣ tʊ kɛ ɛ-tɛ egeetiye taa pɩlɩna Mount Vernon yɔɔ. Pɩtɩŋna ɛzɩma ɛɖʊ nesi Pɩnzɩ Lʊbɛ you taa yɔ pɩnzɩ 1756 ŋtalɩ 1763 alɩwaatʊ taa yɔ, ɛpɩsɩ kpɛɖɛɛ kpɛɖɛɛ hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-nɩɩlɛ ɛ-yɔɔ kɛ Atilantiiki ɛyʊ sɔsɔ nɛ pɩha-ɩ ɖoŋ nɛ ɛsʊ politiki tɔm taa. Ɛzɩma ɛlʊba se Amerika ɛjaɖɛ ɛɖɛ nɛ ɛsɩnda nɛ ɛzɩma ɛ-hɩɖɛ kʊya yɔ pʊyɔɔ lɛ, ɛpɩsɩ Amerika sɔɔjɔna nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ, ɛcɔlɩ tʊmɩyɛ nɖɩ ɖeu nɛ halɩ pɔkɔɔ pawa, pɩtɩŋna Fransɩɩ ɛyaa tɛ sɩnaʊ yɔɔ kɛ Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ yɔɔ.

You ŋgʊ kɩtɛma lɛ, ɛsʊ Amerika ɛjaɖɛ tɛ paɣtʊ takayaɣ tɔm cɔlʊʊ yɔɔ nɛ ɛla nɔɔ kʊyʊmaɣ alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ kajalaɣ ɛjaɖɛ ñʊʊ tʊ caaja yɔ. Kpaɣ e-kpelaɣ yɔɔ caɣʊ alɩwaatʊ pɩnzɩ tɔm nabʊlɛ mbʊ yɔ Washington wɩlaa se ɛkɛ tʊma yɔɔ cɔnɩyʊ keeke nɛ ɛpɩza paa yoŋ kaawɛ ɛzɩma ɛyaa hɛkɩŋ taa kɔyɔ nɛ Eerɔpʊ ajɛyɛ taa kɔyɔ. Ɛ-hɩɖɛ wɛ takayasɩ sakɩyɛ yɔɔ ɛjaɖɛ taa nɛ paakaɣ ɛ-yɔɔ sɔʊ kaʊ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.

GeorgeWashington-statue
Amerika ɛyaa maɣzɩ se ɛnʊ kɛnɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ kiɖe ɖʊyʊ, Washington laba tʊma sakɩyɛ nɛ amʊna ñamtʊ ɖooo kpaɣ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa. Pakpaɣ ɛ-hɩɖɛ nɛ paha Etaazuunii ɛjaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ se Washington. Ɛ-tɛ anjaʊ wɛɛ kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1932 kɛ liidiye pɔyaɣ 25 yɔɔ nɛ agbaba hatʊ yɔɔ ɖɔɖɔ. Ɛɛwɛna pɩnzɩ loɖo lɛ kɛ, ɛ-caa sɩba. E-ɖalaa hɛkʊ taa mba kpaɣ ɛ-caa ñɩm sakɩyɛ tɛtʊ hɔɔlʊʊ taa.

SilverCertificate1Dollar
Ɛ-ɖalʊ sɔsɔ, Lawrence Washington, kpaɣ Little Hunting Creek hayim ɛlɛɣzɩ-pʊ hɩɖɛ se Mount Vernon pɩlɩna Piritaniiki ɛyʊ nɔyʊ yɔɔ Edward Vernon. Ɛyʊ ɛnʊ ɛjɔŋna George sukuli labʊ yɔɔ halɩ ɛ-yɔɔ pɩtɩŋna nɛ ɛsɔɔlɩ Ohio ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩñɩŋaɣ Appalaches wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa tɛtʊ yɔɔ yɔ. George kɔɔ ɛkpaɣ Rappahannock tɛtʊ nɛ ɛtɩyɩ-tʊ, ɖenɖe ɛ-nɛ e-ɖoo paawɛɛ yɔɔ nɛ pɩtasɩna ɛ-ɖalaa nɛ ɛ-kɔɔnaa, ɛlɛ hayɩm mbʊ pɩta kɔkɔnaɣ taatalɩ-ɩ se ɛpɩzɩ ɛla Aristote fezuu caɣʊ.
# 2011

Pɩnaɣ *2011* kɛ pɩnaɣ 2011 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋm taa lɛ, pɩnaɣ 2011 kɛŋna hiu nɛ kʋɖʋm ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 2010 nɛ 2012 hɛkʋ taa.

# 2011 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Naŋgbaŋʊʊ

Ear
Naŋgbaŋʊʊ kɛna ɛyʊ yaa tɛtɛ kpɩnɛ yʊʊ yɔ hɔɔlʊ ŋgʊ kɛwɛ nimaɣ nɛ lɩkpaɣzasɩ pɛhɛkʊ taa yɔ. Yee ɛsɩyɛ wɩlɩɣna ɛyʊ se pʊnɛ pɩsɛwa yaa pipiya, pɩpaɣlaa yaa pɩwɛ ñɩɩ, pɩwɛ poliŋ yaa pɩñɔtinaa, pɩkpeetaa yaa pɩwɛ caŋgaliii kɔyɔ, naŋ,gbaŋgʊʊ yekina nɛ ɛyʊ nɩɩ se tɔm tʊnɛ kɛ pɔyɔɔdaa, pʊtɔbʊ kɔyɔ, pʊnɛ pitiluu yaa piitiluu, pʊnɛ piwuu yeŋŋ yaa pitiluu kpooluu.

Studearring
Cɔnaʊ taa yem lɛ, naŋgbaŋʊʊ wɛna tɔnʊʊ nakʊyʊ fɛŋgɛlɩm nɛŋgʊ hʊʊzʊna naŋgbaŋʊʊ maɣmaɣ yɔɔ. Ɛzɩ ɛsɛ ɖɔɖɔ yɔ, ɛyʊ wɛna naŋgbaaŋ naalɛ. Naŋgbaŋʊʊ wɛna hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naalɛ: naŋgbaɖɛɣtʊ yaa naŋgbatɔndʊ nɛ naŋgbaŋʊʊ taa maɣmaɣ. Naŋgbatɔndʊ wɛna hɔɔlɩŋ naalɛ ɖɔɖɔ: kacalaɣ ñɩŋgʊ lɛ tɔndʊ ndʊ panaɣ-tʊ nɛ tɩwɛ cɔndʊlʊm cʊndʊlʊm yɔ. Nɛ hɔɔlʊʊ naalɛ ŋgʊ lɛ ŋgʊ kakpakɩɣ tɔm nɛ kɩtaŋna ɛyʊ nɛ ɛnɩɣʊ yɔ.

Kabɩyɛ taa sɩŋŋŋ lɛ, pɔtɔma se pɔhɔma nɔɔyʊ naŋgbaŋʊʊ kɔyɔ, pʊtɔbʊʊ se, pokota ɛñʊʊ taa yaa panaza-ɩ yaa ɛzɩɖɔɖɔ paɖʊ-ɩ kʊñɔŋ nakʊyʊ pɩlɩna mbʊ ɛlaba nɛ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ pʊ-yɔɔ. Ɛzɩ paa ɛyʊ piliŋa nga yɔ, naŋgbaŋʊʊ tɔɔsɔɔlɩ asulima nɛ kʊtɔmɩŋ nɩyɛ sakɩyɛ wɛɛ nɛ ɛpɩzɩɣʊ nɛ ɩkɔna ɛyʊ kɛ ndamtʊ.

Ear-anatomy-notext-small
Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, pɩtɛkɛ ɛyaa mba pɛwɛna nɩŋgbaaŋ yɔ patɩŋa panɩɣna. Nabɛyɩ wɛɛ lɛ palʊla-wɛ ndamaa nɛ lalaa lɛ, kʊtɔmɩŋ yebina nɛ patamɩ. Pɩtɛ. Ɛyʊ ɛtamaa, ɛtasɩɣ pɩzɩɣʊ nɛ ɛyɔɔdɩ kpayɩ kpayɩ.