Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Albert Einstein

|  |
| --- |
| **Albert Einstein** |
|  |
|  |
| **Informa** |
| Ɛ-ɛjaɖɛ | Caama |
| Ɛ-tʋmɩyɛ | Tomnasɩ ɖɔnɛ laɖʋ |
| Ɛ-ɖɩlʋlɩyɛ | Ulm, Caama |
| E-efemiye kɩlʋlɩyɛ | Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ 14, pɩnaɣ 1879 |
| Ɛ-ɖɩsɩbɩyɛ | Princeton, Niwujɛrsii, Etaazuunii |
| E-efemiye kɩsɩbɩyɛ | Ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ 18, pɩnaɣ 1955 |
|  |

Palʋla Albert Einstein lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ 14 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1879 taa Ulm, Wurtemberg tɛtʋ taa Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ 18 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1955 taa Princeton tɛtʋ taa, Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Einstein laba mbʋ payaɣ se "Fiisiki" yɔ nɛ ɛtazɩ kɩ-taa kpayɩ kpayɩ.

Ɛkɛ Caama tʋ nɛ Apatriidi tʋ pɩnaɣ 1896 taa. Pʋwayɩ lɛ, ɛla Suwisi ɛjaɖɛ takayaɣ nɛ pɩha-ɩ waɖɛ se ɛkɛ Suwiisi tʋ, pɩnaɣ 1901 taa. Pʋbʋ wayɩ lɛ, ɛla ɖɔɖɔ Helivetiki nɛ Amerika pa-ajɛya takayaɣ nɛ pɩha-ɩ ɖɔɖɔ waɖɛ se ɛkɛ a-n̄ɩnʋ, pɩnaɣ 1940 taa.
# Fatiikaŋ

|  |
| --- |
| **FatiikaŋStatus Civitatis Vaticanae* *Stato della Città del Vaticano* |
|  Fatiikaŋ tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Fatiikaŋ Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Fatiikaŋ Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | Latɛŋ kʊnʊŋ |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Fatiikaŋ |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Papa Léon XIV |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 0.44 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 605 (2017) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 1375 km² |
| Internet nimaɣ: | .va |

**Fatiikaŋ** kɛna Erɔpɩ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ tɛtʊ ndʊ tɩwɛ Room, Italii ɛjaɖɛ taa. Pakalɩ kɩgalʊʊ pɩnaɣ 2017 taa lɛ, ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-taa ɛyaa kpɛnda 605 nɛ ɖɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 0,44km2 yɔ.

Square St Pierre vu du coupole
Mbʊ yebina nɛ kedeŋa kpeekpe ajɛyaa taa lɛ, ɛjaɖɛ ndɩ kɩlɩna weʊ ñɩɩɩ kɛ walanzɩ taa nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ pɩkɔzɩna ɛyaa ɖɔʊ taa.

Vatican Museums Spiral Staircase 2012
Fatiikaŋ tɛtʊ ñʊʊtʊ kɛʊna krɩstʊ katolika-tʊ nɛ pɩwɛɛ se ɛkɛʊna Papa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖi-ñʊʊtʊ kɩfalʊ yɔ Papa François. Ɛnʊ lɛɣzɩna Papa Benoit hiu nɛ looɖo weyi ekiza papa tʊmɩyɛ kɛ lɛlaɣ fenaɣ 28 pɩnaɣ 2013.

Vatican-Musee-PlafondSalleCartes
Papa kɩfalʊ ɛnɛ palɩza-ɩ lakɩŋ fenaɣ hiu nɛ naatozo pinaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa pʊtɔbʊʊ se pɩnaɣ 2013.

Kunʊmɩŋ weyi pɔyɔɔdɩɣ Fatiikaŋ yɔ, ɛnʊ lɛ: Fatiikaŋ taa kpem lɛ Itaalii kʋnʋŋ pɔyɔɔdɩɣ, piyele Latɛŋ kʋnʋŋ kɛ pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ ŋgʊ ɖɔɖɔ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa, pɔuyɔɔdɩɣ ɖɔɖɔ fransɩ, caama, aŋgilisi nɛ ɛsɩpañɩ.

Swiss guard at the Vatican

|  |
| --- |
| **Eerɔpɩ** |
| Caama • Ɛsɩpaañɩ • Fatiikaŋ • Fransɩɩ • Hɔŋirii • Irɩlandɩ • Isilandɩ • Itaalii • Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ • Krɛsɩ • Liechtenstein • Otirisi • Pɛliziki • Peyibaa • Piyeeloorusi • Pɔlɔɔñɩ • Pɔritigaalɩ • Puligari • Ruusii • Siloveni • Siloovaakii • Suwiisi • Sʊyɛdɩ • Ukurɛnɩ |
# 1906

1906 Athens stadium
Pɩnaɣ **1906** kɛ pɩnaɣ 1906 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 19016 kɛŋna loɖo ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1905 nɛ 1907 hɛkʋ taa.

Bundesarchiv Bild 146-1987-074-16, Dietrich Bonhoeffer
Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

# 1906 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Ɖeeɣa

Ɖeeɣa
Petiŋ tɩʊ nɛ pɛsɛtɩ ki-pilinzi lɛ, pɩsakɩɣ ɖeeɣa, pʊ-tɔbʊʊ se tɩʊ tiku. Tɩʊ tiku ŋgʊ pasakɩ nɛ pɩla kpoŋgbolonaa. Kpoŋgbolonaa mbaa palakɩna tʊma sakɩyɛ. Tɩŋ wɛ ndɩ ndɩ. Pʊ-yɔɔ e-tikiŋ pɔɔya wɛ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ. Ɖajaa Pierre Gole ñɩnɩna kpaɖʊʊ 17 taa nɛ ɛtɩlɩ tɩŋ tikiŋ wɛtʊ ndɩ ndɩ.

Petiŋ tɩʊ nɛ pɛsɛtɩ ki-tiku lɛ, pɛhɛɛ kpoŋgbolonaa. Kpoŋgbolonaa kɩlɩna wazaɣ tɩʊ pilinzi taa. Cɩyɩm tɩʊ ñɔʊ nɛ kɩcakɩ wezuu, pʊ-tɔbʊʊ se cɩyɩm kɩñɔʊ nɛ kɩwɛʊ lɛŋ nɛ kɩlɩɣ hatʊ. Ɖeeɣa taa cɩyɩm tɩŋɩɣna nɛ pʊcɔʊ tɩʊ tɩŋa. Ɖɔɖɔ ɛzɩ calɩm tɩŋɩɣna ɛyʊ hola taa nɛ pʊcɔʊ e-tomnaɣ tɩŋa taa yɔ, mbʊ ɖɔɖɔ cɩyɩm tɩŋɩɣna ɖeeɣa taa nɛ pʊcɔʊ tɩʊ tɩŋa taa nɛ kɩhɔʊ hɛtʊ.

Tɩʊ wɛna hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ naadozo. Hɔɔlɩŋ ɛnʊʊ yɔ : lila nɛ tiku nɛ pilinzi. Hɔɔlɩŋ ɛnʊ ɛ-taa lɛ, tiku petiŋ nɛ pɛhɛɛ-kʊ nɛ palɩzɩ kpoŋgbolonaa. Kpoŋgbolonaa wɛ ndɩ ndɩ. Kpoŋgbolonaa kɩwalaa wɛɛ. Paba palakɩna tablɩnaa nɛ kpelasɩ sɔsɔsɩ ndɩ ndɩ. Mba ɖɔɖɔ pɛhɛɣ nɛ pawazɩɣ lɔbʊtʊ sʊndʊ. Kpoŋgbolonaa palakɩna kuduyiŋ pɔɔyɩŋ nɛ mondola.

Kpoŋgbolonaa ɖoŋ ñɩma wɛɛ, paba payaɣ se kpoŋgbolonaa kɩsɛmaa. Kpoŋgbolonaa mba patakɩlɩ ɖoŋ yɔ, paba ñɛwɛɛ, paba lɛ kpoŋgbolonaa kʊhʊlʊmaa. Nabɛyɛ ñɛwɛɛ, paba kɩlɩna ɖoŋ kpem. Tɩʊ ŋgʊ payaɣ se ekalitusi yɔ, ŋgʊ pɛhɛɣ nɛ palɩzɩɣ kpoŋkpolonaa mba. Pʊ-tɔbʊʊ se tɩŋ fɛyɩ ɖoŋ kɩmaŋ, ɖɔɖɔ lɛ, pɩtɛkɛ tɩŋ tɩŋa pɛhɛɣ kpoŋgbolonaa. Tɩŋ weyi pɛhɛɣ-ɩ kpoŋgbolonaa yɔ, ɛ-taa nɩɩyɛ kɔyɔ : sɩnjaʊ, tamtʊʊna, ekalitusi...

Wondu sɔsɔtʊ ndɩ ndɩ lubu nʊmɔʊ taa lɛ, kpoŋgbolonaa kɩlɩna wazaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Pañɩnɩɣ kpoŋgbolonaa tʊma sakɩyɛ taa.
# Alaskaa

State-of-Alaska-Map
Alaskaa kɛna Etaazunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ cikpetʊ natʊyʊ. Nɛ Etazuunii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ ajɛya cikpena naayɛ nɩɩnɩwa kpɛndɩna nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ taa kpaɩ. Etaazunii tɔbʊʊ nɛ kabɩyɛ taa se ajɛya kɩkpɛndʊʊ.

Hubbard Glacier Alaska
Alaskaa nɛ Etaazuni tɛtʊ natʊyʊ kamaɣ nakayɩ fɛyɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ Awayii hɔɔlʊʊ taa tɛtʊ pasɩna-ɖamaa kamasɩ. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɔyɔ: Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Yukɔŋ nɛ Kolombii, Alaskaa wɛna Azii wɩsɩ ɖɩ-ɖʊyɛ taa, hayʊ kiŋ lɛ Pasifiki lɩŋamʊʊ piyele nɛ Peeriŋgi ñɛwɛna Alaskaa nɛ Rusii pɛ-hɛkʊ taa.

Pamaza Alaskaa ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 1 717 854 km2 nɛ ɖenɖe lɩm wɛɛ yɔ, peeɖe ɖɔɔ nɛ pɩtalʊʊ ɛzɩ 236 548 km2 yɔ pʊtɔbʊʊ se pɩtalʊʊ ɛzɩ 13,77 yɔ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Pʊtɔbʊʊ se ɖenɖe tɛtʊ ñabɩ ñɛwɛɛ yɔ, peeɖe maɣna ɛzɩ 1 81 305 km2 yɔ. Etaazunii ajɛya kpeekpe taa lɛ, Alaskaa kɛŋna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩla walanzɩ yɔ nɛ Alaskaa tɔbʊʊ se tɛtʊ sɔsɔtʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna ɛjaɖɛ 49 ñɩnɖɛ nɖɩ nɖɩ ɖɩsʊ Etaazunii ajɛya kɩkpɛndʊɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩkɛ kɔlaɣ fenaɣ naatozo wiye pɩnaɣ 1959. Pɩnaɣ 2012 taa paakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ paana ɛyaa ɛzɩ 731 449 yɔ.

Peeɖe pʊŋ kʊkʊyɩmɩŋ taa maɣna ɛzɩ mɛtanaa 3 060 yɔ nɛ pamaaza pʊʊ ŋgʊ kɩkɩla kʊyʊʊ yɔ lɛ pɩkpɛnda mɛtanaa 6 190 nɛ ŋgʊ lɛ Teenalii. Payaɣ Alaskaa ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊdʊ se: Bill Walker nɛ ɛ-tɛ komina yɔɔ cɔnayaa kɛpayaɣ se Lisa Murkowski (R) nɛ Dan Sullivan (R).

Polarlicht 2
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Anchorage.

Kʊnʊmɩŋ weyi pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-ɩ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ɛɖoɔ nɛ ɩ-taa kɔyɔ:

* Eŋgilisi
* Inupiaq
* Yupik
* Alutiiq
* Unangan
* Denayina
* Holikacuk
* Koyukon
* Koljan
* Tanana
* Atna
# 1989

Pɩnaɣ *1989* kɛ pɩnaɣ 1989 ñɩŋga kɛ palʋlʋʋ Yeesu Krɩstʋ yɔ. Pɩnzɩ mɩnɩŋ nɛɛlɛ taa lɛ, pɩnaɣ 1989 kɛŋna 89 ñɩŋga. Kɛwɛ pɩnzɩ 1988 nɛ 1990 hɛkʋ taa.

# 1989 taa lakasɩ sɔsɔsɩ

Pɩnaɣ ŋga ka-taa kɛ lakasɩ sɔsɔsɩ sɩnɛ yɔ sɩlaba :

## Kɔnaɣ fenaɣ

## Kolaɣ fenaɣ

## Lakɩŋ fenaɣ

## Ɖomaɣ fenaɣ

## Agoza fenaɣ

## Mɩsɩkʋm fenaɣ

## Hasɩyaɖɛ fenaɣ

## Kɩyɛɛna fenaɣ

## Salaŋ fenaɣ

## Aloma fenaɣ

François Luambo sɩba.

## Kamɩŋ fenaɣ

## Saŋayɩŋ fenaɣ
# Malɩfa

Classic Walther PPK
M1 Garand rifle USA noBg
Mendoza Bulldog 380
Malɩfa kɛna wonuu ŋŋʊ pakʊna nabʊyʊ yɔ. Kɩpɩzʊ kɩkɩna mbʊ panaɣ yaa mbʊ paanaɣ yɔ. Malɩfa kɛna ɖɔɖɔ ñɩkɩyʊ ñɩbɩtʊ ndʊ paɖʊ-tʊ nabʊyʊ nʊmɔʊ taa se pakpa-pʊ yɔ. Malɩfa kɛna ɖɔɖɔ wenu ŋŋʊ pakpakʊ-kʊ palakɩna ɛzaɣtʊ, tɛtɛ lakasɩ, wondu wɛɛkʊ nɛ kʊʊ yɔ. Malɩfana wɛ ndɩ ndɩ: hozɩŋ wɛɛ, kpacana, nimasi tam yaa ɛzɩ ladriki nimasi ñɩbʊ ɖɔɖɔ.

Lona sɔosɔna nanza taa kɛ pakɩlɩɣʊna malɩfana labɩnaʊ tʊmɩyɛ, nɛ ana yɔ:

* Lakɩŋ: ɛyʊ lakɩ lakʊ se ɛkʊ awayɩ nandʊ nɛ ɛtɔɔ yaa anazɩ-tʊ nɛ tɩtaawɛɛkɩ ɛtɔɔnaɣ yaa tɩtaakʊ ɛyaa. Nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ nabayɩ lakɩ lakʊ se panɩɩ leleŋ.
* Ɖiuɖiu caɣʊ: ɛyʊ ɖɔkʊ malɩfa se ɛɖaŋna ɛ-tɩ yɔɔ nɛ tɛtɛ ceɣsi ɛtaa ñamsɩ-ɩ.
* Ñamñam lakasɩ: ɛyaa nabayɩ wɛ kpem lɛ pɔsɔɔlɩ malɩfana ɖɔkʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɔtɔsɔɔplɩ lanhɛzɩyɛ kɛ lala hɛkʊ taa yaa ajɛya naayɛ taa. Pʊyɔɔ lɛ paa; sɩmtaa pɔɖɔkʊ hɔzɩŋ.
* Tɔnʊ taa hayɩsɩɣ yaa aleɣya: tɔnʊ taa hayɩsɩɣ ɖeɖe lɛ ɛyaa ɖokɩɣ hɔzɩŋ nɛ pahasɩɣna pa-tɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ alɩwatʊ ntʊ tɩyɔɔ peseɣ kolokaɣ nɛ malɩfana yɔ pɩsaŋ nɛ pɛwɛ ɖɔŋ camɩyɛ potomnasi taa. Nabayɩ sɔɔlɩ malɩfana tɔʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pañɩnɩɣ se pe-nesi ɛtʊʊzɩ camɩyɛ nɛ pa-ñʊnta ɖɔ camɩyɛ.

Ajɛya naayɛ taa lɛ hɔzɩŋ kɛŋna pɛtɛ aseɣɖe tɔm natʊyʊ heyu. Pɔtɔ hɔzʊʊ pacaɣ se ɛyaa samaɣ ɛnɩɩ se nabʊyʊ laba. Naayɛ taa lɛ pɩkɛna sɔnzɩ pʊyʊ.