Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kaŋgalaafu

Galaxy S8+ and Pixel XL
Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ payaɣ se kaŋgalafu. Poliŋ taa kɩyɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ, kɩkɛ tɔm heyuu wonuu wazaɣ ñɩŋgʋ siŋŋ.

Two K6 phone kiosks in Hartley Wintney
TelefonicaTelefono80sCNTE8008-G
1896 telephone
Poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ yekina nɛ paa ɛyʋ ɛɛtɩ wɛ ɖooo le kɔyɔ, tɔm kiheyitu talɩ pʋtʋ kɛlɛʋ nɛ lɛlʋ nɔɔ. Paa payaŋ yaa ŋya kaŋgalafu taa kɔyɔ, cosiyu calɩɣna cosuu nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size "Allô"! Pʋ-tɔbʋʋ kɛlɛ size yɔɔdɩ mewelesiɣ.

Pɔyɔɔdʋʋ nɛ pocosi ɖama nɛ poliŋ kɛlɛʋ yem pɩtɩŋna poliŋ taa yɔɔdɩnaʋ n̄ɩɣyʋʋ kʋnɛ yɔ kɩ-yɔɔ. Paa ɛyʋ kaatɩ wɛ ɛjaɖɛ tɩnaa yɔɔ kɔyɔ, ɛpɩzɩɣ ɛyɔɔdɩna e-kuubo ɛlɛ ɛjaɖɛ taa pɩtɩŋna kaŋgalafu nimaɣ yɔɔ.

Ɛyʋ ɛtɔsɔɔlɩ yɔɔdʋ nɛ e-kuubo se lɛlaa kanɩɩ pa-taa tɔm kɔyɔ, pʋdʋ pɩzɩɣ ɛma kɩmaʋ tɔm ndʋ ɛcaɣ heyuu e-kuubo yɔ kaŋgalafu taa nɛ eyekina e-kuubo ɛnʋ ɛlɛ tɛ kaŋgalafu taa.

Ɖɩɖɔkɩ camɩyɛ size, pʋcɔ nɛ kaŋgalafu la kʋtʋmɩyɛ camɩyɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ siŋŋ size, kɩwɛɛna wondu natʋyʋ ndɩ ndɩ kɩ-taa. Kajalaɣ kɩwɛʋna kɩ-mayaɣ. Nɔɔyʋ tɛ kaŋgalafu mayaɣ nɛ lɛlʋ tɛ ñɩŋga paataŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ɛyaa naalɛ ɛɛpɩzɩɣ pɛkpɛndɩ mayaɣ; paa weyi ɛ-mayaɣ wɛʋ ndɩ nɛ lɛlʋ ñɩŋga. Nabɩlɛ lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɛyʋ ɛɖʋ ɛ-kaŋgalafu mayaɣ taa liidiye nɛ pʋcɔ pɩya-ɩ waɖɛ nɛ ɛpɩzɩ ɛyaa e-kuubo poliŋ taa. Nabudozo ɖeɖe lɛ, pʋpɔzʋʋ se ɖenɖe ɛyʋ wɛɛ se ɛcaɣ yɔɔdɩnaʋ e-kuubo weyi ɛlɛ ñɛwɛ poliŋ yɔ, lone nɖɩ ɖɩ-taa ɛwɛɛ mbʋ payaɣ se reezoo (réseau) yɔ.
# Siini caanaʋ tɔm

Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ calɩ n̄ɔʋ. Pɩtala ɛzɩ pɩnzɩ 4000 yɔ pɩɖɛɛ sɔnzɩ lɩʋ Siini ɛjaɖɛ taa yɔ. Siini tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ taa sɔnzɩ calɩ lɩʋ. Tɛtʋ ndʋ tɩ-cɔlɔ ageeta tasɩmda sɔnzɩ.

Room 95 David Vases 6747
Ɛyaa tɩŋna lɩmaɣza sɔsɔna naayɛ yɔɔ nɛ pɩla se sɔnzɩ n̄ɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɖooo Siini ɛjaɖɛ taa sɔsaa lakaɣ mbʋ payaɣ se "chamatique" nɛ "confucianisme" nɛ "taoïsme" nɛ Buudiyism yɔ. Lakasɩ nzɩ sɩ-yɔɔ pɩtɩŋnaa nɛ pɩla se sɔnzɩ ndɩ ndɩ lɩ Siini ɛjaɖɛ taa. Siini ɛjaɖɛ taa peeye ɛyaa nɩnɩ ɖama nɛ pama kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ nɛ paa weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ. Toovenum lɛ, ɛyaa yɔɔdʋʋ ŋsʋlʋma ndɩ ndɩ Siini ɛjaɖɛ taa, ɛlɛ kʋnʋŋ kʋɖʋmʋʋ pamaa nɛ paa Siini ɛjaɖɛ taa ɛyʋ weyi ɛpɩzɩɣ ɛkalʋʋ-kʋ nɛ ɛnɩɣ kʋ-tɔbʋʋ. Mbʋ sɩŋna-wɛ nɛ papɩzɩ pɛwɛɛna pɔ-sɔnzɩ.

Armée de terre cuite, fouille du tombeau de l'empereur Qin, Xi'an
Samaɣ ŋga payaɣ-kɛ se Moghol yɔ kamʋna Siini ɛjaɖɛ nɛ ɖoŋ nɛ kan̄azɩɣ-ɖɩ. Samaɣ ŋga kalɩna Siini ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ nɛ kowolo kamʋ Siini tɛtʋ. Alɩwaatʋ ndʋ kɛwɛ Siini ɛjaɖɛ ńɖɩ ɖɩ-taa yɔ, kalakaɣ Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ. Halɩ patɩŋaɣna mbʋ Siini ɛjaɖɛ komina kaɖʋwa yɔ pɩ-yɔɔ nɛ peɖiyiɣ ɛjaɖɛ ńɖɩ. Siini ɛjaɖɛ taa sɔnzɩ kpaɣ ɖoŋ nɛ pɩkpaɣ.
# Confucius lɩmaɣzɩyɛ tɩnaa ŋgbɛyɛ

Patung Dewa di Kelenteng Sam Poo Kong
Confucius lɩmaɣzɩyɛ tɩnaa ŋgbɛyɛ, Rújiā (儒家) (pʊ-tɔbʊʊ se masɩma lɔŋ sukuli) nɛ Rúxué (儒学) pʊ-tɔbʊʊ se masɩma lɔŋ wa wɩlɩtʊ, pɩkɛ sukuli naa taa sukuli nakʊyʊ ŋgʊ kʊ-tʊmɩyɛ kaakɛ yaa kʊñɔŋnaɣ ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tɔm yɔɔ, ɛyʊ fitenum yɔɔ, politiki tɔm yɔɔ nɛ Ɛsɔ sɛtʊ tɔm yɔɔ Siini ɛjaɖɛ taa yɔ. Tɔm tɩwala pɩtalɩ kpaɣɖɩŋ hiu mbʊ yɔ kpaɣ nɛ Kongfuzi (pʊ-tɔbʊʊ se wɩlɩyʊ Kong) ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tɔm (pɩnaɣ 551 ŋtalɩ 479 pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Krɩstʊ), pasɩmɩ-ɩ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ajɛyɛ taa taa nɛ latɛŋ hɩɖɛ ɖɩnɛ yɔ Confucius.

清初铜铸文昌帝君漆金造像
Kpaɣnɛ kpaɣɖʊ 9 hɛkʊ taa lɩmaɣza ndɩ ndɩ lɩɩ paya-yɛ se Confucius maɣzɩm kɩfam ((Lǐxué 理学, Dàoxué 道学, Xīnxué 心学, ŋgbaɣ nɖɛɛ) nɛ apɩsɩ paɣtʊ ɛyaa kpeekpe cɔlɔ kpaɣɖʊ 13 wɛɛ taa. Quinq kewiyaɣ kɩɖɛzaɣ alɩwaatʊ taa lɛ, Hànxué (漢学) lɩɩ, ndɔnjɔɔlɩyɛ pɩlɩna Confucius lɩmaɣzɩyɛ yɔɔ, pʊwayɩ kpaɣɖʊ 20 alɩwaatʊ taa lɛ Confucius lɩmaɣza kɩfana ñalɩɩ. Kpaɣ ɖooo pɩ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ mbʊ Siini ɛjaɖɛ wɛ Confucius lɩmaɣza ndɩ ndɩ taa, Tao ñɩna wɛɛ nɛ Puda ñɩna wɛɛ ɖɔɖɔ, kɛlɛ Confucius ñɩna wakaɣnaɣ.

Ɖɔɖɔ ɛzɩ Confucius caʊʊ ɖoŋ piŋ Azii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ papɩzɩɣ pamaɣzɩ-kʊ nɛ Platon nɛ Yeesu pa-ñɩmba Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa ajɛyɛ taa. Ɛtatɩyɩ Ɛsɔ sɛtʊ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ kiɖe, kɛlɛ ɛ nɛ ɛ-tɔm mʊyaa palɩzɩ lɩmaɣza sakɩyɛ pɛ-tɛ alɩwaatʊ, pɛlɛzɩ ɛyaa fetenum nɛ pɛ-tɛ caɣyɛ nɛ ɖama ɛzɩ sɔnzɩ tɩyɛ.

柳州市孔庙 Temple of Confucius in Liuzhou, Guangxi
Wɩlɩyʊ ɛnʊ ɛ-tɔm mʊyaa kajalaɣ mba mba pakpa se ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣzɩyɛ tʊmɩyɛ tɩnaa nɛ papɩsɩ layaa Confucius cɔjɔ kpamɩŋ taa.
# Kɩyʋsʋnaʋ

Kʋnʋŋ maʋ paɣtʋ taa lɛ, kʋyʋsɩnaʋ kɛ tɔmpiye nɖɩ ɖɩsɔzʋʋ hɩɖɛ yɔɔ nɛ ɖɩsamna-ɖɩ yɔ. Kʋyʋsɩnaʋ yekina nɛ hɩɖɛ wɛɛna tɔbʋʋ nɩʋ tɔm loyaɣ taa.

Kʋyɩsɩnaʋ wɛ ɛzɩ tɔmbiye cɔlɩyɛ nɛ yʋsʋʋ tɔmbiye tɔm loyaɣ taa yɔ. Payaɣ kɩyʋsʋnaʋ ɖɔɖɔ se yʋsaɣ pʋyʋ alɩwaatʋ ndʋ ɛtʋŋ tʋmɩyɛ lɛɛɖɛ tɔm loyaɣ taa yɔ.

Kɩyʋsɩnɩyaa mba payʋsʋʋ yɔ, pa nɛ paɣtʋ loyisi pɛkpɛndɩɣ nɛ ɛyʋ pɩzɩ eɖizina yʋsɩyaa pɩlɩʋ. Kɩyʋsɩnɩyaa panɛ pɛwɛ ndɩ nɛ kɩyʋsɩnɩyaa lalaa.

Tɔmɩŋ kikpiyiŋ kʋnʋmɩŋ nɩɩyɛ taa lɛ, kɩyʋsʋnaʋ kpiliɣ. Yee kʋnʋmɩŋ ɛnɩ, ɛfɛyɩnɩ kazuyɛɛlɩ lakasɩ yɔ, pɔyɔɔdʋʋ se kɩyʋsɩnaʋ wɛtʋ lɩɣna hɩɖɛ nɖɩ kɩyʋsʋʋ yɔ kʋ-cɔlɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se, kɩyʋsʋnaʋ ɖaɣnɩɣ wɛnaʋ tɔm maʋ paɣtʋ cáńzɩ ɛzɩ wɛtʋ yaa ñʋʋ.
# Lakaɣ

Paa kʋnʋŋ ŋgʋ kɩ-taa, lakaɣ kɛŋna tɔm loyaɣ ñʋʋ. Papɩzɩɣ pɔyɔɔdɩ se lakaɣ kɛŋnɩ tɔm loyaɣ taa tɔmpiye nɖɩ ɖɩkɩlɩ wazaɣ kpem yɔ. Lakaɣ yekina nɛ ɛyʋ nɩɩ tɔm loyaɣ tɔbʋʋ.

Kabɩyɛ tɔm yɔɔdaɣ taa lɛ, tɔm loyaɣ yaa tɔm caŋga ŋga kɛwɛ tobi yɔ, kɛwɛna tʊkasɩ naadozo.

Ɖɩcɔnɩ tɔm loyaɣ kanɛ nɛ ɖɩna:

Abalʋ /tɔkɩ/ mʋtʋ.

Abalʊ =laɖʊ

tɔkɩ =lakaɣ

mʊtʊ =lakaɣ tɛzɩyʊ yaa lɩmaɣzɩyɛ tɛzɩyʊ

Yee pɔɔyɔdɩ yem se « Abalʋ, mʋtʋ. » Tɔm loyaɣ kanɛ kataawɛɛnɩ tɔbʋʋ nɩʋ. Pʋ-yɔɔ paa tɔm loyaɣ ŋga lɛ, pʋwɛɛ se kɛwɛɛnɩ « lakaɣ ».

Ɖɩtasɩ cɔnaʋ tɔm loyisi sɩnɛ kanɛ nɛ ɖɩna

Kolaa nɛ ɛ-taabalaa pamakɩ pombo sukuli kadaɣ taa.

Mon-ɖoo sɔkɩ kpamla sɔɔyɛ taa.

Pɔyɔɔdɩ yem se «  Kolaa nɛ ɛ-taabalaa pombo sukuli kadaɣ taa », ɛyʋ ɛɛpɩzɩɣ ɛnɩɩ  ndʋ pacaɣ yɔɔdʋʋ yɔ.

Ɖɔɖɔ lɛ, paatɔma yem se «  Mon-ɖoo kpamla sɔɔyɛ taa », pɩɩwɛɣ tɔbʋʋ nɩʋ.

Yee mbʋ, lakaɣ kɛŋnɩ tɔmpiye keem paa tɔm loyaɣ ŋga ka-taa.

**Paɣtʊ**

Laɖʊ nɛ lakaɣ paakpɩtɩɣna ɖama, pɛwɛ nɖeke nɖeke.