Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Krɩstiyaniism

Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ payaɣ se «Krɩstiyaniizism». Pakama ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ kamaŋgaɣ yɔɔ, ɛsɩ nɛ pepimi-i nɛ efe tozo wiye. Pakama-ɩ kamaŋgaɣ yɔɔ nɛ ɛsɩ lɛ, Yuuda n̄ɩma mba paawɛnɩ lidaʊ ɛ-yɔɔ yɔ, pese nɛ paɖʊ ajɛya lɛɛna kʊyʊʊ. Toovenum lɛ, pesewaɣ sɔɔndʊ Yuuda ɛjaɖɛ n̄ʊŋ tɩnaa. Paba n̄etetisi se Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛsɔ. Yuuda n̄ɩma mba paawɛnɩ lidaʊ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ yɔ palabɩna ŋgbɛyɛ nɛ payaa pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ se Krɩstiyaniizism. Kajalaɣ kpaɖʊʊ taa patʊlɩ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ. Ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ tɛ apostolowaa nɛ ɛ-wayɩ tɩŋɩyaa kajalaɣ n̄ɩma paɖʊna kajalaɣ Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ krɩstiyaniizism. Paɖʊ pɛ-ŋgbɛyɛ nɖɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ sɔsɔtʊ taa. Pʊ-tɔbʊʊ se Roma tɛtʊ taa nɛ Efɛɛzɩ n̄ɩndʊ taa nɛ Antiyɔɔsɩ tɛtʊ taa nɛ Alɛkɩsandɩɖɩ n̄ɩndʊ taa.

Krɩstiyaniizism ŋgbɛyɛ tasɩ kpaʊ ɖoŋ Room kewiyaɣ taa kpaɖʊʊ naalɛ n̄ɩŋgʊ taa. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩkpa ɖoŋ ɖɔɖɔ Pɛɛrɩsɩ nɛ Etiyopii pɛ-tɛtʊ taa. Ŋgbɛyɛ Krɩstiyaniizism wɛnɩ pilinzi yʊʊʊ. Halɩ ŋgbɛyɛ ŋdɩ ɖɩpɩsɩ Room kewiyaɣ Ɛsɔ sɛʊ ŋgbɛyɛ kpaɖʊʊ naanaza n̄ɩŋgʊ taa. Kajalaɣ Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-taa n̄ɩma lɩzɩna ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-paɣtʊ ndɩ ndɩ nɛ pɔcɔlɩ-tʊ takayaɣ ŋga payaɣ se «Symbole de Nicée» yɔ ka-taa. Ɛlɛ, Room kewiyaɣ taa mba pan̄ɩnaa nɛ patɩlɩ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ tɔm camɩyɛ yɔ pɔn̄ɔɔzɩna-tʊ ɖeu. Dajaa Arius lɩmaɣzɛ kɔna lɛɣzɩtʊ siŋŋ Eerɔpʊ tɛtʊ taa kpaɖʊʊ loɖo n̄ɩŋgʊ taa. Ɖajaa Arius tɔŋ se Caa wɛ ndɩ nɛ Pɩyalʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se Caa kɩlɩ Pɩyalʊ. Payaɣ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ wayɩ tɩŋɩyaa Etiyopii nɛ Egipiti pa-ajɛya taa se «Kɔpɩtɩ waa (coptes). Alɛkɩsandɩrɩ nɛ Etiyopii pa-ajɛya taa egiliizi taa n̄ɩma tɔŋ se Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛsɔ mpilim. Pɔtɔŋ se ɛyʊtʊ natʊyʊ fɛyɩ ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ yɔɔ. Ŋgʊ ɖajaa Nestorius n̄ɔtɔŋ se ɖa-Kɩpaɣlʊ Yeesu Krɩstʊ kɛ Ɛyʊ nɛ ɛtɛ ɛkɛ Ɛsɔ. Tɔm tʊnɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlɩŋ taa ajɛya taa egiliizi taa n̄ɩma n̄ɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ.
# Riiyoodee Saanayiroo

Kristʋ ñʋʋ yadʋ
Preeziili ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ taa payɩ lɛ, Sao Poolo tɛtʊ wayɩ lɛ Riiyoodee Saanayiroo ñɩndʊ tɩŋgɩna. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ Piresiili ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ hadɛkiŋ nɛ ndʊ ɖɔɖɔ lɛ Riiyoodee Saanayiroo hɔɔlʊʊ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ.

Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm taa wɛ ɛzɩ ɛkɩtaarɩnaa 126 000 yaa kilomɛtanaa 1 260 nɛ ɖomaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 2007 taa paakala ɛyaa kɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, paakpɛnda ɛyaa 6 093 472; ɛlɛ yee pekpɛndɩna ageeta wena acɔ tɛtʊ ndʊ nɛ ataa yɔ, ɛyaa kpɛnda mɩliyɔɔnaa 12 620 000.

Riiyoodee Saanayiroo from Sugarloaf Pʋʋ, Agoza fenaɣ 2004
Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-hɩɖɛ yaʊ sɩŋŋŋ yɔ, pɩlɩna tɔnʊʊ taa kpekpeka aleɣya wena palakɩ-yɛ peeɖe paa ɛzɩmtaa yɔ, peeɖe kidiiliŋ yɔɔ nɛ Yeesu Kristu anjaʊ ŋgʊ palɩzɩ-kʊ Kɔrikovadoo yɔ kɩ-yɔɔ ɖɔdɔ. Payaɣ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Eduardo Paes (PMDB).

Riiyoodee Saanayiroo - Ipanema Beach
Riiyoodee Saanayiroo nɛ ajɛyaa nayɛ taa tɛtʊ sʊzɔtʊ natʊyʊ paɖʊ taabalɩyɛ nɛ palakɩ tʊma se pɛ-tɛtʊ ɛɖɛ nɛ ɛsɩnda. Tɛtʊ ndʊ tɩ-taa kɔyɔ: Setifi (Alizeerii), Pariseeloni (Ɛsɩpaañɩ), Puyenezɛrɩ (Arzantiini), Havanɩ (Kuubaa), Isitambuli (Turki), Turubaŋ nɛ Kaaap (Afrika Hadɛ kiŋ), Lisiboni (Pɔritigaalɩ), Lɔsɩ Aŋzeelɛsɩ nɛ Miyami (Etaazuunii), Yuunii (Liibaŋ), Niteeroyi nɛ Santosi (Piresiili), Niisi (Fransɩɩ), Sewuuli (Kooree Hadɛ Kiŋ), [[Sidinee] (Ositraalii), Tunisi (Tuniizii), Pogotaa (Kolombi), Ceedaa (Arabii-Sahʊditi) nɛ Fankuva (Kanadaa).
# Ɛsɔ kʊdɔŋ (Variole)

Ɛsɔ kʊdɔŋ kɛ kʊdɔŋ kɩɖɛɖɛʊ ŋgʊ kɩwɛ sɔtʊ yɔ. Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɖɛʊ piŋ ɛyaa sakɩyɛ. Tɔmpiye ɛsɔ kʊdɔŋ lɩna latɛŋ kʊnʊŋ taa varus, i nɛ ɖɩ-tɔbʊʊ se mʊɖɛ piye nɛ varius, a, um ɖɩ-tɔbʊʊ se takɩŋ tʊ. Pasɩŋ ɛsɔ kʊdɔŋ nɛ ɛyʊ yɔɔ mʊyaa pee pɩwɛ takɩŋ takɩŋ.

Kʊdɔŋ ŋgʊ kɩpasa ɖooo pɩnaɣ 1977 kɛ aloma fenaɣ kɩyaakʊ 26 (evemiye kpaagbaa ndɛ ndɩ ɖi-wiye pana ɛyʊ nɛ kʊdɔŋ ŋgʊ Somaalii ɛjaɖɛ taa yɔ, ɛyʊ ɛ-nʊ ɛkɛ tɩzɩyʊ nɛ pasɩ-ɩ ɖɔkɔtɔ tɛ, pɩlɩna OMS ŋgbɛyɛ (kedeŋga taa ŋgbɛɛ ndɩ ɖɩcɔŋna tɔnʊʊ taa alaafɩya yɔɔ yɔ), pʊsɔzɩna sʊbɩtʊ tɛ ɛyaa kpeɣluu sakɩyɛ sakɩyɛ pɩnaɣ 1958 paɣzɩtʊ alɩwaatʊ nɛ feŋguu tʊmɩyɛ kpɛlɛkʊʊ ɖɔɖɔ kaawɛ pɩda peɖe kpanɛ pɩnaɣ 1967 alɩwaatʊ taa.

Ɖooo kpaɣɖʊ 21 alɩwaatʊ taa kɛ pasɩɣ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩ-tɛ hɔɔlasɩ kɩɖɛzɩsɩ tʊma wena atakɩɣ nɛ a-na kʊdɔmɩŋ yɔ, wena OMS sɩma-yɛ yɔ. Ɛsɔ kaatɩna ɛyaa sakɩyɛ tɛ sɩm Erɔpʊ ɛjaɖɛ taa pɩcɔɔ pɩtalɩ kpaɣɖʊ 18 alɩwaatʊ taa. Ɛsɔ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩɩtɩna Louis 14 lʊlʊkʊ tɛ sɩm pɩnaɣ 1712. Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa paya kʊdɔŋ ŋgʊ se ɛsɔ kʊdɔŋ nɛ pamasɩ-kʊ nɛ casaɣ kʊdɔŋ, ŋgʊ ɖɩcɔna kɔyɔ kɩ-nɛ-kʊ payaɣ ɖama nabʊyʊ.

Pɩkɛ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩwɛ ɛyaa yeke koŋ hɛkʊ taa yɔ. Kɩfɛyɩ ɖɩcaɣyɛ kpɩna hɛkʊ taa yaa kɩɖɛʊ pɩtɩŋna tɛtɛ ñɩtʊ yɔɔ. Kʊdɔŋ sʊtʊ lɩna ɛyʊ nɔɔtaa kɩcɩkpɩŋ mʊʊna cɔlɔ nɛ liuu tɛ tomnaɣ yɔɔ kɩcɩkpɩŋ cɔlɔ. Ɛsɔ kʊdɔŋ pɩzɩɣ ɖɛzɩɣ kʊɖɔŋ kpaɣ ɖooo alɩwaatʊ ndʊ pɩɖɩkɩ ɛ-tomnaɣ pɔŋ.

Ɛyʊ kʊdɔŋ tʊ ɖɩhɩnɩyɛ nɛ e-wonduu kɩsʊsʊtʊ tɩya ɖɔɖɔ kʊdɔŋ ɖɛtʊ nɛ pɩpɔzɩɣ se powona-tʊ momoluku ñɩɣyʊʊ taa. Ɖɔɖɔ lɛ, wonduu ndɖu palaba-tʊ nɛ tʊmɩyɛ nɛ kʊdɔŋ tʊ ɛ-nʊ yɔ, pakpaɣ-tʊ nɛ palabɩna weyi ɛfɛyɩna kʊɖɔŋ ŋgʊ yɔ pɩɖɛ-ɩ ɖɔɖɔ.

Kʊdɔŋ sɔtʊ pɩzɩɣ pɩɖɛ pɩtɩŋna ɛyʊ weyi patɩɩ sɔba-ɩ piteleɖi yɔ nɛ ɛwɛna kʊdɔŋ ŋgʊ yɔ. Nɔnɔsɩ nzɩ kʊdɔŋ ŋgʊ kɩkɩlɩɣ tɩŋgɩnaʊ nɛ kɩkpaɣ ɛyaa yɔ lɛ, ɛyʊ feziŋ nɔnɔsɩ paa nɔmɔŋ lɛɛŋ ɛwɛ kɔyɔ.
# Harvard sukulɩ kɩtɛzʊʊ

Harvard sukuli kɩtɛzʊʊ (Harvard University), yaa kɛlɛʊ taa payaɣ se Harvard, kɩkɛ Amerika mɛwɛ mantɩyɔɔ sukuli kɩtɛzʊʊ nɛ kɩwɛɛ Cambridge tɛtʊ taa, Boston kɩjaʊ yɔɔ tɛtʊ natʊyʊ lɛ mbʊ yɔ, Massachusetts taa. Patʊlɩ-kʊ aloma fenaɣ kɩyakʊ 28 pɩnaɣ 1636, pɩkɛ sukuli ŋgʊ kɩ-taa pawɩlɩɣ sukuli sɔsɔʊ tɔm, kɩkɛ ɖɔɖɔ ŋgʊ kɩkɩlɩ pɩnʊʊ yɔ kɛ Amerika taa. Kɩ-taa sukuli piyaa sɔsɔsɩ 70 mbʊ yɔ hiɣ Nobel liidiye kɩhɛyʊʊ.

Sukʊlɩ kɩ-taa wɩlɩyaa kpɛnda 2497 nɛ pawɩlɩɣ sukuli piyaa 6715 kɛ kajalaɣ tindimiye (Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ taa undergraduate) nɛ sukuli piyaa sɔsɔsɩ tindimiye naalɛ tɛ kɛ ɛyaa 12424 (graduate). Pɩkɔma pɩnaɣ 2004 lɛ pakalɩɣ ajɛyɛ lɛɛna taa sukuli piyaa nzɩ sɩkɔma kɩ-taa kɔyɔ pɛkpɛndɩ sukuli piyaa 132, palɩna ajɛyɛ ndɩ ndɩ taa.

Kɔlɛɛzɩ ŋgʊ keekee ɛzɩ ɖɩsɩm-kʊ sɔnɔ yɔ, patʊlɩ-kʊ pɩnaɣ 1636, pɩtɩŋna paɣtʊ lɩzɩyaa caja nakʊyʊ yɔɔ Massachusetts tɛtʊ taa (Massachusetts Bay Colony). Paya-kʊ hɩɖɛ se Harvard pɩlɩna mbʊ paɖʊ hɩɖɛ John Harvard, Charlestown tʊ, ɛɛkɛ pastor siɣsiɣ tʊ weyi pɩnaɣ 1638 eyebina ɛ-takayasɩ kɩkalɩsɩ ɖɩɣa nɛ ɛ-ñɩm hɔɔlʊʊ kɛ sukuli kɩfalʊʊ ŋgʊ yɔ. Kɩ-tɛ pazɩtʊ alɩwaatʊ taa lɛ, sukuli piyaa sɔsɔsɩ kaakpɛnda nakʊ yeke nɛ wɩlɩyʊ kʊyʊm, Nathanel Eaton.

Sukuli ɖɩna paɣlʊʊ mbʊ lɛ, wɩlɩtʊ wɛɛ ndɩ ndɩ nɛ wɩlɩyaa sɔsaa kɔŋ sakɩyɛ sakɩyɛ, pa-taa kɔyɔ keɣsi tʊ Henry Longfellow (1807-1882) nɛ James Russell Lowell (1817-1891), ɛyʊ yɔɔ lɩmaɣza wɩlɩyaa William James (1842-1910), George Santayana (1863-1952) nɛ ɖɔɖɔ lɛɣtʊ tʊmɩyɛ tɩlɩyʊ Louis Agassiz (1807-1873).