Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Soomaali

|  |
| --- |
| **Soomaali** Somalie |
|  Soomaali tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Soomaali Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Soomaali Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Hassan Sheikh Mohamud |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 637,657 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 10,816,143 (2014) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 16.12 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Soomaali kɛna Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ.

Pɩnaɣ 1949 kɛ kedeŋ kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se ONU yɔ, ɖɩkpaɣ Soomaalɩ nɛ ɖɩcɛlɛ Itaalii ŋgʊ pɩnaɣ 1948 taa hɔɔlɩɣʊ ŋgʊ payaɣ se Ogadɛŋ yɔ kɩɩtɛma wɛʊ Etiyoopii nesi tɛɛ.

Pɩnaɣ 1960 kɛ Soomaalɩ mʊ kɩ-tɩ yɔɔ caɣʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ, ɖooo lɛ pɩɩkɛ hɔɔlɩŋ nɩɩlɛ nɛ tuuɖe ajɛya Itaalii nɛ Priitaaniki kpacayaɣna-ɩ. Haɖɛ kiŋ hɔɔlɩɣʊ lɛ Itaalii ñaawɛna nɛ hayi kiŋ lɛ Priitaaniki ɖeɖe lɛ.

Pʊwɛɛ mbʊ lɛ Fransɩ ɛjaɖɛ ñaañaɣ pana nɛ ɖɩmʊ Cibuuti ɖooo pɩnaɣ 1862. Fransɩ hɔɔlɩɣʊ kʊnɛ kʊkʊ la ɖɛfɛɛɛ ɖɛfɛɛɛ nɛ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ pɩnaɣ 1977.

Kpaɣ pɩnzɩ 1960 nɛ 1969 taa Soomaali ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ weyi payaɣ se Aden Abdullah Osman Daar nɛ ɛ-wayɩ ñɩnʊ weyi payaɣ ɛlɛ se Abdirashid Ali Shermarke yɔ, pañaɣ pana se ɖama nɩnaʊ nɛ ɖiu ɖiu caɣʊ ɛwɛɛ ɛlɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ nɛ ɖɩ-hadɛ kiŋ hɔɔlɩɣʊ paanɩɣna-ɖama nɛ yoŋ wɛɛ paa ɖoye.

Aloma fenaɣ 1954 kɛ Soomaali ɛjaɖɛ lɩza kɩ-kɩɖaʊ kɛtɛka.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Etiyoopii

|  |
| --- |
| **Etiyoopii** . |
|  Etiyoopii tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Etiyoopii Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Etiyoopii ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | Adisi-Abeba |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Mulatu Teshome |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 1,104,300 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 99,465,819 (2015) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 82.58 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

**Etiyoopii** kɛna ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛna Afrɩka nɛ kɩ-hayʊ kiŋ yɔ. Etiyoopii nɛ ajɛya nayɛ pɛkpɛnda kamasɩ. Ajɛya ana yɔ: Eriitree, Soomaali, Sudaanɩ, Suudanɩ nɛ Hadɛ kiŋ, Keniya nɛ Cibuuti ɛjaɖɛ. Ɖooo ɛzɩ Eriitree mʊʊ kɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1993 yɔ, Etiyoopii tatasɩ wɛnaʊ waɖɛ naɖɩyɛ kɛ teŋgu lɩm yɔɔ.

Afrika keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, Etiyoopii kɛna ɛjaɖɛ naalɛ ñɩnɖɛ ndɩ ɖɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊʊ yɛ nɛ wena akɩlɩ walɩɣ yɔ a-taa lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ yɔ naakʊ ñɩnɖɛ. Ɖɩ-walanzɩ taa wɛ ɛzɩ kilomɛtanaa akpagba 1 127 127 yɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Adisi-Abeba nɛ tɛtʊ ndʊ tɩwɛ pʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ yɔɔ kɩ-kʊkʊyɩmɩŋ taa wɛ ɛzɩ mɛtenaa 2 400 yɔ. Kɛteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ tɛtʊ ndʊ tɩkɛna tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ tɩkɩlɩ kʊyʊʊ yɔ tɩ-taa naanza ñɩnɖɛ.

Keteŋa kpeekpe yɔɔ lɛ, Ariimenii wayɩ lɛ Etiyoopii kɛna ɛjɛya taa nɖɩ ɖɩkɩlɩ pɩnɩɣ krɩtʊ tɔm taa yɔ. Peeɖe ɛsɔ sɛtʊ aŋgba wɛɛ nɛ aapaɖɩɣ ɖama. Ɛyaa ɛzɩ kʊɖʊm naatozo yɔɔ kɛna malɩŋ. Peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ yɔ Ɖajaa Mulatu Teshome nɛ e-kewiyaɣ ñʊʊtʊ Ɖajaa Haile Mariam Dessalegn.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Cibuuti

|  |
| --- |
| **Cibuuti** Djibouti |
|  Cibuuti tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Cibuuti Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Cibuuti Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Ismaïl Omar Guelleh |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 23,200 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 810,178 (2014) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 96.4 km² |
| Internet nimaɣ: | .dj |

**Cibuuti** kɛna Afrika hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ pazɩ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Cibuuti ɛjaɖɛ wɛ Lɩŋamʋʋ Kɩsɛɛmʋʋ nɔɔ kpɛɛɛ. Kɩnɛ ajɛya anɛ asɩ pasɩna ɖama kamaɣ: Soomaali, Etiyoopii, Eeriitiree nɛ Yeemɛɛnɩ. Cibuuti kɛ ɖɔɖɔ peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ.

Mɩsɩ kʊm fenaɣ naanza pɩnaɣ 1859 kɛ pakʊ sɔdɩɣʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ, Henri Lambert, kɛ Taajuraa pɔɔ nɔɔ. Pɩlabɩ mbʊ lɛ, sɔɔjanaa tɩ kʊyʊ nɛ panɛ pɔ-nɔɔ ɖɛyʊ kɔmandaŋ Alphonse Fleuriot de Langle pañaɣ pana nɛ pakpa mbamba pakʊyɩ-ɩ mbʊ yɔ. Pɩwayɩ lɛ, powona-wɛ nɛ paɖʊzɩ Tuurkii sɔsaa nesi tɛɛ nɛ kɔmandaŋ ɛnʊ etiina tɔm ndʊ kɛlɛʊ yem Paarii.

Pɩnzɩ cabɩ wayɩ lɛ,Taajuraa wiyaʋ tiyina e-lone taa caɣyʊ Diny Ahmed Aboubekr nɛ Napoléon naatozo ñɩnʊ, Édouard Thouvenel, pañɩɣ takayaɣ nakayɛ taa nesi se pawɩlɩ taabalɩyɛ nɖɩ pɩwɛɛ se ɖɩwɛɛ ajɛya ana anaalɛ a-hɛkʊ taa yɔɔ. Pɩɩkɛlakɩŋ fenaɣ 11 wiye pɩnaɣ 1862. Taabalɩyɛ nɖɩ ɖiyebina nɛ Fransɩ pɩzɩ kɩya tɛtʊ ndʊ payaɣ se Obɔkɩ yɔ nɛ tɩwɛ Raasɩ-Biir cɔlɔ yɔ. Peeɖe kɛ mɛlɛnaa nɛ kpɩyɩŋ papɩzɩɣ pasɩŋgɩ. Fransɩɩ yabɩ ɖɔɖɔ kataŋga ŋga kɛwɛ Raasɩ-Ali pɩwolo pɩsɩɩna Raasɩ-Dʊmeyira nɛ hayʊ kiŋ yɔ. Pɩtɩŋa mbʊyɔ liidiya kutokiŋ Marie-Thérèse tɛ taalɛɛsɩwaa 10 000 mbʊ yɔ.

Ɛlɛ ɖooo pɩnaɣ 1884 kɛ Fransi paazɩ hɔɔlɩŋ ɛnʊyɔ kpacayɩɣ; pɩɩkɛna alɩwaatʊ ndʊ kɔmandaŋ Léonce Lagarde talaa yɔ nɛ pɩɩkɛna kɩyɛɛna fenaɣ kacalaɣ ŋgʊ wiye. Pɩɩpɩ-wɛ ɖinɖe pɛhɛzɩ yɔ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, palɩɩwaɣ nɛ ɖooo Madagasɩkarɩ nɛ Indoosiini.

Mbʊ yebina nɛ Léonce Lagarde wɛɛ nɛ ɛmʊʊ tɛtʊ hɛɛɛ hɛɛɛ nɛ pɩtalɩ ɖooo Obɔkɩ nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ Taajuraa yɔ kpaɣ aloma fenaɣ ne mɩnzɛma fenaɣ taa. Paa nɛ pañɩɣ takayasɩ taa nesi kɔlaɣ fenaɣ 1885 kɔ yɔ, pɩkɔɔma pɩtalɩ lakɩŋ fenaɣ 26 pina kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa mbʊ yɔ lɛ, Koobalɩ sɔsɔ nɛ Isa naa nɔsɩ yɔɔ ɖɛya kpaɣ hadɛ kiŋ hɔɔlɩɣ tɩŋga nɛ paɖʊzɩ Fransɩɩ nesi tɛɛ. Pɩkɔɔma kɔlaɣ fenaɣ 2 nɛ 9 pɩnaɣ 1888 lɛ, Krandɩ-Biretaañɩ paɣ Fransɩɩ mba mba nɛ patatasɩ mʊʊ tɛtʊ nɛ pɩɖɛɣna ɛsɩndaa. Pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga pama Cibuuti kidiiliŋ pɔɔ nɛ kɩpɩsɩ ɖɔɖɔ Fransɩɩ mba tɛ kidiiliŋ ŋgʊ kɩwɛ Soomalii yɔ pɩnaɣ 1896. Cibuuti taa ɛyaa kpɛndɩ kutkiŋ 5 000 nɛ kɩ-ñʊʊtʊ payaɣ se Bourhan Bey, ñʊʊtʊ kɩpɩnʊ Zeila, Abu Bakr Ibrahim pɩyalʊ.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |
# Eriitree

|  |
| --- |
| **Eriitree** ኤርትራ |
|  Eriitree tɛlɛŋa  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Eriitree Kɩɖaʋ kɩdɛɛka |  Eriitree Ɛjaɖɛ tɛ tampaɣ |

 |
| Tʋmɩyɛ taa kʋnʋmɩŋ: | . |
| Tɛtʋ sɔsɔtʋ: | . |
| Ɛjadɛ kɛ mbʋ yɔ: | . |
| Ɛjaɖɛ ñʋʋdʋ: | Ɖajaa Isaias Afwerki |
| Ɛjaɖɛ walanzɩ: | 117,600 km² |
| Samaɣ ñʋʋ: | 5,869,869 (2016) |
| Tɛtʋ hɔɔlʋʋ samaɣ ñʋʋ: | 49.9 km² |
| Internet nimaɣ: | . |

Eriitree kɛna Afrika nɛ hayɩ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩwɛ dɩ-tɩ yɔɔ nɛ Etiyoopii. Ɖɩwɛ ɖi-tɩ yɔɔ wɛʊ kɛ pɩnaɣ 1993.

Eriitree ñaɣ pana nɛ kɩlɩɩ yomiye taa mbʊ pɔyɔɔ yɔ ɖooo pɩnaɣ 1869 kɛ Iitalii kaayaba Asaabɩ nɛ pɩcɔ kʊɖʊmaa mba powoli nɛ pacaɣ Maasawa kɛ pɩnaɣ 1890.

Keteŋa kpeekpe you laba nɛ Iitalii takpaɣ nabʊyʊ you taa lɛ, ONU tɛzɩ kpaɣʊ Eriitree nɛ kiyebina Etiyoopii kpaɣ pɩnaɣ 1952 ɛlɛ ɖooo pɩnaɣ 1962 kɛ Etiyoopii paɣzɩ kɩ-yɔɔ cɔnaʊ. Pɩñɩtʊ nɛ pɩkpɑɣ mbʊ yɔ, Eriitree wɛɛ kɩñɩnɩɣ kpem se kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Pɩla mbʊ nɛ agoza fenaɣ 1991 lɛ, peeɖe hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩlʊkaɣ kpɛm mbʊ se pɛ-ɛjaɖɛ ɛwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ yɔ nɛ payaɣ-kʊ se FPLE yɔ, kɩwa nɛ kɩwɛɛ kɩ-tɩ yɔɔ. Ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖi-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ payaɣ se Ɖajaa Issayas Afewerki.

|  |
| --- |
| **Afrɩka** |
| Afrika Hadɛ kiŋ • Alizeerii • Aŋgoola • Caadɩ • Cibuuti • Egipiti • Eriitree • Etiyoopii • Kaabɔɔ • Kambii • Kameruni • Kana • Kapʊvɛɛrɩ • Keniya • Kinee-Ekwatoriyaaalɩ • Kinee-Konakrii • Kinee-Pɩsaʊ • Kootidiivʊwarɩ • Koŋo Kinsasa • Kɔngoo-Pirazaaviili • Lezoto • Liiberiya • Liibii • Maalii • Madakasɩkarɩ • Malawii • Marɔkɩ • Moozambiki • Moritaanii • Naajeeriya • Namibi • Nizɛɛrɩ • Peenɛɛ • Purkina Fasoo • Purundi • Pɔcɩwaanaa • Ruwandaa • Sahara Kañɩnbʊsaɣ • Santrafri • Senegaalɩ • Siyeera –Leyɔnɩ • Soomaali • Sudaanɩ • Suudanɩ Hadɛ • Suwaaziilandɩ • Sambii • Sɩmbaabuwe • Tanzanii • Togo • Tuniizii • Ugandaa |