Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ипшэ Хышхуэ

| Ипшэ Хышхуэ |
| --- |
|  |
| Инагъыр: | 20,327 млн км² |
| Кууагъ нэхъ иныр: | 8428 м |
|  **Ипшэ Хышхуэ** Уикисурэтылъэм |

**Ипшэ Хышхуэ** — къыхэгъэщхьэхукӀауэ Антарктидэм и хъуреягъ щылъ псым зэреджэ. Абы храгъэубыдэ Щэху, Анталнтикэ, Индиэ хышхуэхэм я ипшэ дыдэ Ӏыхьэхэр. Мыофициалну иныкъуэм деж «етхауанэ хышхуэу» йоджэ.

Ипшэ Хышхуэм адрей хышхуэхэм хуэдэу континенткӀэ е тӀыгукӀэ къыхэгъэща щӀыпӀэ иӀыгъкъым. КъызэращтэмкӀэ абы и инагъыр 20,327 млн км² мэхъу. И нэхъ куу дыдэ пӀэр 8428 метрэ мэхъу..

## Гулъытэгъуэ
# ЩӀыпӀэ инагъ

**ЩӀыпӀэ инагъ** — фигурэм и инагъэыр къэзыгъэлъагъуэ геометриэ дэмыгъэ.

## Инагъыр къызэрабжхэр

 Инагъым и фигурэр къигъэлъагъуэу интеграл
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 — инагъ, зэпымыу функциэм и интервал WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 -ымрэ горизонт хэшамрэ я зэхуаку даувар къэббж хъунущ, а функциэм и хэха инагъыу.

## ЩӀылъэм и инагъыр къызэрапшххэр

ЩӀылъэр хэхауэ къыщапшкӀэ къагъэсэбэп формулэ:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
А дыдэр координаткӀэ къыщапшым деж:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
## Инагъыр къызэрапш щӀыкӀэхэр

* Километр плӀимэ, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар, 1 а = 100 м²
* Метр плӀимэ, 1 м² = 1 са (сантиар)
* Дециметр плӀимэ, 100 дм² = 1 м²;
* Сантиметр плӀимэ, 10 000 см² = 1 м²;
* Миллиметр плӀимэ, 1 000 000 мм² = 1 м²;
* Барн, 1 б = 10−28 м².

## Инагъыр къызэрахабхыкӀ фигурэхэр

| Геометриэ фигурэ | Формулэ | ЗэхъуэкӀыныгъэхэр |
| --- | --- | --- |
| ПлӀимэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  — плӀимэм и лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ. |
| Щимэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  — щимэм и лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ |
| Химэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  — химэм и лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ |
| Имэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22  — имэм и лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ |
| Бимэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_26  — периметр, WIKINIUM\_MATH\_PH\_28  — лъэныкъуэхэр зэрыхъур. |
| ЗэпэплӀимэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_30  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_34  — зэпэплӀимэм и лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ. |
| Параллелограмм |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_36  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_40  — лъэныкъуэхэм я кӀыхьагъ. |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_42  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_46  — параллелограммэм и зэпэгъунэгъу лъэныкъуэхэр, WIKINIUM\_MATH\_PH\_48  — абыхэм я къуэгъэнапӀэр. |
| Ромб |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_50  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 и WIKINIUM\_MATH\_PH\_54  — ромбым и диогоналхэм я кӀыхьагъ. |
| Трапециэ |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_56  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_58 та WIKINIUM\_MATH\_PH\_60  — зэпэшыт лъэныкъуэхэр, WIKINIUM\_MATH\_PH\_62  — абыхэм я зэхуакум дэлъым и кӀыхьагъ . |

## ТехьэпӀэхэр

* Большая Советская Энциклопедия
# Эстониэ

|  |
| --- |
| Эстониэ Республикэ эст.-бз. *Eesti Vabariik* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Эстониэм и нып
 | Эстониэм и дэмыгъэ
 |

58.833333, 25.633333 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Mu isamaa, mu õnn ja rõõm»* *( едэӀун (info))* |
| **Хуитыныгъэм и махуэ** | 1918 (зхэкӀар Урысейм)
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | эстониэбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Таллин |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Таллин, Тарту, Нарва, Кохтла-Ярве, Пярну
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | парламент республикэ
 |
| **Президент Премиер-министр** | Алар Карис Кая Каллас
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 129-нэ дунем 45 226 км² 4,56 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2011) • Ӏувагъыр
 |  1 340 122 цӀыху (151-нэ) 29 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2009)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $19.305 млрд $17,695 |
| **Сомыр (Валутэр)** | Еуро (EUR, кодыр 978) |
| **Интернет-доменхэр** | .ee |
| **Телефон кодыр** | +372 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +2, +3 |
|  **Эстониэ Республикэ** Уикисурэтылъэм |

**Эстониэ** (эст.-бз. *Eesti*) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Таллин.

## Гулъытыгъуэ
# Аксиомэ

**Аксиомэ** (грекыбзэ псалъэщ: ἀξίωμα) — зэрынэрылъагъум къыхэкӀкӀэ къыумыгъэнахуэу, уи фӀэщ пщӀы хъун.

Шэч къызытрамыхьэжу пэж. Абы хуэдэщ, къапщтэу щытым:

* занщӀэм и точкитӀ къыдата гущӀыӀу захуэм телъмэ, абы щыгъуэ а занщӀэм и точкэ псори а гущӀыӀу захуэ дыдэм телъщ.

## Литературэ

* Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.