# Къазахъстэн

|  |
| --- |
| Къазахъстэн къаз-бз. *Қазақстан Республикасы* урбз. *Республика Казахстан* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Къазахъстэным и нып
 | Къазахъстэным и дэмыгъэ
 |

48.95, 66.233333 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Менің Қазақстаным»* *( едэӀун (info))* |
| **Хуитыныгъэм и махуэ** | 1991 гъэм дыгъэгъазэм и 16 (зхэкӀар РССЗ)
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | къазах-бз, ур-бз
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Astana |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Almaty, Astana, Karaganda, Шымкент
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | Президент республикэ
 |
| **Президентыр Премиер министрыр** | Касым-Жомарт Токаев Алихан Смаилов
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори
  | 9-нэ дунем 2 724 900 км² |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2016) • Ӏувагъыр
 |  17 987 736 млн. цӀыху (64-нэ) 6,5 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2009)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $182,044 млрд.  (53-нэ) $11,563 |
| **Сомыр (Валутэр)** | къазахъстэн тенге (KZT, код 82) |
| **Интернет-доменхэр** | .kk |
| **Телефон кодыр** | +7 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +5, +6 |
|  **Къазахъстэн** Уикисурэтылъэм |

**Къэзахъстэн** (къаз-бз. *Қазақстан Республикасы*, урбз. *Республика Казахстан*) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр Astana.

## Хэкумэтхыр

Къазахъстэн и шӀыпӀэтхыпхъэр

Къазахъстэныр Азиэ Курытым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысей Федерациэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ — ДжРК-м, ипшъэмкӀэ — Къыргъызстэным, Узбэчстэным, Тыркумэнстэным, къуэхьэпӀэмкӀэ Каспий хым и Ӏуфэм хуозэ.

Къэралым и инагъыр 2 724 900 км² мэхъур.

Къэралым и шӀыпӀэм и нэхъыбэр пшахъуалэхэм яубыд (44 %), губгъуэхэм 26% яубыд, мэзхэм 5,5 %.

Къэралым и климэтыр щыуэӀу континенталу щыт. ЩӀышылэм и курыт температурэр −19 °C кӀэдзауэ −2 °C носыр, бадзэуэгъуэм +19 °C кӀэдзауэ +28 °C носыр.

Къэралым и псы нэхъ индыдэхэр: Иртыш ( абыми хэлъаду — Тоболрэ Ишимрэ), Урал, Эмба, Сырдариа, Или.

## Тхыдэр

ЦӀыхур Къазахъстэн и шӀыпӀэм иджыри ди лъэхъэнэм и пэм итӀысхьауэ щыта. Япэрей лъэжьыгъу къагъэсэбэпын кӀадзатэр куэш-былым зехуэкӀэ.

1465—1718 гъэхэм Къазахъ хъаныгъуэ щыӀа. XVII лъэхъэнэм Къазахъымрэ Джунгар хъаныгъуэхэмрэ зауэ язэхуакум дэлъа.

XVIII лъэхъэнэм иджырей Къазахъстэным и шӀыпӀэр Урысей империэм иубыдын кӀедзэ. Къэрал псор щиштэр XIX лэхъэнэм и кум.

Илъэс зытӀущ текӀауэ Жэпуэгъуэ револуциэм яуж 1920 гъэм Къыргъыз Республикэ Совет Социал Автоном яшъыр, 1925 гъэм Къазахъу и цӀэр зэрахъуэкӀ. И гъунапкъыхэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀауэ щыта.

1936 гъэм Къазахъ РССА-р Къазахъ РСС мэхъур, 1991 гъэм къыщыкӀэдзауэ Къазахъстэныр къэрал шъхьэхуит мэхъур.

## Социальной обеспечение

Ужъя министерствоез но калыклы социальной юрттэт шаерамы социальной обеспечение вылаз поно. Социальной дурбасьтонъя вуоно элемент системаын: кун пособиос; курегпуз питыръямы социальной страхованиея; пенсионное обеспечение; медицинской гарантияя юрттэт сётыны; анайлык но покчилык утён; кылдытон доры кариськиз дунтэк дышетон (огъя но профессиональной); социальной юрттэт. Дунтэк юрттэт быдӟалазы арысь 1-тӥ январе эмтодос кун 2020 модель пыӵатыны. Таӵе юрттэт сётӥськоз ваньмызлы граждан ортчыса, оралман гражданствотэк но иностранецъёс, казахстанын уло ялан.

## Джылэр

Джылэбжыгъэ 2009 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, къэралым дэсар 16 005 млн.
цӀыху.

| Къазахъстэн дэс лъэпкъхэр: |
| --- |
| Лъэпкъыр | Бжыгъэр, цӀыхуу | % |  Азиэ курытым лъэпкъ зэхэсыгъуэм я шӀыпӀэтхыпхъэ |
| Къазахъхэр | 10 099 763 | 63,07 |
| Урысхэр | 3 793 764 | 23,70 |
| Узбэчхэр | 456 997 | 2,85 |
| Украинхэр | 333 031 | 2,08 |
| Уйгурхэр | 224 713 | 1,40 |
| Къэзанхэр | 204 229 | 1,28 |
| Джэрмэнхэр | 178 409 | 1,11 |
| Адрейхэр | 721 691 | 4,51 |
| Псори | 16 009 597 | 100 |

## Къэрал зэхэтыкӀэр

Къазахъстэным и президентыр Нурсултан Назарбаев

Къазахъстэным и иджырей Конституциэр къыщыдагъэкӀар 1995 гъэм шышъхьэӀум и 30. Абым къызэрикӀымкӀэ Къазахъстэныр республикэ демократу щыт, президент ӀэнатӀэпӀашъхьэ зэрихьу.

Къэралым и тхьэмадэр — президент, джылэпсом илъэситхукӀэ хагъэкӀыу тетыр. Иджырей президентыр — Нурсултан Назарбаев.

ӀэнатӀэ нэхъыхьэр, хабзэ дэгъэкӀынымкӀэ — тӀуанэ парламент, нэхъышъхьэр — Сенат (47 пӀэуэ иӀу), тӀуанэр — Мажилис (107 пӀэуэ иӀу). Сенатым и депутатхэр къэралым и хэку къэс тхьэмадитӀу къыхагъэкӀхэр, Мажилисыр илъэситхукӀэ хагъэкӀ, тхылъ-пропорциэ системэмкӀэ.

Тхьэмадэгъуэр ӀэнатӀэ гъэзанкӀэнымкӀэ нэхъышъхьу щыт къэралым, президентым зэхегъэхьэхэ, конституциэм и хабзэм теухуауэ.

## Экономикэр

Тхылъ 2000 къазахъстэн тенгеуэ
Къазахъстэныр индустриэ-аграрнэ къэралу щыт. Экспортым и япэрей лэжьыгъу щытыр фатэгын, гушӀ кӀэлъыгъуэхэр.

2009 гъэм Дунейпсо фонд валутэмкӀэ къызэриӀохуамкӀэ, Къазахъстэным и ВКӀуПр зэрщытар $133,726 млрд (зы цӀыхум техуэр — $11 000).

Щэхуэнымк
э илъэсбжыгъу зыпылъхэр: КъХуЗ къэралхэмрэ (Урысейри яхэту) Балтиэхэмрэ, АШЗ, Джэрмэн, Тырку, Китай, пэмыкӀхэр джоуэ.

ШӀым ирикӀуэ гъогу-магистралхэм я кӀыхьагъыр 106 мин км. мэхъур Абыхэм 13,5 мину — гушӀгъогу, 87,4 мину — аутомагистрал, миниплӀу — псыгъогу.

## АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр

Къазахъстэныр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ хэку 14 мэгуэчыр. Абым пэмыкӀыу къалит шъхьэхуит хэку щытхэ — Алматырэ, Астана Байконуррэ.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| № | Хэку | Къалэ нэхъышъхьэр |  |
| 1 | Алматэ | Талдыкорган |
| 2 | КъуэкӀыпӀэ-Къазахъстэн | Уст Каменогорск |
| 3 | Караганда | Караганда |
| 4 | Жамбыл | Тараз |
| 5 | Ипшъэ-Къазахъстэн | Шымкент |
| 6 | Кызылорда | Кызылорда |
| 7 | Актобе | Актобе |
| 8 | Костанай | Костанай |
| 9 | Ишъхъэрэ-Къазахъстэн | Петропавловск |
| 10 | Акмола | Кокшетау |
| 11 | Павлодар | Павлодар |
| 12 | КъуэхьэпӀэ-Къазахъстэн | Уралск |
| 13 | Атырау | Атырау |
| 14 | Мангистау | Актау |

## Дзэр

Къазахъстэным и Республикэ гуардиэр

1992 гъэм накъыгъэм и 7-м президентым и унафэмкӀэ дзэр зэхагъэхьа. Дзэр зэрзэхэкӀыр: ШӀызекӀуэ, Уэгузауэдзэ, Хыдзэ джоуэ. Дзэ зэхэтыкӀэм а псом щымыхъукӀэ Республикэ гуардиэри хохьэ.

Дзэм и бжыгъэм къэӀохугъуэ ираткъым.

Ӏэшэм я нэхъыбэр РССЗ-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀам ящыщ.

## Сурэтылъэ

* Кокшетау
*
* Балхаш псыхъурей
*
* ШӀыкӀагъым кӀэт мэжджыт Бекет-ата
* Павлодар къалэ

## ТехьэпӀэхэр

* Къазахъстэным и президентым и сайт (къаз.) (урыс.) (индж.)
* ӀухьэпӀэ, Къазахъстэн республикэм и электронэ Тхьэмадэгъуэм (къаз.) (урыс.) (индж.)
* Къазахъстэным и Тхьэмадэгъуэм и сайт (къаз.) (урыс.) (индж.)
* Къазахъстэным и Парламентым и сайт (къаз.) (урыс.) (индж.)
* Къазахъстэн Республикэм и ХабзэдэгъэкӀ (урыс.)
* Къазахъстэным и официал статистикэр (къаз.) (урыс.) (индж.)

## Гулъытыгъуэ