Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы

| КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы |
| --- |
|  |
| Здыхэтыр: | Арктикэ Хышхуэ |
| Инагъыр: | 944 600 км² |
| Ихуэр: | 60 700 км³ |
| Кууагъ нэхъ иныр: | 358 м |
| Кууагъ курытыр: | 66 м |
| Псы хэлъадэхэр: | Индигиркэ, Колыма |
|  **КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы** Уикисурэтылъэм |

**КъуэкӀыпӀэ-Сыбыр Хы** (урбз. *Восточно-Сибирское море*, як-бз. *Илин Сибиирдээҕи байҕал*) — Урысейм и ишхъэрэ Ӏуфэм деж Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм и кӀэух хы. Хыр Новосибирск тӀыгухэмрэ Врангел тӀыгумрэ я зэхуакум дэлъщ.

Юлий Шокалский и лъэӀум къыхэкӀыу, Урысей хэкумэтх зэхуэсым хым и цӀэр фӀищащ 1935 гъэм, а гъэ дыдэми къэралым а цӀэр хым триубыдащ. XX лъэхъэнэр къихьэх хым иреджэу щтащ ИндигиркэкӀэ е КолымакӀэ.

## Хэкумэтх

Хыр гъэмахуэм
Хым и инагъыр 944 600 км² мэхъу. И нэхъу ин кууагъыр 358 метрэм нос, кууагъыр 66 метрэ мэхъу.

Хыр ӀузэвхэмкӀэ епхащ хы Чукоткэмрэ, хы Карскымрэ. Хы Ӏуфэр и кумкӀэрэ и къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэрэ захуу щытщ, псы ирижэхэм къуэр далъэсыкӀауэ. А Ӏуфэм деж пшахъуэ зэтехьапӀэрэ тӀыгурэ куэду Ӏулъхэщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ Ӏуфэр джабэу щытщ, абдежым дей иӀэ Ӏуфэ гуэхупӀэхэм я лъэгагъыр 400 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ джабэу щытыр Врангел тӀыгуращ, абы и Ӏуфэр псори джабэ защӀэу щытщ.

Хым и нэхъыбапӀэ Ӏыхьэм илъэс псом мылым зэщӀищтауэ иӀыгъщ. Гъэмахуэм деж Ӏуфэм деж Ӏулъ мыл тӀыкӀуращ ткӀужыфыр, адрей хы Ӏыхьэм деж мылыр зэри ткӀужкъым.

Шаууагъыр хым и Ӏыхьэ зэрызхэм Ӏейуэ зэщхьэщокӀхэр, апхуэдэ хы Ӏуфэм деж псым и шууагъыр 5 промил хъууращ, хым икухэм деж шууагъыр 30 промилэм нэс докӀуей. Апхуэдэу зэщхьэщыдзэихуэ абы щиӀэр, хы Ӏуфэм деж, псы къабзэ ин куэд зэрыхэлъадэращ.

Хым хэлъ тӀыгухэм нэхъ инхэщ — Новосибирск, Лах, Де-Лонг тӀыгухэращ. Хым икум тӀыгу зыри итыхэкъым.

Нэхъыщхьэ портыр — Певек къалэращ. Хым псэущхьэхэм ящыщу, куэду хэсхэщ туленхэмрэ моржхэмрэ.

## Псы хэлъадэхэр

Хым кӀэщӀхэми, псы псыкуэд холъадэхэр. Абы хэлъадэ псыхэм нэхъ иныр — Индигиркэ псыращ. Абы нэмыщӀ нэхъ ин псыхэм хэббжэ хъунущ Колыма псыр. Абыхэм нэхърэ нэхъ жьгъейхэу псы Ӏэджи абы холъадэхэр.

Ӏуфэм деж хыжьэ куэд дэбзыкӀа хым иӀэщ, абыхэм ящыщу нэхъ инхэщ — Чаун, Омулах, Хром, Колыма хыжьэхэр.

## Хы лъэгум и релеф

Хыр зэрыщыту континетал шелфым телъщ. КъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ хым и кууагъыр 54 метрэм нос, икумрэ къухьэпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэрэ хым и кууагъыр 20 метрэм щӀигъу къудейуэращ. Хым и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ кууагъэхэр 200 метрэм фӀеху. Псом нэхъ нэхъ куу дыдэ пӀэр хым и ишхъэрэ пӀэм деж хозэ. А пӀэм деж хым и кууагъыр 915 метрэм нэс йох.

## Температурэ режим

Хыпсым и температурэхэр Ӏейуэ мащӀэхэщ илъэс псом. И ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ температурэр илъэс псом −1,8 °C фӀэкӀкъым. И ипшэ ӀыхьэмкӀэ, Ӏуфэм Ӏулъ псыхэм я температурэр гъэмахуэм +5° нэс докӀуей. Псом нэхърэ нэхъ хуабэ хыр щыхъур гъэмахуэм и кӀэм деж, апщыгъуэхэм псыпэхэм деж температурэр +7°С нос.

## ТехьэпӀэхэр

* Восточно-Сибирское море *А. Д. Добровольский, Б. С. Залогин.* я тхылъ. «Моря СССР». 1982 гъэ.

## Литературэ

* *Шамраев Ю. И., Шишкина Л. А.* Океанология. Л.: Гидрометеоиздат, 1980 гъэ.
# Ашэху

| ?Ашэху |
| --- |
|   |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | КъэкӀыгъэхэр |
| Къудамэ: | Magnoliophyta |
| ХэкӀ: | Liliopsida |
| ХэкӀыгъуэ: | Poales |
| Лъэпкъ: | Хьэцэпэцэхэр |
| Лъэпкъыгъуэ: | ХьэкӀэзэпххэр |
| ЛӀэужъыгъуэ: | **Ашэху** |

 |
|  Латин цӀэр |
| Setaria italica  Linnaeus |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| ITIS **41248** |
| NCBI **4555** |

 |

 |

*Setaria italica*
**Ашэху** (лат-бз. *Setaria italica*) — куэд щӀауэ цӀыхур зэлэжь къэкӀыгъэщ. КъызэрыкӀыр зы илъэскӀэщ.

## Теплъэр

И пкъым и лъэгагъыр см 100-м нос. Бзийхэр кӀыхьщ, я бгъуагъыр см 1-1,5-м нос. Гъэгъа цӀыкӀухэр, щхьэмыжым ещхьу зэкӀэщӀэсу, ипкъхэм я щхьэкӀэхэм мэкъуауэгъуэм къапедзэ, жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу.

## КъыздэкӀыр

Къаукъаз Ищхъэрэм, Хуэхуэлейм, Уралым, Хъутейм, АШЗ-м, Мэжарейм щытрасэ. Адыгэхэм куэд щӀауэ къагъэкӀ. Ашэхум и бэвагъым кӀэригъэхуркъым уэгъущӀыгъу къыщыхъу гъэхэм. Нэхъыбэу щыщӀэр уэшх мащӀэ къызыщешх щӀыпӀэхэрщ.

## Къэгъэщхьэпэгъуэр

Гъавэщ. Джэдкъазым ӀусыфӀ яхуохъу, Ӏэщми яшх.

## Тхылъхэр

Хьэкъун Б. *Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр*. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.
# Салвадор

|  |
| --- |
| Салвадор исп-бз. República de El Salvador |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Салвадорым и нып
 | Салвадорым и дэмыгъэ
 |

13.716667, 88.816667 |
|  |
| Гоуидзэр: *«Dios, Unión, Libertad («Тхьэ, Зэкъуэт, Хуитыныгъэ»)»* |
| Къэрал уэрэд: *«Himno Nacional de El Salvador»*  |
| **Щыхалъхьар** | 1821
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | эспаныбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Сан-Салвадор |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Сан-Салвадор
  |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | Республикэ
 |
| **Президент Вицэ-президент** | Маурисио Фунес Салвадор Санчес Серен
  |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 148-нэ дунем 21,040 км² 1,5 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр
 |  6 900 000 цӀыху (97-нэ) 307,5 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $29,41 млрд  (84-нэ) $4 600 |
| **Этнохоронимыр** | салвадорхэр |
| **Сомыр (Валутэр)** | АШЗ-м и доллар (USD,код 840) |
| **Интернет-доменхэр** | .sv |
| **Телефон кодыр** | +503 |
| **Зэманыгъуэхэр** | -6 |
|  **Салвадор** Уикисурэтылъэм |

**Салвадор** ерэ **Республикэ Салвадор** (исп-бз. República de El Salvador) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Сан-Салвадор. Абы и гъунэгъухэщ Ондурас дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ, Гуатемалэ дыгъэкъухьэпӀэмкӀэ, ипшэкӀэ Хышхуэ Щэхум бгъэдохьэр.

И инагъыр — 21 мин км². Джылэр — миллиуаниблым ноблагъэ.

## Гулъытэгъуэ