Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мэжарей

|  |
| --- |
| Мэжарей Мэж.-бз. *Magyar Köztársaság* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Мэжарейм и нып
 | Мэжарейм и дэмыгъэ
 |

47.498056, 19.04 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Himnusz»* *( едэӀун (info))* |
| **Щыхалъхьар** | 1918
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | мэжареибзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Будапешт |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Будапешт, Дебрецен, Мишкольц, Сегед, Печ
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | парламент республикэ
 |
| **Президентыр Премиер-министр** | Каталин Новак Виктор Орбан
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 109-нэ дунем 93 030 км² 0,74 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр
 |  10 019 000 цӀыху (83-нэ) 107,7 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $196,42 млрд  (51-нэ) $19 553 |
| **Сомыр (Валутэр)** | мэжэрейм и форинт (HUF, кодыр 348) |
| **Интернет-доменхэр** | .hu, .eu |
| **Телефон кодыр** | +36 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +1 |
|  **Мэжарей** Уикисурэтылъэм |

**Мэжарей** (Мэж.-бз. *Magyar Köztársaság*) — Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Будапешт.
# Арктикэ Хышхуэ

| Арктикэ Хышхуэ |
| --- |
|  |
| Инагъыр: | 14,75 млн. км² |
| Ихуэр: | 18,07 млн. км³ |
| Кууагъ нэхъ иныр: | 5527 м |
| Кууагъ курытыр: | 1225 м |
|  **Арктикэ Хышхуэ** Уикисурэтылъэм |

**Арктикэ Хышхуэ** — хышхуиплӀым я нэхъ цӀыкӀу хышхуэ.

И инагъыр — 14,75 млн. км², ихуэр — 18,07 млн. км³. И кууагъыр 5527 м нос.

Хыхэр — Баренцэ хы, Карскэ хы, Хы Лаптехэ, Сыбыр-ДыгъэкъуэкӀыпӀэ хы, Чукоткэ хы, Бофорт хы, Линколн хы, Гринлэнд хы, Норуег хы, Хы Хужь, Баффин хы.

## ТехьэпӀэхэр

* Хышхуэм теухуауэ тхыдэ (урыс.)
# Индонезиэ

|  |
| --- |
| Индонезиэ инд.-бз. *Republik Indonesia* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Индонезиэм и нып
 | Индонезиэм и дэмыгъэ
 |

-2.983333, 115.266667 |
|  |
| Гоуидзэр: *«Bhinneka Tunggal Ika»* |
| Къэрал уэрэд: *«Indonesia Raya»*  |
| **Щыхалъхьар** | 1945
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | индонезибзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Джакарта |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Сеул
  |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | президент республикэ
 |
| **Президентыр Вице-президентыр** | Джоко Видодо Юсуф Калла
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 16-нэ дунем 1 904 570 км² 4,85 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр
 |  229 965 000 цӀыху (4-нэ) 120 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2009)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $511,765 млрд  (19-нэ) $2238 |
| **Сомыр (Валутэр)** | индонезиэм и рупия (IDR, кодыр 360) |
| **Интернет-доменхэр** | .id |
| **Телефон кодыр** | +62 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +7, +9 |
|  **Индонезиэ** Уикисурэтылъэм |

**Республикэ Индонезиэ** (инд.-бз. *Republik Indonesia*) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Джакарта.
# Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ

|  |
| --- |
| Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ |
| **Нып**  |
|  |
| **Лъэпкъыгъуэм и типыр** | Дунейпсо лъэпкъыгъуэ |
| **ЗэхуэсыпӀэр** | Париж, Фрэндж |
| **Генералу и директор** |  Audrey Azoulay |
| **Лэжьыгъэ гъэзанкӀэ хасэм и тхьэмадэ** |  Э. В. Митрофанова |
| **Лэжьыгъэбзэр** | инджылыбзэ, эспаныбзэ, урысыбзэ, фрэнджыбзэ, китаибзэ, хьэрыпыбзэ |
| **Щыхалъхьар** | 1945 щакӀуэгъуэм и 16 |
| **Официал сайтыр** |

**Лъэпкъ Зэгуэт Организациэ еджэныгъэм, шъэныгъэм, културэм пылъ** (инджылыбзэкӀэ Unesco — *United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) — Лъэпкъ Зэгуэт Организациэм къытекӀауэ щыт. Щашъар 16 шъакӀуэгъуэм 1945 гъэм дуней псом хуэсакъыну шъэныгъэм, еджэным, културэм, коммуникациэхэм теухуауэ, ядэӀапыкъуну. И конституциэр пӀэм щыувар 4 шъакӀуэгъуэм 1946 гъэм, 20 къэралхэм хагъэкӀуэтыкӀауэ. Унэнэхъышъхьар Париж дэт, нэхъышъхьу тетыр Ирина Бокова, Балгариэ къэралым щыщ.

Зыпылъхэр цӀыхухэм я зэфӀэувэкӀэр, лъэжьыгъэр, културнэ шъэныгъэхэр нэхъ ин щашъкӀэ нэхъ щыхэхъуэкӀэ я лъэпкъ хабзэхэр ямыгъэкӀуэду, зарахьурэ ахэр яшъынум, еджэныр дуней псом и лъэныкъу хъуам яӀану пылъхэ.

Еджэныгъэм идежь организациэр нэхъ зыпылъыр егъэджакӀуэхэм, унагъуэхэм, унэхэм я зэхэтыкӀэр проэкт яшъурэ, школхэр яшъыну абыхэм яхуэныкъу хъуар якӀэтыну еджэфын, лэжьэфын шъхьакӀэ.

Културэм и елэжьэныр зытегъэпсыхьар хабзэм нэхъ пылъыну-зэрахьану лъэпкъ тхыбзэ зымыӀахэм я усэхэр, хъыбарыжъхэр тхылъу къыдагъэкӀыну, тхыдэхэм иратхэну, тхылъ еджэныр джылэм къаублэну.

## Нэхъышъхьу Тетахэр

Audrey Azoulay, Unesco-м и нэхъышъхьэ.

|  | ЦӀэр | Къэралыр | Щытетар |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. | Джулиан Хакслей |  Британиэшхуэ | 1946–1948 |
| 2. | Хайме Торрес Бодэт |  Мексикэ | 1948–1952 |
| 3. | Джон Уилкинсон Тэйлор |  АШЗ | 1952–1953 |
| 4. | Лутэр Харис Эванс |  АШЗ | 1953–1958 |
| 5. | Витторино Веронесе |  Урым | 1958–1961 |
| 6. | Рене Меё |  Фрэндж | 1961–1974 |
| 7. | Амадоу-Матар М'Боу |  Сенегал | 1974–1987 |
| 8. | Федерико Майор Сарагоса |  Эспаниэ | 1987-1999 |
| 9. | Коичиро Мацуура |  Япон | 1999–2009 |
| 10. | Ирина Бокова |  Балгариэ | 2009–2017 |
| 11. | Audrey Azoulay |  Фрэндж | 2017–Иджыри къыздынэс |
# Геометрие

**Геометрие** (грекыбзэ псалъэщ) — геометрическэ пкъыгъуэхэм я щытыкӀэхэм тепсэлъыхь щӀэныгъэщ.

Элементарнэ геометриер ӀыхьитӀу зэщхьэщокӀ:

* планиметрие — гущӀыӀу захуэм телъ пкъыгъуэхэм я щытыкӀэхэр едж;
* стереометрие — пространственнэ пкъыгъуэхэм я щытыкӀэхэр едж.

## Литературэ

* Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.

## ТегъэщӀапӀэхэр

* Табыщ Мурат: Адыгэбзэр бгъэлажьэмэ - Геометрием епха фӀэщыгъэцӀэхэр.
# Пифагор и теоремэ

**Пифагор и теоремэ** — ПлӀанэпэзанщӀэ щимэм и катетхэм теухуа зэбгъузэнатӀэхэм я площадхэм я суммэр а щимэм и гипотенузэм теухуа зэбгъузэнатӀэм и площадым хуэдиз мэхъу.

## Литературэ

* Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.
# Шыхулъагъуэ

Зы сурэтыщI гуэрэм и Шыхулъагъуэ сурэтыр
**Шыхулъагъуэ** - ар вагъуэлъщ (галактикэщ). Дыгъэ зыхэтыкIэр (систэмыр), абы къыхэкIыу вагъуэкъан (планет/гезеген) ЩIыгури (Дунери), а вагъулъэм и кIуэцIым итщ. Абы хуэдэу вагъуэ ЩIыгум щыплъагъуу хъуари, а впгъулъэм и гъунапкъэм итщ.

## ЩIэн

Шыхулъагъуэм иикур, Щӏыгум иту мыпхуэдэу зегъэлъагъуэ
### Статистикэ

Вагъуэлъ Шыхулъагъуэм 100-400 меляр (миллиард) вагъуэу хэтщ, нэхъ мащIэ дыдэу, вагъуэкъан апхуэдизи.

### ЦIэ

Ди ЩIыгур а вагъуэлъым и кIуэцIым зэритым къыхэкIыу, а вагъуэлъыр ижьыж лъандэрэ япэу къацIыхуа вагъуэлъыу ябж. Ар и щхьэусыгъуэу, абы цIэ зэмыщхь куэд иIэщ, уэщIыгум и бзэхэм къыхэкIыу (ин-бз. *Milky Way*; урбз. *Млечный Путь*; тыр-бз. *Samanyolu*; хьэр-бз. *درب التبانة*).

## Гулъытэгъуэ