Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ӀутӀыж

Аисэ и тэджыжьыгъуэ
**ӀутӀыж** (гр-бз. *πάσχα*) — чыристэныгъэм и нэхъ пэсырей махуэфӀхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъуэм теухуауэ. ИджыпстукӀэ махуэфӀыр гъэ къэс махуэ зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум папщӀэ.

## ЦӀэр къызхэкӀар

Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ «*Адыгэ унэцӀэхэр*» псалъитӀым къыхокӀыр: Ӏу — *жьэ*, *тэмакъ*; тӀ (ыжын) — *из щӀын*. Бзэхэм я нэхъыбэм махуэфӀым и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (гр-бз. *πάσχα*, исп-бз. *La Pascua*, урбз. *Пасха*), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ *Pesaḥ*-м къытекӀахэу, *Pesaḥ*-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр *блэкӀын* е *фӀэкӀын* (згуэрэм).

## ЗэрекӀуэкӀыр

ӀутӀыж хабзу хъуар тхьэлъэӀу екӀуэкӀыгъуэхэм зэфӀэува жыпӀэ хъунущ. Абы джэгу теухуа екӀуэкӀхэрами къызхэкӀхэр Бэрэзджышхуэм и иухыгъуэращ. Бэрэзджышхуэр екӀуэкӀыху, Еуропэм и лъэпкъ нэхъыбэхэм джэгу зыри ирагъэкӀуэкӀыртэкъым, псори ӀутӀыжым трагъахуэ хъут.

### ТхьэлъэӀур

ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ хуэдэу ТхьэлъэӀушхуэ абым теухуауэ ирагъэкӀуэкӀ. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр.

Чылисэ пащхьэм ящӀа мафӀэфӀыр
Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀырт.

### ӀутӀыж мафӀэр

ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэращ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ.

Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ абым щагъэсыным папщӀэ. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхуэбэфыным папщӀэ.
# ЗиландыщӀэ

|  |
| --- |
| ЗилэндыщӀэ ин-бз. *New Zealand* маори *Aotearoa* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ЗилэндыщӀэм и нып
 | ЗилэндыщӀэм и дэмыгъэ
 |

-41.583333, 173.05 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«God Defend New Zealand»* *( едэӀун (info))* |
| **Щыхалъхьар** | 1907
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | инджылыбзэ, маори
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Веллингтон |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Окленд
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | конституциэ пэщтыхье
 |
| **Пэштыхьэ Премиер-министр** | Елизавета II Джон Кей
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 74-нэ дунем 268 680 км² 2,1 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2010) • Ӏувагъыр
 |  4 377 000 цӀыху (123-нэ) 15,88 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $146,028 млрд  (58-нэ) $34 121 |
| **Сомыр (Валутэр)** | ЗилэндыщӀэм и доллар (NZD) |
| **Интернет-доменхэр** | .nz |
| **Телефон кодыр** | +64 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +12 |
|  **ЗилэндыщӀэ** Уикисурэтылъэм |

**ЗилэндыщӀэ** (ин-бз. *New Zealand*, маори *Aotearoa*) — Хы ТӀыгуейэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Веллингтон.
# Судан

|  |
| --- |
| Судан хьэр-бз. *جمهورية السودان* ин-бз. *Republic of Sudan* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Суданым и нып
 | Суданым и дэмыгъэ
 |

13.75, 30.366667 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«نحن جند الله جند الوطن»*  |
| **Щыхалъхьар** | 1956
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | хъэрыпыбзэ, инджылыбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Хартум |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Хартум, Омдурман
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | республикэ
 |
| **Президент** | Abdel Fattah Abdelrahman Burhan
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори
  | 10-нэ дунем 2,505,810 км² |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2003) • Ӏувагъыр
 |  38,114,160 цӀыху (32-нэ) 15 цӀыху/км² |
| **Сомыр (Валутэр)** | суданым и фунт (SDP) |
| **Интернет-доменхэр** | .sd |
| **Телефон кодыр** | +249 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +1 |
|  **Судан** Уикисурэтылъэм |

**Республикэ Судан** (хьэр-бз. *جمهورية السودان*, ин-бз. *Republic of Sudan*) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Хартум.
# Мексикэ

|  |
| --- |
| Мексикэ Штат Зэгуэт Estados Unidos Mexicanos |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Мексикэм и нып
 | Мексикэм и дэмыгъэ
 |

23.316667, -102.366667 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Himno Nacional Mexicano»* *( едэӀун (info))* |
| **Щыхалъхьар** | 1810 фокӀадэм и 16
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | эспаныбзэ (de facto)
  |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Мехико |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Мехико, Гуадалахара, Монтеррей, Пуэбла
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | Президентым и ресбубликэ
  |
| **Президент** | Фелипе Калдерон
  |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 14-нэ дунем 1 972 550 км² 2,5 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр
 |  111 211 789 цӀыху 55 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $949,576 млрд.  (12-нэ) $8 914 |
| **Сомыр (Валутэр)** | Мексикэ песо |
| **Интернет-доменхэр** | .mx |
| **Телефон кодыр** | +52 |
| **Зэманыгъуэхэр** | -6...-8 |
|  |

**Мексикэ** (эсп-бз.: *México*), ицӀэдыдэр псоуэ: **Мексикэ Штат Зэгуэт** (эсп-бз.: *Estados Unidos Mexicanos*) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал, ишъхъэрэмкӀэ и гъунапкъэхэр АШЗ иде ирокӀуэ, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм Белизымрэ Гуатемалэмрэ иде ирокӀуэ. Къалэ Ӏаташъхьар - Мехико

## Тхыдэ

* Еуропейхэм Америкэр къагъуэтам ипэ Мексикэм ишӀыпэм майахэмрэ ацтекхэмрэ къэрал яӀа.
* 1518 - япэреуэ Мексикэ шӀыпэм эспанхэр тохьар (Хуан Грихалвэ конкистадорым изекӀуэ гупыр).
* 1519 - эспан дзэ-гуп, Кортес конкистадорым еуэ, Мексикэм ишӀыпӀэм хохьари къалэ Веракрус ешъыр. Хуиту ацтекхэм я къалэ Ӏаташъхьэ Теночтитлан ( Мехико ) дохьари, зауэ ирамгъэкӀуэкӀыу ацтекхэм я пщы Монтесумо еубыд.
* 1520 - ацтекхэм зауэ яӀат эспанхэм пэуву.
* 1521 - Кортесым дзэ дэкӀыгъу (нэрыбгэ минипщ хэту) ацтекхэм я къэралыр еубыд.
* 1522 - Кортесыр Эспаниэ КӀэм иӀаташъхьу, генерал-капитану трагъэувэ.
* 1524 - Эспаниэ КӀэм Гуатемалэрэ Гондурасрэ хагъэхьа
* 1810 - 1824 - Мексикэр Эспаниэм хэкӀыну зауэ ирегъэкӀуэкӀ
* 1821 - къэрал хуит зытраӀуэ
* 1824 - япэрей конституциэ къыдагъэкӀыр Мексикэ хуит къэралым
* 1835 - Техас револуциэм яуж Техасыр хокӀыр
* 1846 - 1848 - Америкэ Штатхэмрэ-Месксикэрэ я зауэ, икӀэм Мексикэм ишӀым иныкъуэр Америкэ Штатхэм яубыдыр.
* 1910 - 1920 Мексикэ револуцэ.

## Джылэр

Мексикэ лъэпӀкъыр зэрзэфӀэувар индеихэмрэ эспан дэтӀысхьахэмрэ къахэкӀахэм.

Къэралым дэсыр 111, 2 милыуан ( 2009 гъэмкӀэ )

**Къэрал нэхъ инхэмрэ, джылу дэсымрэ: Мехико - 19 841 916
* Гуадалахара - 1 646 000
* Монтеррей - 1 133 814
* Пуэбла-де-Сарагоса - 1 485 000

## Куейхэр

Мексикэр 31 штаткӀэ гуэчауэ щыт, абы пэмыкӀыу зы федеральнэ куэй джоуэ.

Штат къэс езым яуэ конституциэ яӀа. Куейм иӀаташъхьар джылэм хахыр.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Агуакалиентес
* КӀагъ Калифорниэ
* Ипшъэ КӀагъ Калифорниэ
* Кампече
* Чияпас
* Чиуауа
* Коауила
* Колима
 | * Дуранго
* Гуанахуато
* Герреро
* Идалго
* Халиско
* Мехико
* Мичоакан
* Морелос
 | * Наярит
* Нуэво Леон
* де Оахака
* Пуэблэ
* Керетаро
* Кинтана Роо
* Сан-Луис-Потоси
* Синалоа
 | * Сонора
* Табаско
* Тамаулипас
* Тласкала
* Веракрус
* Иукатан
* Сакатекас
* Мехико къалэ
 |

## Бзэхэр

## Диныр