Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мухьэррам

| Ислъам махуэгъэпс |
| --- |
| 1. Мухьэррам\*
2. Сэфар
3. Рабий Ӏул-аууал
4. Рабий Ӏус-сани
5. Джумадэ Ӏул-Ӏула
6. Джумадэ Ӏус-сани
7. Рэджаб\*
8. ШэӀэбан
9. Рэмэдан
10. Шэууал
11. Зул-къэда\*
12. Зул-хьэжрэт\*

---

 \* пэубыда мазэ |

Мухьэррам мазэр къызэрихьамкӀэ ящӀ пщэдджыжь нэмэз. Дар-ес-Сэлам къалэ, Танзаниэ
**Мухьэррам** (хьэр-бз. *محرّم*) — муслъымэн махуэгъэпсым и япэ мазэ. Пэубыда мазиплӀым ящыщ зы мазэ.

Мазэм и лъапӀагъыр ялъытауэ щтащ бехъымбар Ибрахьим, щыпсэуа зэманхэм щыгъуэ, абы иужь Мэчэ дэс хьэрыпхэми а мазэм и лъэпӀагъыр пэжыу ябжыу щытащ Муслъымэн диныр къемыжьэ щӀыкӀэ. Мы пэубыдэ мазэм, хьэрып джэурхэр куэдрэ зэзауэхэми, мазэр къихьа иужь я зауэӀуэхухэр къагъэнэнхэу хуейт.

Мухьэррам мазэм муслъымхэм ягъэзащӀахэм ящыщщ:

* Мухьэррам нэщӀ.
* АшрыӀ.
* Шитхэм я хьэдагъэ махуэ, цӀыху лъапӀэу ялъытэ Хъусейн ибн Алий зэраукӀам теухуауэ.

ЗэрыжаӀыжымкӀэ Мухьэмэд Бехъымбарым (с.а.у.) жиӀауэ щтащ — НэщӀ мазэм иуж, нэхъ берычэту ущынэщӀ хъуну мазэу щытыр, Аллыхьым и мазэшхуэ мухьэррамырауэ.

## Мазэм къэхъуахэр

### Япэ махуэ

* ХьэжрэтымкӀэ ИлъэсыщӀэ.

### ЕпщӀанэ махуэ (АшрыӀ)

Ислъам диным зэрабжымкӀэ мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэм къалъхуахэу щтащ бехъымбар лъапӀэхэу Ӏэдэмрэ Ибрахьимрэ. Мухьэррам мазэм и епщӀанэ махуэращ дунейр къутэжыну щабжыри.

* Нухь и кхъухьыр, Джуди бгым деж Шухьауэ щтащ.
* Бехъымбар Ибрахьим мафӀэм хадзар къелауэ щтащ.
* Бехъымбар Якъуб илъэс куэд дэкӀа иуж и къуэ Йусуф хуэзэжауэ щтащ.
* Аллыхьым къригъэлауэ щтащ бехъымбар Мусарэ Исраелым и бынхэмрэ, мысыр фараоным и дзэр къащыкӀэлъыжэм.
* Мухьэмэд Бехъымбар и къуэрылъху Хъусейн ибн Алий яукӀауэ щтащ.

### 16-нэ махуэ

* Ерусэлим муслъымхэм я япэ къыблэу траухуауэ щтащ.

### 17-нэ махуэ

* Эфиоп чылыстэнхэм я дзэшхуэ, Меккэ бгъуэдэхьахэу щтащ.

## Махуэгъэпс

| Ислъам махуэгъэпс | Япэ махуэр | Иуж махуэр |
| --- | --- | --- |
| 1431 | Дыгъэгъазэм и 18, 2009 гъэ | ЩӀыщылэм и 15, 2010 гъэ |
| 1432 | Дыгъэгагъазэм и 7, 2010 гъэ | ЩӀыщылэм и 4, 2011 гъэ |
| 1433 | ЩакӀуэгъуэм и 26, 2011 гъэ | Дыгъэгъазэм и 25, 2011 гъэ |
| 1434 | ЩакӀуэгъуэм и 15, 2012 гъэ | Дыгъэгъазэм и 13, 2012 гъэ |
| 1435 | ЩакӀуэгъуэм и 4, 2013 гъэ | Дыгъэгъазэм и 3, 2013 гъэ |
| 1436 | Жэпуэгъуэм и 25, 2014 гъэ | ЩакӀуэгъуэм и 22, 2014 гъэ |
| 1437 | Жэпуэгъуэм и 14, 2015 гъэ | ЩакӀуэгъуэм и 12, 2015 гъэ |
| Мухьэррам мазэр 2010-2015 гъэхэм |

## ТехьэпӀэхэр

* Мухьэррам (индж.)
* Мухьэррам мазэ (урыс.)
* Махуэгъэпсым и зэдзэкӀыныгъэ (урыс.)
* Мухьэррамым и лъэпӀагъыр (урыс.)
# Волгоград област

|  |
| --- |
|
 **Волгоградобластурбз. *Волгоградская область  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Волгоград областым и нып | Волгоград областым и дэмыгъэ |

 |
|  |
| **Администрацэм и къалэр** | Волгоград |
| **И инагъыр**
- Псори
- % псым иубыдыр | 31-нэ
112 877 км²
3,1 |
| **Джылэр**
- Псори
- Джылэм и Ӏувагъыр | 17-нэ
2 611 200 цӀыху (2010)
23,0 цӀыху/км² |
| **ВРП**
- Зэхэту, иджырей уасэхэмкӀэ
- ЦӀыхум техуэр | 20-нэ
431,7 млрд. руб. (2008)
165,8 мин руб. |
| **Федерал куейхэр** | Ипшъэ федерал округ |
| **Эконом куейхэр** | Поволжскэ эконом округ |
| **Губернатор** | Анатолий Бровко |
| **УФ-м и къэралым и кодыр** | 34 |
| **Зэманыгъуэр** | MSK (UTC+3) |
|  **Волгоград** Уикисурэтылъэм |

**Волгоград област** (урбз. *Волгоградская область*) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Волгоград.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Област администрациэм и сайтыр (урыс.)
# Лудвиг ван Бетховен

|  |
| --- |
| Лудвиг ван Бетховен |
| джэр-бз. *Ludwig van Beethoven* |
|  |
| **И лэжьыгъэр:** | пшыналъэ |
| **Къыщыхъуар:** | предп. 1770 дыгъэгъазэм и 16 |
| **Къыздэхъуар:** | Бон, Вестфалиэ |
| **Дунейм щехыжар:** | 1827 гъатхэпэм и 26 (56 гъ.) |
| **Дунейм здехыжар:** | Вена, Аустрэ империэ |
| **Къэрал зыщыщтэр:** |  Аустрэ  Джэрмэн |
|  **Лудвиг ван Бетховен** Уикисурэтылъэм |

**Лудвиг ван Бетховен** (джэр-бз. *Ludwig van Beethoven*, 1770 дыгъэгъазэм и 17, Бон — 1827 гъатхэпэм и 26, Вена) — аустрэрэ джэрмэнрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
# Махатма Ганди

|  |
| --- |
| Махатма Ганди |
| хин.-бз. *मोहनदास करमचंद गाँधी* |
|  |
| **И лэжьыгъэр:** | политикэм и лэжьыгъэлӀ, философ |
| **Къыщыхъуар:** | 1869 жэпуэгъуэм и 2 |
| **Къыздэхъуар:** | Порjajaj Гуджарат, Британиэм и Индиэ |
| **Дунейм щехыжар:** | 1948 мазаем и 30 (78 гъ.) |
| **Дунейм здехыжар:** | Ниу Дели, Индиэ |
| **Къэрал зыщыщтэр:** | Индиэ |

**Мохандас Карамчанд Ганди** е **Махатма Ганди** (хин.-бз. *मोहनदास करमचंद गाँधी*) — Индиэм и хуитыныгъэм къыдэшъхэм, къэзгъэжьахэм ящыщт Британиэшхуэм къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зауэншу" (сатьяграха) еджу къыригъэжьам цӀыхуӀкуэд яуж ихьэт.

## И тхыдэр

ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀырт. Я унагъуэм хабзу хъуам амалыншэу пылъхэт, хуабжьу абым и анэ Путлибай щӀэлъыплът. ТхьэлъэӀухэр, бэрэскӀыхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрат Мохандас и щӀэлэгъуэ зэманым зыпылътэр.

Илъэс пщӀыкӀуищ щырикъуам Мохандас и ныбжэгъу пщащэ Кастурбай къырагъэшащ. Я унагъуэм бынипӀлӀ ягъуэта, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. И къуэ нэхъыжь Харилалыр унагъуэм иригъэкӀа, и къуэу къимылъытэу, и псэукӀэм папщӀэ — и щӀасэт: фадэ, къэкӀухьын, джэгун, зытӀощ диныр зэрихъуэкӀащ, сифилис къеузу илӀыкӀащ. Адрей и къуэ хъуахэр езыми и лэжьыгъэм пылъхэт.

Илъэс пщӀыкӀуибгъу щырикъуам Мохандас Лондон еджакӀуэ макӀуэр, йуристу къеухри Индиэм къегъэзэжыр 1891 гъэм. Хэгъэгум деж и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къызэрхуимыщӀам папщӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипщэ Африкэм йожьэр. Абдежым щӀедзэ индиэхэм я пӀалъэм пылъын. Абдежым дей япэреуэ къегъэщхьэпэр сатияграха (зауэншэ пэщытыныгъэ). И дуней тетыкӀэ-гупшысэгъуэм мыхьэнэ куэд хэзылъхьар тхылъ Бхагавадгита.

### Индиэм и хуитыныгъэ щӀэдзэгъуэр

Индиэм и хуитыныгъэм щыпылъ зэманыгъуэм Махатма къигъэщхьэпар сатияграха, абым хуэду: индиэ жылэм Британиэ къыраш хьэпшыпхэр къамыщэхуэу, къамгъэщхьэпэу, абым нэхъыбэу Британиэм и хабзэ бжыгъэм ебакъуэхэу, къамылъытэхэу.

Нэхъыщхьэу а лэжьыгъэм къилъытэтэр:

1. *Британиэ щӀыхьхэр индиэхэм къамыштэну (яӀэхэр ятыжыну)*
2. *ХабзэдэгъэкӀ Хасэм и хэхыгъэм жылэр хэмыхьэну*
3. *Хейхэм, ӀэнатӀэгъуэхэм, инджылыз егъэджапӀэхэм Ӏумыхьэну/щымыӀэну*
4. *Еуропей щыгъынхэр зэрамыхьэну*
5. *Цей щэкӀым нэхъыбэу пщӀэ хуэщӀын*
6. *Уасэ мытын*

## Сын хуашъахэр

* Радж Гхат
* Махатма Ганди и мемориал АШЗ-м
* И сыну, мемориалу къэлэ бжыгъэм, къэрал бжыгъэ дуней псом идежь: Нию-Йоркым, Сан-Франсискэм, Мэзкуум, Лондоным пэмыкӀ бжыгъэхэм.

## И псалъэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ

"ЯпэкӀэ укъалъытэкъым, тӀанэ къыпщодэхьэшххэ, яужкӀэ къозауэхэ. ИкӀэм уэ уатокӀуэ."

"Дунейм и инагъыр ирокъур цӀыху къэс зыхуэныкъуэр игъуэтыфын, ауэ цӀыкӀущэ, цӀыхухэм я нэпсеягъэр ирригъэкъун"

## ПэмыкӀхэр

* Джавахарлал Неру
* Индира Ганди
* Индиэ Лъэпкъ Конгресс
* Ганди (кино)
* Сатьяграха

## ТехьэпӀэхэр

* Gandhi IMDB - м
* Hey Ram IMDB - м
* Махатма Ганди проэктым «Зэуэншэ»
* Ганди теухуа напэкӀуэцӀ (урысыбзэкӀэ)
* Ганди и сурэт
# Журт тхыпкъылъэ

**Журт тхыпкъылъэ** — журтыбзэ бжыгъэм къагъэщхьэпэращ. Тхыпкъылъэм хэтщ тхыпкъэ 22-рэ.

## Тхыпкъэхэр

| Тхыпкъэ | ДТФ | адыгэбзэм |
| --- | --- | --- |
| א | ʾ | Ӏ, а, э |
| ב | b, ḇ | б, в |
| ג | g, ḡ | г, |
| ד | d, ḏ | д |
| ה | h, Ḏ | хь, х, г |
| ו | w | у |
| ז | z | з |
| ח | ḥ | хь |
| ט | ṭ | т |
| י | y | й |
| ך כ | k, ḵ | к, кх |
| ל | l | л |
| ‭מ ם | m | м |
| נ ן | n | н |
| ס | s | с |
| ע | ` | Ӏ |
| פ ף | p, ph | п, ф |
| ‭צ ץ | ṣ | ц |
| ק | k | к |
| ר | r | р |
| ש | š, ś | ш, с |
| ת | t, ṯ | т |