# Украинэ

|  |
| --- |
| Украинэ укр-бз. *Україна* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Украинэм и нып
 | Украинэм и дэмыгъэ
 |

49.433333, 32.05 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Ще не вмерла Україна»*  |
| **Хуитыныгъэм и махуэ** | 1991 (зхэкӀар ССРЗ)
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | Украинэбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Киеу |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Киеу, Одесэ, Харкоу, Лвов, Днепропетровск
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | Парламент президенту республикэ
 |
| **Президент Премиер-министр** | Владимир Зеленский Yulia Svyrydenko
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 45-нэ дунем 603 628 км² 7 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2010) • Ӏувагъыр
 |  45 962 900 цӀыху (28-нэ) 76,14 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2010)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $179,604 млрд  (32-нэ) $3 995  (97-нэ) |
| **ВКӀуП** (ЩПЛъ)   • КъыкӀыр |  $337,268 млрд  (33-нэ) $7 331 |
| **ЦӀПЗИ**  | 0,710 (ин) (69-нэ) |
| **Этнохоронимыр** | Украинэхэр |
| **Сомыр (Валутэр)** | гривнэ (UAH) |
| **Интернет-доменхэр** | .ua |
| **Телефон кодыр** | +380 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +2 |
|  **Украинэ** Уикисурэтылъэм |

**Украинэ** (е *Хуэхуэлей*; укр-бз. *Україна*) — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Киеу.

## Хэкумэтхыр

Украинэм и шӀыпӀэтхыпхъэр
Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ — Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Урысейм.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.

Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

## Тхыдэр

XI—X лъэхъэнэхэм Украинэм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.

1237—1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ — Посполитым и Реч.

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.

1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Украинэv зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ — джылэ республикэ Украинэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ джоуэ.

1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Украинэ мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур.

## Жылэр

2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Украинэм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.

| Украинэм лъэпкъ дэсхэр (2001) |
| --- |
| Лъэпкъхэр | Бжыгъэр, мин цӀыху | % |
| Украинэхэр | 37541,7 | 77,82 |
| Урысхэр | 8334,1 | 17,28 |
| Урысыхухэр | 275,8 | 0,57 |
| Кърымхэр | 248,2 | 0,51 |
| Молдавхэр | 258,6 | 0,54 |
| Болгархэр | 204,6 | 0,42 |
| Мэжархэр | 156,6 | 0,32 |
| Румынхэр | 151,0 | 0,31 |
| Лахьхэр | 144,1 | 0,30 |
| Журтхэр | 103,6 | 0,21 |
| Ермэлыхэр | 99,894 | 0,21 |
| Алыджхэр | 91,548 | 0,19 |
| Къэзанхэр | 73,304 | 0,15 |
| Пэмыкхэр |  | 0,4 |
| Псори | 48240,9 | 100 |

## Экономикэр

Украинэм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Украинэр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

## Администрациэ гуэшыгъуэр

Украинэр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Област | Къалащхьэр |  |
| Аутоном Республикэ Кърым | Симферопол |
| Винницэ | Винницэ |
| Волын | Луцк |
| Днепропетровск | Днепропетровск |
| Донецк | Донецк |
| Житомир | Житомир |
| Закарпатскэ | Ужгород |
| Запорожскэ | Запорожие |
| Ивано Франковскэ | Ивано Франковск |
| Киеускэ | Киеу |
| Кировоградскэ | Кировоград |
| Луганскэ | Луганск |
| Лвовскэ | Лвов |
| Николаевскэ | Николаев |
| Одескэ | Одесэ |
| Полтавскэ | Полтава |
| Ровненскэ | Ровно |
| Сумскэ | Сумы |
| Тернополскэ | Тернопол |
| Харкоускэ | Харкоу |
| Херсонскэ | Херсон |
| Хмелницкэ | Хмелницки |
| Черкасскэ | Черкассы |
| Черновицкэ | Черновци |
| Черниговскэ | Чернигов |

## Дзэр

Гъэлъэгъуэным, 2008 гъэм шышъхьэӀум и 24-м
Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Украинэм и президентым и официал сайтыр
* Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр
* Украинэм и Хасэм и официал сайтыр
* Украинэм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр
* Украинэм и партиэхэм я тхылъ
* Украинэм и архивхэр