Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Къалэ

Къалэ
**Къалэ** — хьэблэшхуэ, зи джылэр нэхъыбэм губгъуэ лэжьыгъэхэм емыпхауэ щытым.

Хьэблэм къалэ категориэр къэралыгъуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэкӀэ зэфӀокӀыр, икӀи къэрал къэс джылу (и бжыгъэр щыкӀэдзауэ) дэсын хуэр зэшъхьэщокӀыр. Даниэр къэштамэ цӀыху 250 къыщыкӀэдзауэ, Японырамэ - мин 50 цӀыху дэсын хуэй.

## Тхыдэр

Къалэхэм я тхыдэр нэхъыбэм зэпхар «къалэ» псалъэм гурыӀуэгъуэ халъхьэхэм - джылэм я псоупӀу шӀыпӀэ яубыдым и инагъыр, джылу дэсым и бжыгъэр, хьэблэкум и шӀыпӀэм мыхьэнэ зэрихьэр, быдапӀэ иӀэмэ (къэлъытэгъуэ къалэ джоуэ ирату бжыгъи щыӀа, быдапӀэ зимыӀэ хьэблэхэм) пэмыкӀхэр джоуэ.

Къалу хъуам я тхыдэр щыкӀидзэр цӀыху я шӀыпӀэм щихьа лъандэрэ, цӀыху псэукӀэ лъэуж къэгъэнахэмкӀэ.

Джыпсту дунем и къалэ нэхъ жъыдыду къалъытэхэр VIII-VII мин гъ. ди лъ. я. щыщхэр, абыхэм ящыщ: Иерихон, Чатал Гуйук пэмыкӀхэр джоуэ.

Курыт лъэхъэнэхэм къалэхэр нэхъыбэм къыздыхэкӀхэтэр быдапӀэхэм здэщытам дежь иэ я хъуреягъкӀэ. Адыгэбзэм хэт псалъэми ар егъэлъагъуэ, туркубзэхэм къахэкӀауэ къыхэхьа псалъэ «къала»-р зэдзэкӀамэ мыхьэнэ хэлъыр «быдапӀэ» иэ «чэшъанэ».

XIX-XX лъэхъэнэхэм къалэхэм я зэфӀэувэныгъэр зэпхатэр Индустриал револуциэ екӀуэкӀам. Къалэшхуэхэм я пашъхьэм нэхъ факъырэдыдэхэм ящыщ лъакъуэхэр щыпсохэт, ауэ гушӀгъогу транспортым и зэфӀэувэныгъэр къыщысым Еуропэмрэ АШЗ-мрэ къалэпашъхьэ къыхэкӀыу кӀадзахэ унагъуэ къуэлейхэр дэсу.

## Къалэм и пкъыр

Къалэхэр гъогукӀэ зэпхауэ щытхэ, къалэ кӀуэцӀым ирикӀуэ гъогур урам мэхъур, урам гъунэхэм унэ (псоупӀу, лэжьапӀу, еджэщу) яшъыр

Къалэхэм унэ дашъыхьхэм ящыщ:

* Индустриалу:
	+ фабрикэхэр
	+ кхъухьӀухьэпӀэхэр
	+ Хьэпщыпылъэхэр
* ПсоупӀэхэмрэ хуэныкъуэгъухэмрэ:
	+ унэхэр
	+ хьэкӀэщхэр
	+ тучанхэр
* ШхапӀэхэр
	+ кафехэр
	+ ресторанхэр
* ЗыгъэпсэхупӀэхэр
	+ паркхэр
	+ проэкцион залхэр
	+ музейхэр

## Хэхъуэгъуэр зэрекӀуэкӀыр

| Гъэ | Къалэхэм джылу дэсым я бжыгъэр | Къалэ джылэм и процентыр дунем тетым хелъытауэ
  |
| --- | --- | --- |
| 1900 | 220 млн | 13 %
  |
| 1950 | 736,796 млн | 29,1 %
  |
| 1960 | 996,298 млн | 32,9 %
  |
| 1970 | 1 331,783 млн | 36,0 %
  |
| 1980 | 1 740,551 млн | 39,1 %
  |
| 1990 | 2 274,554 млн | 43,0 %
  |
| 2000 | 2 853,909 млн | 46,6 %
  |
| 2005 | 3 164,635 млн | 48,6 %
  |

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* ЛъЗ-м и къэохугъуэ къалу хъуам а охур зтетыр (индж.)
# Къэрал

**Къэрал** — зи политикэ системэ зиӀыж щӀыпӀэ щхьэхуит. И щӀыпӀэм щекӀуэкӀ конституциэ, хабзэ, нып, гимн, дэмыгъэ иӀыжу. Иджыпсу дунейм щхьэхуиту 193 къэралу тетщ, ахэм нэмыщӀ иджыри къэралыитӀым хэха права яӀэу къэрал щхьэхуиту ябж.

**Къэралым** политикэ институт гуп иӀэщ, нэхъыщхьэ щэхьэнэу къэралым ис цӀыхур яхъумынрэ дэщӀынрэ я къэлэну.

## Къэралым и къыхэгъэщыгъуэхэр

* **Зэхэлъхьауэ гъэзэщӀэн документхэ** (абыхэм къэзэрыхэкӀым хуэдэу къэралым и упщӀэхэр игъэзэщӀэн хуейуэ):
	+ конституциэ,
	+ зауэ доктринэ,
	+ зэхэлъхьа унафэ
* **Къэралым кӀэлъыплъынхэ**:
	+ къэралым и нэхъыщхьэ (правителствэ),
	+ парламент,
	+ суд.
* **жылэм и Ӏуэхухэр зыгъэтэрэзын правахэ **къэрал хэку Ӏуэхур гъэтэрэзын **щхьэхуит экономикэ **ахъшэ системэ **налог **къэрал ахъшалъэ **Къэралым и ей ресурсхэ **ЩӀы **Жылэ **Дзэ ӀэщэкӀэ ухуа **Къэралыбзэ иӀын (е къэралыбзэхэ) **Хуитынынгъэ** (адрей къэралхэм къалэу уабжын хуейщ)
* **Къэрал дэмыгъэхэ**.

## Къэралхэм я щытыкӀэхэр

### Къэрал и нэхъыщхьэм и щытыкӀэхэр

**Пэштыхьей**:

* Абсолют пэштыхьей:
	+ Теократикэ пэштыхьей (Хьэлифэт);
* Щхьэхуимыт пэштыхьей:
	+ Конституциэ пэштыхьей:
		- Дуалистикэ пэштыхьей;
		- Парламент пэштыхьей;

**Республикэ**:

* Парламент республикэ;
* Президент республикэ;
* Зэхэпша республикэ;

### Къэрал зэрызэтеухуам и щытыкӀэхэр

**Унитар къэрал** (фр. unitarism — зэкъуэт):

* Хэкукум епха;
* Хэкукум емыпха;
* Лъэпкъыгъуэ.

**Федерациэ** (фр. federation — зэгуэхьэн):

* ЩӀыпӀэкӀэ зэхэдза;
* ЛъэпкъкӀэ зэхэдза;
* ЩӀыпӀэ-лъэпкъыгъуэкӀэ зэхэдза;
* Хэкукум епха;
* Симметриеу зэхэдза;
* КонституциекӀэ зэхэдза;
* ЗэгурыӀуакӀэ зэхэдза;
* Дуалистикэу зэхэдза;
* КооперативкӀэ зэхэдза.

**Конфедерациэ** (лат. confoederatio — куэду зэгуэхьэн):

### Политикэ режим

**Демократиэ**:

* Социал-демократиэ;
* Либерал-демократиэ.

**Анти-демократиэ**:

* Аристократиэ;
* Олигархиэ;
* Авторитаризм;
* Деспотиа;
* Тираниа;
* Тотлитаризм.