# Берлин

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Къалэ
Берлин джэр-бз. *Berlin*

|  |  |
| --- | --- |
| Нып | Дэмыгъэ |
|  |  |

|  |  |
| --- | --- |
| Къэрал | ДжэрмэнДжэрмэн |
| ШӀыпэ | Берлин |
| Кординатхэр | 52.516667, 13.38333352°31′00″ с. ш. 13°23′00″ в. д.﻿ / ﻿52.516667° с. ш. 13.383333° в. д.   |
| КӀуэцӀ гуэшыгъуэр | куей 15 |
| Бургомистр | Франциска Гиффай |
| Щыхалъхьар | 1244 гъэ |
| И инагъыр | 891,85 км² |
| Дуней хым и хуэлъытэгъуэкӀэ | 34-130 м |
| джылэр | 3 431 420 цӀыху (2008) |
| Ӏувагъыр | 3848 км²/цӀыху |
| Зэманыгъуэр | UTC+3 |
| Телефоным и кодыр | +49 30 |
| Почтэ индексхэр | 10001—14199 |
| Автом и кодыр | B |
| Официал сайтыр |  |

|  |
| --- |
|  |

**Берлин** Уикисурэтылъэм |

**Берлин** (джэр-бз. *Berlin*) — Курыт Еуропэм ит къалэ, Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ.

## Тхыдэр

Япэреуэ Берлиным и хъыбар къыщаӀохур 1244 гъэм. Шпрее псыхъуэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэта. ТӀуанэ къалу Берлин хущыта Кёллныр Шпрее и хы тӀыгум тетт. 1307 гъэм къалитӀыр зыуэ зэхагъэхьа.

1415 гъэм курфиурст Фридрих I макрограф хэку Бранденбург хелъхьэ, Берлиныр абым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.

Зауэ Илъэспшъыщым яуж Берлиным и унэхэм и щанэ фӀэкӀуэда, и джылэм и ныкъуэ хэкӀуэда.

1701 гъэм Берлиныр Прусиэм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1709 гъэм, Берлин къыбгъэдэлъ хьэблэхэр хеубыдэ - Колныр, Фридрихсвердыр, Доротеенштадтыр, Фридрихштадтыр джоуэ.

1760 гъэм Берлыным урызыдзэр дохьэ, граф дзэзэшэ Чернышов З. яшъхьэщыту.

1806 гъэм Берлиныр фрэнджыдзэм яубыд, 1813 аргуэру урысыдзэм.

1871 гъэм Берлиныр Джэрмэн империэ зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ къалэр зы къэмыну зэхэкъутат. Къэрал-текӀуахэм я унафэкӀэ — Фрэнджым, Британиэшхуэм, АШЗ-м, РССЗ-м джоуэ, къалэр, Джэрмэным и шӀыпӀэри хуэду, оккупациэм и хэкуиплӀу ягуэча. Америкэ, британиэ, фрэндж хэкухэм КъуэхьэпӀэ Берлин джоуэ зэхагъэхьэ. Советхэм я оккупэциэм къыхэнэр КъуэкӀыпӀэ Берлиныра, яужым ДДжР-м и къалэ нэхъышъхьэ хъуар. 1961 гъэм ДДжР-м и ӀэнатӀэ унафэмкӀэ КъуэхьэпӀэ Берлиным и хъуреягъкӀэ Берлин блын яшъыр, яужым куэдрэ «шӀыӀэ зауэм» и дэмыгъу къэнар. Блыныр щыӀуахыжьар 1989 гъэм.

Джыпсту Берлиныр Джэрмэн зэгуэтым и къалэ нэхъышъхьу щыт, индустиэмкӀэ, шъэныгъэмкӀэ, артымкӀэ къэралыи и пӀэшхуэ иӀыгъу.

## Джылэр

Берлиныр лъэпкъ бжыгъэ зэхэс къалу щыт. Джэрмэнхэм щымыхъукӀэ иджыри тыркухэр, япэрей РССЗ-м щыщ лъэпкъхэр, пэмыкӀхэр джоуэ дэс.

| Гъэр | Джылэр |
| --- | --- |
| 1650 | 6 500 |
| 1750 | 90 000 |
| 1800 | 72 000 |
| 1850 | 420 000 |
| 1900 | 1 890 000 |
| 1950 | 3 340 000 |
| 1987 | 3 250 000 |
| 1997 | 3 425 000 |
| 2007 | 3 370 000 |
| 2009 | 3 431 420 |

## Хьэуар

| **Хьэуар Берлиным** |
| --- |
| Къигъэлъагъуэр | ЩӀыш | Маз | Гъатх | Мэл | Накъ | Мэкъу | Бадз | Шыщхь | ФокӀ | Жэп | ЩакӀу | Дыгъ | Гъэ |
| Абсолут максимумыр, °C | −21 | −26 | −16.5 | −6.7 | −2.9 | 0.8 | 5.4 | 4.7 | −0.5 | −9.6 | −16.1 | −20.2 | −26 |
| Максимум курытыр, °C | 2.9 | 4.2 | 8.5 | 13.2 | 18.9 | 21.6 | 23.7 | 23.6 | 18.8 | 13.4 | 7.1 | 4.4 | 13.4 |
| Температурэ курытыр, °C | 0.6 | 1.0 | 4.7 | 8.3 | 13.9 | 16.8 | 18.8 | 18.6 | 14.6 | 9.6 | 4.9 | 2.0 | 9.5 |
| Минимум курытыр, °C | −1.9 | −1.5 | −1.3 | 4.2 | 9.0 | 12.3 | 14.3 | 14.1 | 10.6 | 6.4 | 2.2 | −0.4 | 5.7 |
| Абсолут минимумыр, °C | 15.2 | 18.6 | 25.1 | 30.9 | 33.2 | 35.0 | 37.2 | 37.7 | 34.2 | 27.5 | 19.5 | 15.7 | 37.7 |
| Къехым я нормэр, мм | 42 | 33 | 41 | 37 | 54 | 69 | 56 | 58 | 45 | 37 | 44 | 55 | 515 |
| *Къызхэхар: World Weather, Дунемрэ Хьэуамрэ* |

## Администрациэ гуэшыгъуэр

АдминистрациэмкӀэ Берлиныр хэку 12 гуэчауэ щыт (джэр-бз. *Bezirk* ахэр я кӀуэцӀми куейкӀэ гуэчыжьху (джэр-бз. *Ortsteil*, псори - 95).

| Къедзыгъуэхэр: | Инагъыр: | Жылэр: |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Bezirk Charlottenburg-Wilmersdorf | 64,72 | 4,944 |
| Bezirk Friedrichshain-Kreuzberg | 20,26 | 13,357 |
| Bezirk Lichtenberg | 52,29 | 4,961 |
| Bezirk Marzahn-Hellersdorf | 61,74 | 4,013 |
| Bezirk Mitte | 39,47 | 8,456 |
| Bezirk Neukölln | 44,93 | 6,969 |
| Bezirk Pankow | 103,01 | 3,543 |
| Bezirk Reinickendorf | 89,46 | 2,697 |
| Bezirk Spandau | 91,91 | 2,435 |
| Bezirk Steglitz-Zehlendorf | 102,50 | 2,867 |
| Bezirk Tempelhof-Schöneberg | 53,09 | 6,304 |
| Bezirk Treptow-Köpenick | 168,42 | 1,430 |

## Сурэтылъэ

* Бранденбург дэхьэпӀэ
* Шарлоттенбург пщыунэ
* Берлин нэхъышъхьэ чылисэ
* Рейхстаг
* Берлин блыныр
* Потсдам курыт
* Берлин и зоо
* Тегел пщыунэ

## ТехьэпӀэхэр

* Къалэм и нэхъышъхьэ сайт
* УрысыбзэкӀэ тха Берлиным и сайт
* Берлин энциклопедиэ "Вокруг Света" дежь