Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Джейхэр

| ?Джейхэр |
| --- |
|   |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | Псэушъхьэхэр |
| Типхэр: | Кордэхэр |
| ХэкӀ: | ШэрыпӀхэр |
| ХэкӀыгъуэ: | джейпсоущхьэхэр |

 |
|  Латин цӀэр |
| Balaena |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Лъыхъуэн сурэтхэм Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| NCBI **{{{1}}}** |

 |

 |

**Джейхэр** - хышэрыпӀхэм ящыщ джейпсоущхьэхэ, хыкхъуэхэм емыпхауэ щытхэ.

## КъызхэкӀахэмрэ лӀэужьыгъэхэмрэ

джейпсоущхьэхэр джейдыдэхэр дунем и псэушъхьэ нэхъ ину щытхэ - джейшхъуантӀэм и кӀыхьэгъыр метрэ 25 мэхъу (нэхъ индыдэр метрэ 33), я хьэлъагъыр тоннэ 90-120 носыр. Джейпсоущхьу хъуар - джейхэр, хыкхъуэхэр шӀыпсэушъхьэ шэрыпӀ лъапэтӀуанэхэм къахэкӀахэ. ПсыпсоукӀэ джейхэм щыкӀадзар илъэс 50 милыуанкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ.

Джейпсоущхьэхэр лӀэужьыгъуэйцӀыкӀуитӀу мэгуэчхэ:

* ПащӀакӀэ джейхэр - пащӀэ яӀу, филтр хуэду къагъэщхьэпу. Я жэбгъуащхьэм тет, керэтиным щыщу. ПащӀэцыр къызэригъэщхьэпэр псымрэ планктонымрэ зэхэдзыным щхьэкӀэ. ПащӀакӀэхэр джейхэм я лӀэужьыгъуэйхэм хэт псэущхьэхэм я нэхъ инхэра.
* Дзэй джейхэр - дзэ яӀут, калмархэм, бжъэжъейхэм йощакӀуэхэ. Гъэщэгъуэныгъу мы лӀэужьыгъуэм яхэлъыр эхолокациэр къызэрагъэсэбэпыр, я хъуреягъым къэхъур къащӀэным щхьэкӀэ.

## Гулъытыгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* Джейхэм я эволуциэр (индж.)
* Джейхэр хъумэным Гринписыр доӀэпыкъу (индж.)
* Хыкхъуэхэмрэ джейхэмрэ я щӀэныгъэ лэжыгъэхэр Science Daily (индж.)
# Зей

| ?Зэ |
| --- |
| Зэ гъэгъа  |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | КъэкӀыгъэхэр |
| Къудамэ: | Джылэзэхуэшъа |
| ХэкӀ: | ТӀуанэзэгуэкӀ |
| ХэкӀыгъуэ: | Зэгъагъэ |
| Лъэпкъ: | Зэ |
| Лъэпкъыгъуэ: | Зэ |

 |
|  Латин цӀэр |
| Cornus L. (1753) |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| ITIS **27798** |
| NCBI **4281** |

 |

 |

**Зэ** (лат-бз: *Cornus*, ур-бз: *Кизил*) — къэкӀыгъэ, 30-50 хуэдиз лъэпкъкӀэ зэщхьэщыкӀыу, я нэхъыбэр жыгхэм ящыщ тхьэмпэ-пыху, къызэрыкӀхэр иэ жыг хуэду иэ пабжъэ хуэду, адрейхэр удз-къэкӀыгъэхэм ящыщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀыу, зытӀущ гъэ псом тхьэмпэ пымыху, удзыфу щытхэ.

* **Swida** лъэпӀкъым ящыщхэр - пабжъу къокӀхэ. Я нэхъыбэр декорым щхьэкӀэ къагъэкӀхэ я къудамэфэхэр плъыжьу иэ гъуэжьу зэрщытым шъхьакӀэ.
* **Benthamidia** лъэпкъыр - жыг мыин хуэду щытхэ, куэду паркхэм ягъэкӀыр, я сурэт дахэм щхьэкӀэ.
* **Cornus-ымрэBenthamidia-мрэ** я мэрэкӀуэ пшхы хъунур, ауэ Ӏарысу ягъэкӀхэкъым. Swida-м и мэракӀуэхэр цӀыхум ишхмэ хуэзэранын хъуну ( ауэ бзухэм кӀасэ я хохъу )
# Хьэ (къэкӀыгъэ)

| ?Хьэ |
| --- |
| Хьэм и щхьэмыжхэр  |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | КъэкӀыгъэхэр |
| Къудамэ: | Жылэзэхуэщахэр |
| ХэкӀ: | Monocotyledones |
| ХэкӀыгъуэ: | Хьэцэпэцэ теплъэхэр |
| Лъэпкъ: | Хьэцэпэцэхэр |
| Лъэпкъыгъуэ: | Хьэхэр |
| ЛӀэужъыгъуэ: | **Хьэ** |

 |
|  Латин цӀэр |
| Hordeum vulgare Linnaeus, 1753 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| ITIS **40874** |
| NCBI **4513** |

 |

 |

*Hordeum vulgare*
**Хьэ** (лат-бз. *Hordéum vulgáre*) — хьэ лӀэужьыгъуэ, мэкъумэш лэжьыгъэм и нэхъыбэм ягъэкӀыра.

Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къигъэкӀ хьэцэпэцэ лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым.

ЗанщӀэу дэкӀей и пкъ ку гъуанэхэм см. 80-120-м нэс я лъэгагъщ. И бзийхэм см. 20-25-м нэс я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Мэкъуауэгъуэм щхьэмыжхэр, хьэцыпэ бэуэ зытетхэр къыдедз, бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ — лат-бз. *«Hordeum distichon»*.

Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт.

ЩӀэныгъэлӀхэм зэралъытэмкӀэ, хьэр гъавэхэкӀ къэкӀыгъэу щыӀэм я нэхъыжьщ.

Археологхэм щӀэин къатӀэщӀыжахэм къыщыщӀахыжа хьэ жылэхэм я ныбжыр илъэс 7000-м нос. Абы нэхърэ нэхъыжь пкъыгъуэ цӀыхум къитӀэщӀыжакъым, мэкъумэш щӀэным ехьэлӀауэ.

## Тхыгъэхэр

* Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. *Хьэкъун Б*. Налшыч. 1992 гъ.
# Вергилий

|  |
| --- |
| Вергилий |
| лат-бз. *Publius Vergilius Maro* |
| **И лэжьыгъэр:** | усакӀуэ |
| **Къыщыхъуар:** | 70 гъэ Хьисэм ыпэкIэ жэпуэгъуэм и 15 |
| **Къыздэхъуар:** | Андес |
| **Дунейм щехыжар:** | 19 гъэ Хьисэм ыпэкIэ фокӀадэм и 21 (50 гъ.) |
| **Дунейм здехыжар:** | Бриндизи |
|  **Вергилий** Уикисурэтылъэм |

**Публий Вергилий Марон** (лат-бз. *Publius Vergilius Maro*, 70 гъ. ди лъ. ипэ жэпуэгъуэм и 15, Андес — 19 гъ. ди лъ. ипэ фокӀадэм и 21, Бриндизи) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.

## Гулъытэгъуэ
# Фрэнджыбзэ

| Фрэнджыбзэ |
| --- |
|  |
| Зэрзэджэр: | le français, la langue française |
| Къэралхэр: | Фрэндж, Канада, Шуэцарэ, Луксембург, Белгэ, ЕЗ, ЛъЗ |
| Ирипсалъэхэм я бжыгъэр: | млн 200 |
| Рейтингыр: | 11 |
| Классификациэ |
| Категориэ: | Еуразиэм и бзэхэр |
| Индоеуропейхэр
Роман гупыр
Галл-роман гупцӀыкӀу |
| Тхыбзэр: | латин (фрэндж хьэрыфылъэ) |
| Бзэ кодхэр |
| КъэралСтандарт 7.75–97: | фра 745 |
| ISO 639-1: | fr |
| ISO 639-2: | fre (B); fra (T) |
| ISO 639-3: | fra |

**Фрэнджыбзэ** (*le français, la langue française*) — индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту.

Фрэнджыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 хуэдиз.

Официал статус здиӀэхэр — Фрэнджым, Канадам, Шуэцарэм, Луксембургым, ЕЗ-м, ЛъЗ-м + 25 къэралым.

Тхыбзэр зэрщыт — латин.

## Хьарыфылъэр

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | G g | M m | S s | Y y |
| B b | H h | N n | T t | Z z |
| C c | I i | O o | U u |  |
| D d | J j | P p | V v |  |
| E e | K k | Q q | W w |  |
| F f | L l | R r | X x |  |

## ТехьэпӀэхэр

* Alliance française
# Къажэрей

|  |
| --- |
| Къажэр парс.-бз. *جمهوری اسلامی ایران* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Къажэрым и нып
 | Къажэрым и дэмыгъэ
 |

32.496111, 54.295 |
|  |
| Гоуидзэр: *«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»* |
| Къэрал уэрэд: *«سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»*  |
| **Щыхалъхьар** | 1979
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | парсыбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Тегеран |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Техьеран, Мэшхьэд, Кэрэдж, Тэбриз, Шираз, Исфахьан, Ахваз
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | мыслъымэн республикэ
 |
| **Президент** | Махьмуд Эхьмэдинежад
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 17-нэ дунем 1 648 000 км² 0,7 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2009) • Ӏувагъыр
 |  80 208 000 цӀыху (18-нэ) 42 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2007)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $859,7 млрд  (17-нэ) $11 600 |
| **Сомыр (Валутэр)** | къажэрым и риал (IRR, кодыр 364) |
| **Телефон кодыр** | +98 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +3:30 IRST |
|  **Къажэр** Уикисурэтылъэм |

**Мыслъымэн Республикэ Къажэр** (парс.-бз. *جمهوری اسلامی ایران*) — Азиэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тегеран.