Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биологиэ систематикэ

**Биологиэ систематикэ** — шъэныгъэм пылъ гъэсэныгъэ, мыхьэну зезыхьэр организымхэм классификациэ зэхэгъэкӀыгъэ языт. *Классификациэм* къыригъэкӀыр системэм организым кӀуэдахэри, дунем тетхэри ятепсэлъыхьауэ хэгъувэным.

## Систематикэм и тхыдэр

Япэреуэ тхыдэм хэшъыкӀыгъуэ зиӀэр, систематикэм пылъауэ лъэжьыгъэ езгъэкӀуэкӀахэр Гептадор, абым яуж Аристотелымрэ абы и гъэса Теофрастымрэ, псэ зыӀуту хъуар я гурыӀуэгъуэхэмкӀэ зэгъэзэхуэгъуэ шъэныгъэм иратаху. Абыхэм организымхэм системэ фӀыуэ зэгъазэхуамкӀэ зэхагъэкӀахэ. КъэкӀыгъэхэр — жыгхэмрэ удзхэмрэкӀэ зэхагъэкӀахэт, псэушъхьэхэр — гупитӀ *лъышӀыӀэхэр* *лъыхуабэхэр* джоуэ зэхагъэкӀахэ. Апхуэду системэр къежьа, дунем и зэгъэзэхуэгъуэ щыӀэр зыгъэлъагъуэр.

ЗекӀуэшхуэхэм я зэманыгъуэм, шъэныгъэ хулъхугъэхэм нэхъыбу амал ягъуэта, я хэшъыкӀыгъухэр дуней зэхэтыкӀэмкӀэ хагъэхъуэну. XVI — XVII лъэхъэнэхэм хуабжу дуней зэхэтыкӀэм и зэгъэшъэным похьэхэ цӀыхухэр.

1735 гъэм Карл Линнейм тхылъ «Systema naturae». Абым дунем тет псэ зыӀуту хъуар «лъэпкъыгъуищкӀэ» зэхигъэкӀахэ: минералхэр, къэкӀыгъэхэр, псэушъхьэхэр джоуэ. Абым пэмыкӀыу Линнейм рангиплӀ къигъэшъхьэпа: классхэр, зэхэдзыгъэ, лъэпкъхэр, лӀэужъыгъуэхэр джоуэ.

## Классификациэм и зэхъуэкӀыгъэм и тхыдэр

| Линней (1735) ЛъэпкъыгъуитӀ | Геккел (1894) Лъэпкъыгъуищ | Копеланд (1938) ЛъэпкъыгъуиплӀ | Уиттекер (1969) Лъэпкъыгъуитху | Уоезе (1977) Лъэпкъыгъуих | Уоезе (1990) Доминионищ | Кавалие-Смит (1998) ИмпериэитӀ Лъэпкъыгъуибл |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Эукариэхэр** | **Эукариэхэр** | **Псэушъхьэхэр** |
| **Пхъыщхьэмыщхьэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** |
| **Протистхэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** |
| **Протистхэр** | **Протистхэр** | **Хромистахэр** |
| *Зэгъэзэхуэгъэншэ* | **Протистхэр** | **Протозоа** |
| **Прокариотхэр** | **Прокариотхэр** | **Архейхэр**  | **Архейхэр** | **Прокариотхэр** | **Бактериэхэр** |
| **Бактериэхэр** | **Бактериэхэр** |

## ТехьэпӀэхэр

* классификациэмрэ шэныгъэ зэхэгъэкӀынымрэ теухуэгъуэ тхылъ
# ЩытыкӀэ

**Щыты́кӀэ** — цӀыхухэмрэ псэушъхьэхэмрэ я шэным и хулъэкӀ зэхъуэкӀыгъуэ, дуней зыхэтхэм теухуауэ.

ЩытыкӀэр психикэм елъытамэ нэхъ гурыӀуэгъуафӀу щыт, шъэныгъэ бжыгъэхэр абым пылъу: псикологиэ, этологиэ, зоопсикологиэ, зэлъытэ псикологиэ щытыкӀэ экологиэм джоуэ.

ЦӀыху щытыкӀэр — и щӀыгъэ зэпхауэ щытхэра, зыуэ зэблэдзаху.

КъэкӀыгъэхэми бактериэхэми щытыкӀэ яӀэ. КъехъулӀыгъуэ екӀуэкӀхэм епхар, ицӀэр таксис.

## Гулъытыгъуэ