# КъэкӀыгъэхэр

| ?КъэкӀыгъэхэр |
| --- |
| КъэкӀыгъэхэм я зэшъхьэщыкӀыгъуэхэр  |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | КъэкӀыгъэхэр |

 |
|  Латин цӀэр |
| Plantae |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| NCBI **{{{1}}}** |

 |

 |

**КъэкӀыгъэхэр** (лат-бз.: *Vegetabilia*) — организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр — абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр.

Биологиэм а и лъэныкъуэм елэжьыр КъэкӀыгъэщӀэныгъэра.

## Тхыдэр

Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду.

## Эволуциэ системэмрэ классификациэмрэ лъэпкъыгъуэмрэ

*Лъэныкъуэгъухэр, гупкӀэ зэхэгъэхьаху*:

* **Псыудзхэр Algae**
	+ Эугленпсыудзхэр Euglenophyta
	+ Пикобилифитпсыудзхэр Picobiliphyta
	+ **Этероконтрофитхэр Heterokontophyta**
		- Гъуабджэпсыудзхэр Phaeophyta
		- Гъуэжьпсыудзхэр Xanthophyta
		- Дыщэпспсыудзхэр Chrysophyta
		- Басилиарпсыудзхэр Bacillariophyta
	+ **Архепластидэхэр Archaeplastida**
		- Нематофипсыудзхэр Nematophyta †
		- Плъыжьпсыудзхэр Rhodophyta
		- Каропсыудзхэр Charophyta
		- Удзыфэпсыудзхэр Chlorophyta
* **КъэкӀыгъэнэхъышъхьэхэр Embryophytes**
	+ **Лыцхэр Bryophytes**
		- Маркантиопитхэр Marchantiophyta
		- Антоцеротосурэтхэр Anthocerotophyta
		- Лыцсурэтхэр Bryophyta
	+ **ПсырыжэкъэкӀыгъэхэр Tracheophytes**
		- Пистолосурэтхэр Psilotophyta
		- Птеридосурэтхэр Pteridophyta
		- Ликоподсурэтхэр Lycopodiophyta
		- Офиоглоссурэтхэр Ophioglossophyta
		- ДжэдупащӀэсурэтхэр Equisetophyta
		- **ЖылэкъэкӀыгъэхэр Spermatophytes ПтеридожылэщӀхэр Pteridospermatophyta †
			* Джынкджосурэтхэр Ginkgophyta
			* Гнетосурэтхэр Gnetophyta
			* Тхьэмпэбанэхэр Pinophyta
			* Цыкадосурэтхэр Cycadophyta
			* **Джылэзэхуэшъа MagnoliophytaТхыдэм я зэхэдзыгъуэр зэрекӀуэкӀар*:

| Линней (1735) ЛъэпкъыгъуитӀ | Геккел (1894) Лъэпкъыгъуищ | Копеланд (1938) ЛъэпкъыгъуиплӀ | Уиттекер (1969) Лъэпкъыгъуитху | Уоезе (1977) Лъэпкъыгъуих | Уоезе (1990) Доминионищ | Кавалие-Смит (1998) ИмпериэитӀ Лъэпкъыгъуибл |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Псэушъхьэхэр** | **Эукариэхэр** | **Эукариэхэр** | **Псэушъхьэхэр** |
| **Пхъыщхьэмыщхьэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** | **КъэкӀыгъэхэр** |
| **Протистхэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** | **Ӏэргъэбэгухэр** |
| **Протистхэр** | **Протистхэр** | **Хромистахэр** |
| *Зэгъэзэхуэгъэншэ* | **Протистхэр** | **Протозоа** |
| **Прокариотхэр** | **Прокариотхэр** | **Архейхэр**  | **Архейхэр** | **Прокариотхэр** | **Бактериэхэр** |
| **Бактериэхэр** | **Бактериэхэр** |

## КъэкӀыгъэхэм я зэфӀэтыкӀэр

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр).

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэр шэкӀыу зэхохьэхэ. КъэкӀыгъэхэм я шэкӀым хэшэгъуэ зэхуакупкъ яӀэкъым, хэшэгъуэ лӀа бжыгъэ яхэт (склеренхимэмрэ пхъэмыфхэмрэ хуэдэхэр). Абыхэм пэмыкӀыу, псэушъхьэхэм зэрамыхьчыр я шэкӀыр хэшэгъуэ тип бжыгъэкӀэ зэхэтыфыну.

КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: *талос* — абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, *тхьэмпэкъудамэ* — абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), *лъабжъэкъудамэхэр* — пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ.

## ГъашъэекӀуэкӀыгъэр

## Гулъытэгъуэ

## ТехьэпӀэхэр

* КъэкӀыгъэхэр Совет Энциклопедиэшхуэм (урысыбзэ)
* Arboretum, КъэкӀыгъэхэр Франсиско Маррокин и Университет (эспаныбзэ