Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Венесуелэ

|  |
| --- |
| Венесуелэ исп-бз. *República Bolivariana de Venezuela* |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Венесуелэм и нып
 | Венесуелэм и дэмыгъэ
 |

7.666667, -65.216667 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Gloria al bravo pueblo»* *( едэӀун (info))* |
| **Щыхалъхьар** | 1811
  |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | Исбухьэныбзэ
 |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Каракас |
| **Къалэ нэхъ инхэр** | Каракас, Маракайбо, Валенсиэ
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | президент республикэ
 |
| **Президентыр Вице-президентыр** | Николэс Мадуро Хорхе Арреаза
 |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 32-нэ дунем 916 444 км² 0,3 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2007) • Ӏувагъыр
 |  27 730 463 цӀыху (45-нэ) 30,2 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $334,726 млрд  (31-нэ) $11 933 |
| **Сомыр (Валутэр)** | венесуэлэм и боливар (VEB, кодыр 862) |
| **Интернет-доменхэр** | .ve |
| **Телефон кодыр** | +58 |
| **Зэманыгъуэхэр** | -4 |
|  **Венесуелэ** Уикисурэтылъэм |

**Венесуелэ** (исп-бз. *República Bolivariana de Venezuela*) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Каракас.
# Къаргъэуэгу

| ?Къэргъэуэгу |
| --- |
|   |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | Псэушъхьэхэр |
| Типхэр: | Кордэхэр |
| Тип къуэдзэ: | ДжабэрыӀэхэр |
| ХэкӀ: | Къуалэбзухэр |
| ХэкӀыгъуэ: | Къэргъей теплъэхэр |
| Лъэпкъ: | Къаргъей лъэпкъ |
| Лъэпкъыгъуэ: | Къаргъейхэр |
| ЛӀэужъыгъуэ: | **Къэргъэуэгу** |

 |
|  Латин цӀэр |
| Falco tinnunculus  Linnaeus, 1758 |
|  И щӀыпӀэр |
|  |
|     здэгъуэлъхэр     илъэспсом  |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| ITIS **175620** |
| NCBI **100819** |

 |

 |

 *Falco tinnunculus alexandri*
**Къаргъэуэ́гу** (лат-бз. *Falco tinnunculus*) — къэргъей лӀэужьыгъуэ мыинщ, дамэ лъэныкъуэр — см 23-27,5 хъууэ.

Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр хэсу. Хъум и щхьэр, пщэр щхъуафэщ; тхыцӀэм, дамэхэм яхэс ӀэпапӀэ гъуабжэхэм уэгуфэ къыщӀагъауэ.

Щопсэу мэз пӀащӀэхэм, паркхэм, жыг хадэхэм. Мэлъэтэж.

Щогъуалъхьэ къырхэм, нэпкъ задэхэм, жыгыщхьэхэм (жыг гъуанэхэм), псэуалъэхэм, уеблэмэ шэрыпӀ псэущхьэхэм я гъуэхэм.

ЩыщакӀуэкӀэ къоувыӀэри уэгум деж а зы щӀыпӀэм «зиутхыпщӀу» талайкӀэ итщ. Ӏусыр — дзыгъуэ, бзу, шындырхъуо, гъудэбадзэ. Къаргъэуэгум «зэпымууэ лажьэ дзыгъуэ теуэ» хужаӀэ, апхуэдизу бэуэ къеубыдри.

## Тхылъхэр

* Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. *Брат Хьэсин*. Черкесск. 2007 гъ.
# Еуропэ

*Еуропэ*
**Еуропэ** — дуней лъэныкъуихым изы. Азиэм дэкӀыгъу Еуразиэ континентым хэт, зэхэту 1

## ЦӀэр

Алыдж мифологием хэта бзылъхугъэ Еуропэм ицӀэкӀэ траӀуа, финикийхэм ягуащу щытауэ, ар Зевсым идыгъуауэ Критым ехьыр.

Езы цӀэр къызхэкӀар фрэндж лингвист Шэртеным къыхуэшъакъым (адре лингвист бжыгъэхэми хуэду).

## ШӀыпӀэгъунэр

Пэсырей алыджхэм япэм Еуропэр зыми хэмыту икӀи нэмысу, Азиэми, Африкэми ялъытэт. Яужым Еуропэр шӀышхуэ иджыпсту Еуразиэ зицӀэм итэкъыр цӀыкӀу зэрщытыр къыщашъэм ишӀыпӀэгъунэр къуэкӀыпӀэм ТэнкӀэ ирагъакӀу кӀадза.

XV илъэсишъэхэм, Эспаниэм мыслъымэну хъуар щырахум, византийхэр - Азиэм тыркухэм. Еуропэр зэман гуэрэкӀэ дунейпсом Чыристэну изакъуэ къынат. Ауэ иджыпсту, дунейм Чыристэну нэхъыбэ ис Еуропэм исым нэхърэ. XIX илъэсишъэхэм дунейпсом ипромышленностыр Еуропэм щыӀа.

В. Татищевым 1720 гъэм Еуропэм икъуэкӀыпӀэ шӀыпӀэгъунэр Уралым нэс ягъэкӀуэтэну мэлъаӀуэ. Хом-хомурэ шӀыпӀэгъунэ кӀэр апхуэду ялъытэн кӀадзэ, япэкӀэ Урысем яужкӀэ дунейпсом.

## Тхыдэ

КуэдрэкӀэ цӀыхухэр имысу, имытӀысхьу Еуропэм щыта. Курджым ипшъэ-къуэкӀыпӀэм къагъуэта 1,8 милыуанкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ цӀыху исауэ, якъумшъэ, ахэр мрэ ящыщхэ, яужкӀэ а "лъэпӀкъхэр" зэр Азиэм и ипшъэмкӀэ зэбгырыкӀахэ.

ЦӀыхур тэнэ къыкӀыу Еуропэм къэкӀуами къашъэфкъым тынчу. Яшъэ къуэдер Еуропэм цӀыхур "къэхъуакъым", "зэфӀэувакъым". Индиэм япэрехэр къикӀа хуэдууи мэгугъэхэ ауэ гипотезэ нэхъ зтетхэр Африкэм къыкӀауэ.

Еуропэм дэтӀысхьапахэр гейделберг-цӀыхумрэ абы къытекӀа ( ягугъу ) неандерталымрэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэр еуропэ дунем хуэгъэсэбэпауэ щытт.

Япэдыдэу Еуропэм иджырей цӀыхур (Homo sapiens sapiens) щихьар зэргугъэхэмкӀэ 35 иэ 28 илъэс минкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ, ар неандырталым икӀуэдыкӀэуи ящохъу.

## Еуропэм икъэралхэр

*Къэралхэр*

| Ныпыр | Хэкур | Къалащхьэр |
| --- | --- | --- |
| Еуропэм и къухьэпӀэр |
|  | Аустрэ | Виэна |
|  | Андоррэ | Андоррэ-ла-Велиэ |
|  | Белгэ | Бруксел |
|  | Британэшхуэ | Лондон |
|  | Джэрмэн | Берлин |
|  | Ирлэнд | Дублин |
|  | Лихтэнштейн | Вадуц |
|  | Луксембург | Луксембург |
|  | Монако | Монако |
|  | ЩӀылъабжьэхэр | Амстердам |
|  | Фрэндж | Парис |
|  | Шуэцарэ | Берн |
| Еуропэм и ищхъэрэр |
|  | Даниэ | Копенхьаг |
|  | Ислэнд | Рейкьявик |
|  | Норуегиэ | Осло |
|  | Финлэнд | Хьелсинки |
|  | Шуэц | Стокхьолм |
| Еуропэм и къуэкӀыпӀэр |
|  | Азгъей | Согъум |
|  | Балгариэ | Софиэ |
|  | Межарей | Будапештэ |
|  | Латвиэ | Рига |
|  | Литоу | Вилнус |
|  | Молдавиэ | Кишинэу |
|  | Лэхьый | Варшава |
|  | Румыниэ | Букурешт |
|  | Слоуакэ | Братислава |
|  | Хуэхуэлей | Киеу |
|  | Урысыху | Минск |
|  | Чехиэ | Прага |
|  | Эстониэ | Таллинн |
| Еуропэм и ипшъэр |
|  | Албаниэ | Тирана |
|  | Боснэрэ Хьэрцеговинэрэ | Сараево |
|  | Ватикан | Ватикан |
|  | Алыдж | Атынхэ |
|  | Исбухьэн | Мадрид |
|  | Италэ | Рома |
|  | Македониэ | Скопье |
|  | Малтэ | Валетта |
|  | Португалэ | Лисбон |
|  | Сан-Марино | Сан-Марино |
|  | Сербиэ | Белград |
|  | Слоуэнэ | Лублана |
|  | Хоруатиэ | Загреб |
|  | КъушъхьафӀыцӀэ | Цетине |

### Ныкъуэу е лъэныкъуэкӀэ Еуропэм хэт къэралхэр

* Урысей
* Къазахъстэн
* Тырку
* Азэрбиджан
* Ермэлый
* Хъырцей

## ТекӀыпӀэхэр