Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аустралиэ

|  |
| --- |
| Аустралиэ Зэгуэт Commonwealth of Australia |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Аустралиэм и нып
 | Аустралиэм и дэмыгъэ
 |

-25, 135 |
|  |
| Къэрал уэрэд: *«Advance Australia Fair»* *( едэӀун (info))* |
| **Нэхъышъхьэбзэхэр** | инджылыбзэ (де-факто; юридическэ статус иӀэкъым)
  |
| **Къалэ нэхъышъхьэр** | Канберра
 |
| **ӀэнатӀэ хабзэр** | Конституциэ пэштыхьей
  |
| **Гуащэ Генерал-губернатор Премьер-министр** | Елизавета II Куентин Брайс Джулиа Галлард
  |
| **ШӀыпӀэр** • Псори • % псым пӀэуэ иубыдыр
  | 6-нэ дунем 7 692 024 км² 1 |
| **Къэралым и джылэр** • ЗэралъытэмкӀэ (2010) • Ӏувагъыр
 |  22 340 974 цӀыху 2,8 цӀыху/км² |
| **ВКӀуП**   • КъыхэкӀыр (2008)   • Зы цӀыхум къытехуэр |  $800,200 млрд.  (18-нэ) $37.302 |
| **Сомыр (Валутэр)** | Аустралиэм и доллар |
| **Интернет-доменхэр** | .аu |
| **Телефон кодыр** | +61 |
| **Зэманыгъуэхэр** | +8; +10 |
|  |

**Аустралиэ Зэгуэт** (ин-бз. *Commonwealth of Australia*; урбз. *Австралийский Союз*), **Аустралиэ** (ин-бз. *Australia*, лат-бз. къыхокӀ псалъэр *austrālis* "ипшъэ") — ШӀыгум ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэрал, Аустралиэ континентымрэ Тасман хы тӀыгумрэ еубыд. Дунейм и инагъымкӀэ еханэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ - КъуэкӀыпӀэ Тиморыморыр, Индонезиэ, Папуа Гуинеэ КӀэ джоуэ хэтхэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Вануату, Каледониэ КӀэ, Соломон хы тӀыгухэр джоуэ хэт, ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм - Зеландиэ КӀэр хэт.

Къалэ Ӏаташъхьар Канберра.

## Тхыдэр

Ядэдыду цӀыху щыпсоуахэр Аустралиэм абэригенхэра, мин 42 илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ ихьахэ а шӀыгум. Еуропэм щыщу япэреуэ Аустралиэр къэзгъуэтар Биллем Янсзон, 1606 гъэм, ЩӀылъабжьэхэрм щыщ. 1770 гъэм иӀуфэхэм, кхъухь "Индеворым" ису, Джеймс Кукыр Ӏохьар. Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр Британым еуэ траӀуэ. 26 щӀышылэм 1788 гъэм япэрей колониэ яшъыр - Уэлс Ипшъэ КӀэ. Джылэ дэсыр зэрыхэхъум хуэдурэ XIX лъэхъэнэм, Аустралиэм ишӀыпӀэм иджыри колониэ тхуы яшъыр, шхьадж езым иӀаташъхьа пэштыхьым еуэ иӀу.

1 щӀышылэм 1901 гъэм а колониэ хыр федерациэ мэхъухэр, Аустралиэ Зэгуэтыр яшъу.

## Куейхэр

Аустралиэ и администрациэ гуэшыгъуэр| Аустралиэ и къедзыгъуэхэр | * 1. КъухьэпӀэ Аустралиэ
* 2. Ищхъэрэ къедзыгъуэ
* 3. Ипщэ Аустралиэ
* 4. Куинсленд
* 5. Ипщэ Уэлс ЩӀэр
* 6. Викториэ
* 7. Тасманиэ
* 8. Къалащхьэ къедзыгъуэ
 |

### Джылэр

2007 гъэмкӀэ Аустралиэм джылу дэсыр: 20 001 546. Калъэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ:

* Канбера - 333 940
* Сидней - 4 284 379
* Мелбурн - 3 806 092
* Брисбен - 1 945 639
* Перт - 1 507 000
* Аделаида - 1 138 800

## Бзэр

Кэралым ибзэ Ӏаташъхьар инджылыбзэ ауэ еуропэ инджылыбзэмрэ аустралиэ инджылыбзэмрэ япсэлъэкӀэр зэшъхьащокӀыр

## Гулъытэгъуэ
# Ипшэ Америкэ

**Ипшэ Америкэ** — ипшъэ шӀыпӀэ Америкэм, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ипшъэ Лъэныкъуэм щыхэт. ТӀумщыгъуи ишӀыпӀэ гуэрэхэр Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм хеубыдэ. Хыхэм Ӏуфэ здиӀар: Шъэху океаным — къуэхьапӀэмкӀэ, Атлантикэм — къуэкӀыпӀэмкӀэ, и гъунапкъэхэр Ишхъэрэ Америкэм и де Дариэн ӀузэвымкӀэ, Кариб хымкӀэ ирокӀуэ.

Ипшэ Америкэм абы пэмыкӀыу бжыгъэ хы тӀыгу амэ хабжэ, абыхэм янэхъыбэхэр къэрал хэтхэм яуэ. Кэриб хы тӀыгухэр Ишъхъэрэ Америкэм хабжэ. Ипшъэ Америкэм икъэрал Кариб хым илъхэр абы хэт: Колумбиэ, Венесуэлэ, Гайанэ, Суринам, Фрэндж Гуианэ яцӀэр — Кэриб Ипшъэ Америкэ

Псалъэ "Америкэр" япэдыду ицӀу тезытхар итхыпхъэм Мартин Валдзэмуллер, а итхыпхъэм шӀыпӀэм латиныбзэкӀэ Америго Веспуччи ицӀэр тритха. А хулъхугъэра жызыӀар Христофор Колумбым къыгъуэта шӀыпӀэхэр Индиэкъым, ахэр Хэку КӀэхэ, япэкӀэ Еуропэм ямышъахэр.

ШӀылъэм иинагъыр — 17,8 милыуан км², джылу дэсыр — 385, 742, 554.

## Тхыдэр

ШӀылъэм итхыдэр щыуэ бгуэч хъуну. Япэрер - лъэпӀкъ исахэм (Еуропэм имыубыд кӀышъэ) язэфӀэувэкӀэр, къэру къыщаштам, яхэкӀуэдэжьыгъэр. ЕтӀыуану — Еуропэ къэралхэм яубыдын щыкӀадзар (Конкиста) — 1500-1800 гъэхэм. А гъэхэм шӀылъэм инэхъыбэр къэралитӀым яӀыгът (Эспаниэмрэ Португалиэмрэ) Апщыгъуэра лэтин-амэрикэм икъэрал нэхъыбэм ябзэри, экономикэри, къэралыгъуэри щызэфӀэувар.

## Къэралхэр

|  | Къэралыр | Инагъыр (км²) | Джылу дэсыр (2008 гъэмкӀэ) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. |  Архентинэ | 2,766,089 | 40,677,348 |
| 2. |  Боливиэ | 1,098,580 | 8,857,870 |
| 3. |  Бразил | 8,514,877 | 191,908,598 |
| 4. |  Венесуэлэ | 912,050 | 26,414,815 |
| 5. |  Гайанэ | 214,970 | 770,794 |
| 6. |  Колумбиэ | 1,138,910 | 45,013,674 |
| 7. |  Парагуай | 406,750 | 6,347,884 |
| 8. |  Перу | 1,285,220 | 27,925,628 |
| 9. |  Суринам | 163,270 | 438,144 |
| 10. |  Уругуай | 176,220 | 3,477,778 |
| 11. |  Фолклэнд хы тӀыгухэр (Архентинэрэ Британиэшхуэрэ зэпаубыд) | 12,173 | 2,967 |
| 12. |  Фрэндж Гуианэ (Фрэндж) | 91,000 | 209,000 |
| 13. |  Чили | 756,950 | 16,454,143 |
| 14. |  Экуадор | 283,560 | 13,927,650 |
| 15. |  Ишъхърэ Джэрджэрэ, Ишъхърэ Сандыуч хы тӀыгухэр | 3,093 | 20 |

## ЛъэпӀкъхэр

Файл:Moxeno.jpg
ЭтникэмкӀэ Ипшэ Америкэ щыуэ бгуэч хъуну: индехэр, еуропэхэр, африканхэр. Колумбиэ, Экуадор, Венесуэлэ къэралхэм янэхъыбу дэсыр лъэпӀкъ зэхэпхъа (эспанхэмрэ лъэпӀкъ исахэмрэ къатекӀахэр). КъэралитӀ къуэдем: Перурэ Боливиэрэ индехэм янэхъыбаӀуэр. Брэзил, Колумбиэ, Венесуэлэ нэхъыбэ хъухэр африканхэра. Архентинэм, Чили, Брэзилым нэхъыбэхэр еуропэм къикӀахэм ящыщ — Эспаниэмрэ Урымымрэ. Брэзилым португалхэр, джэрмэнхэр, урымхэр, эспанхэр джоуэ янэхъыбу мэпсо.

## Бзэр

Ипшэ Америкэм бзэ нэхъ яшъэхэр португалымрэ, эспаныбзэмрэ, Португал бзэмкӀэ здэпсалъэхэр Бразилым, ар 50 % джылу хъуам Ипшъэ Америкэм исхэм. Эспаныбзэр Ипшъэ Америкэм и нэхъыбэ къэралхэм ибзэ Ӏэташъхьа. Абы пэмыкӀыу индеэхэм ябзэхэр: кечуа (Экуадорым, Боливиэ, Перум джоуэ), гуарани (Парагуайрэ Боливиэрэ), араукани бзэр (Чилирэ Архентинэрэ)

Бзэхэмрэ, джылу зезыхьа-псалъэхэмрэ:

* Эспаныбзэ — 194 600 108
* Португалыбзэ — 191 480 630
* Инджылыбзэ — 800 000
* Нидерландыбзэ — 510 000
* Фрэнджыбзэ — 230 000