# ШэрыпӀхэр

| ?ШэрыпӀхэр |
| --- |
| метатериэхэр (ищхь. сэмэгу.), Монотрематахэр (кӀагъ сэмэгу.), эутериэхэр (ижьырабгъум)  |
| ЩӀэныгъэ хэкӀыгъэхэр |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Лъэпкъышхуэ: | Псэушъхьэхэр |
| Типхэр: | Кордэхэр |
| Тип къуэдзэ: | ДжабэрыӀэхэр |
| ХэкӀ: | ШэрыпӀхэр |

 |
|  Латин цӀэр |
| Mammalia |
|  ХэкӀ къуэдзэхэмрэ инфрхэкӀхэмрэ |
| * прототериэхэр (*Prototheria*)
	+ прототериэхэр (*Prototheria*)
* териэхэр (*Theria*)
	+ метатериэхэр (*Metatheria*)
	+ Эутериэхэр (*Eutheria*)
 |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Систематикэ УикилӀэужьыгъуэм
 |  Сурэтхэр Уикисурэтылъэм
 |

|  |
| --- |
| ITIS **179913** |
| NCBI **40674** |

 |

 |

**Шэры́пӀхэр** (лат-бз. *Mammalia*) — джабэрыӀэ псэушъхьэ классым ящыщхэ, гулъытэгъу адрей псэушъхьэхэм зэрамыхьчхэр зэрылъхуэмрэ (прототериэхэм лат-бз. *Prototheria* щымыхъукӀэ) я быныр шэкӀэ зарыпӀымрэ. Дунейпсом къызэралъытэмкӀэ шэрыпӀ лӀэужьыгъу тетыр 5000 къыщыкӀэдзауэ 5400 нэсу ходиз.

Классификациэ гуэрэхэм шэрыпӀхэмрэ териэхэмрэ (лат-бз. *Theria*) зыуэ къалъытэ, адрейхэм териэхэр хуиту къыхагъэкӀхэ шэрыпӀ классым, прототериэхэм пагъэувху.

## ШэрыпӀхэм я къэлъытэгъуэхэр

Зэрылъхуэмрэ шэкӀэ я быныр зэрапӀымрэ щымыхъукӀэ шэрыпӀхэм иджыри гулъытыгъуэ бжыгъэ яхэлъхэ. А гулъытыгъуэхэм ящыщ пэмыкӀ джабэрыӀэ гуп гуэрэхэми яхэлъ, гулъытыгъуэ гуэрэхэр згуэрэм хэмылъынкӀи хъун, ауэ зэрыз гулъытыгъуэхэр зыми емыхьчу щытхэ, абыхэм ящыщхэр:

* Цы зэратетыр, пӀщӀэнтӀэпӀэ зэраӀэхэр.
* ЩхьэкумцӀым и зэфӀэтыкӀэр.
* Къумщхьищ зэрхэлъыр — тхьэкӀумэ курытым, тхьэкӀумэгъуанэм, езы тхьэкӀумэм джоуэ.
* Къумщхьибл джабэм и пщэлъэныкъуэм хэт
* Лъыхуабу щытхэ
* Гур щхьиплӀу щыт. Аортэм и гъэч сэмэгу иӀэ.
* Тхьэмбылхэр алвеолу зэфӀэтхэ.
* Дзэхэр жэбгъукъумщхьэм игъунауэ исхэ; этеродонтиэ яӀэ.
* Эретроцитхэр кугъуэншэ.

## Ӏэплъэпкъыр

### Къумщхьэпкъыр

Шэрыпхэм я джабэр тхууэ зэхокӀыр — пщэ лъэныкъуэ, бгъэ лъэныкъуэ, бгы, тхыцӀэ, кӀапэ джоуэ. Джейхэм къуэдейхэм тхыцӀэ лъэныкъуэ яӀэкъым. Пщэ лъэныкъуэр нэхъыбэм джабэкъумщиблу зэфӀэт. Бгъэм 10-24 хуэдиз, бгым 2 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, тхыцӀэм 1-9 нэс. КӀапэ къуэдем ину я бжыгъэр зэщхьэщыкӀыу здэщытыр - 4 щыкӀэдзауэ (нумин гуэрэхэмрэ цӀыхухэмрэ) 46 нэгъунэ.

Дзажьэ къумщхьэжъхэр бгъэ лъэныкъуэм и къумшъхьэ къуэдейхэм яфӀэтхэ, гупэмкӀэ бгъэ къумшъхьэмкӀэ зэрыубыдауэ щытхэ.

ШэрыпӀхэм я Ӏэпкъхэр зекӀуэным, ерсыным, лъэтэным, убыдыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр. Дамэкъумшъхьэр кӀэщӀу щыт. Ӏэр - Ӏэпшъэ, Ӏэгу, Ӏэхъуамбэхэр джоуэ зэфӀэт. Ӏэпшъэр къумщъхьиблу зэфӀэт, тӀууэ зэкӀэлъыкӀуэху. Ӏэгум и къумшъхьэхэм я бжыгъэр Ӏэхъуамбэхэм я бжыгъэм тохуэ, тхум фӀэкӀкъым. Ӏэхъуамбэшхуэр къумшъхьитӀу щыт, адрейхэр щыуэ зэфӀэтхэ. Джейхэм я къумшъхьэбжыгъэр нэхъыбу щыт.

Лъэпкъ лъэныкъуэм шэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхужъ къумшъхьэр нэхъ кӀэкӀыу щыт лъэм нэхърэ.

### Жьычэныр зэрзэфӀэт

ШэрыпӀхэм я жышэн зэфӀэтыкӀэр къурмэкъейрэ тхьэмбылхэмрэ джоуэ зэхэтхэ. Тхьэмбылхэр адрейхэм яхэм зэремыхьчу щытыр я бронхэхэр ину зэкӀэкӀауэ зэрщытхэр, нэхъ пакӀэдыду щытхэр абыхэм бронхилхэра. Абыхэм я кӀапэхэм пӀакӀэ чэмбырхэр хэт - алвеолэхэр, капилархэр бжыгъу ятету. Диафрагмэр нэхъ къыхэщ гулъытэгъу щыт шэрыпӀхэм я Ӏэплъэпкъым, жышэным пӀэшхуэ иӀыгъу.

### Лъырыжыгъэ зэфӀэтыкӀэр

ШэрыпӀхэм я гур шъхьиплӀу щыт. Сэмэгурабгъурэ ижьырабгъу ныбалъитӀ иӀу, абыхэм пэмыкӀыу сэмырабгъу, ижьырабгъу гупэщылъитӀ. Гушъхьэхэр, лъырыжэхэр гум и валвиэхэмкӀэ зэпхауэ щытхэ. Гум кӀыфэм хелъхьэр оксигенрэ хуэныкъуэ псымхэмрэ, зэрӀыгъыным пылъу. Артериэхэм я гъунэхэр быду щыт, жьейхэм кӀуцӀ валвиэхэр яӀэ. ШэрыпӀхэм зы сэмэгу гъэч аортэм еуэ яӀэ.

### Шхалъэ зэфӀэтыкӀэр

ШэрыпӀхэм я шхалъэ зэфӀэтыкӀэр шхалъэ кӀэтӀи тракту щыт - щӀэпс, жэм щыкӀидзу анусым нэсыр. Шхалъэ зэфӀэтыкӀэм хэтхэр: жэ, Ӏупс гландхэр, къурмакъеир, шхалъэр, кӀэтӀир анусыр джоуэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм дзэ яӀут (джей гуэрэхэм, щындырхъуэхэм, хъумпӀэцӀэджышхэм щымыхъукӀэ). Дзэхэр жэгъукъумщхьэм, угъуэнауэ хэтхэ. Дзэхэр плъыуэ зэщхьэщокӀхэ: пэрытхэр, джанхэр, лъыжьхэр, лъэбжьэгъухэр джоуэ.

Ӏусыр жэм ихьа нэуж, дзэкӀэ "мэхьэдж". Яужым Ӏупс хохуэ, Ӏупс гландхэм къахэкӀым. Абым нэхъ кӀэх ешъыр и егъэнтӀрэхынымрэ, тэмакъым ехынымрэ. Ӏупс гландхэр фӀыуэ зэфӀэту щытыр былымхэм. Къапштэмэ жэмым зы жэшмахуэм Ӏупсу литрэ 60 хуэдиз къыхегъэкӀыр. Псэушъхьэ куэдхэм я Ӏупсыр антисептик шъхьэпэгъу щыт.

Тэмакъым пхырыкӀа яуж Ӏусыр шхалъэм йохьэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхалъэр зышъхьу щыт. Ауэ былымхэм: жэмхэм, бжэнхэм, мэлхэм я шхалъэр шъхьэбжыгъу щыт.

## КъызхэкӀахэмрэ классификациэмрэ

### Эволуциэр

Япэрей джабэрыӀэ шӀым щыпсо хъуахэр амниотхэрат. тхьэмбыл яӀу, лъапэ якӀэту. Амниотхэм я джэдыкӀэхэм кӀуэцӀ мембранэхэр яӀэ, якӀуэцӀым илъ шырым жьы ирагъэшэфу псыми къыхэнэху. ЗэрыхъуамкӀэ амниотхэм я джэдыкӀэхэр шӀыми къагъэнэфыну щытт, амфибиэхэм яхэр псым хэмылъу мыхъу.

Япэрей амниотхэр къыщежьа хъуныр Карбониферум зэманыгъуэм (лат-бз. *Aevum Carboniferum*). ШӀы зтехьэхэтэр нэкӀыу щытакъым, абыхэм нэхъ пасу псым къыхэкӀауэ пэмыкӀ псэушъхьэхэр щыпсот, хьэпӀацӀэхэмрэ пэмыкӀ джабэншэхэмрэ, къэкӀыгъэхэмрэ лъэхъцхэмрэ джоуэ. Илъэс милыуан зытӀущкӀэ гулъытыгъуэшхуитӀ къохъур амниотхэм ядежь, зэшъхьэщокӀхэ: синапсидхэр джоуэ, шэрыпӀхэр зыхэтхэр; сауропсидхэр джоуэ - щындырхъуэхэр, блэхэр, динозавырхэр, бзухэр.

```
                                                                |--Eothyridi
|---------------------------------------------------Caseasauri--|
|                                                               |--Caseidae
|                  |------------------------------------------------Varanopseidae
|--Eupelycosauria--|
                   |  |---------------------------------------------Ophiacodontidae
                   |--|
                      |  |------------------------------------------Edaphosauridae
                      |--|
                         |                  |-----------------------Haptodus
                         |--Sphenacodontia--|
                                            |  |--------------------Palaeohatteria
                                            |--|
                                               |  |-----------------Pantelosaurus
                                               |--|
                                                  |  |--------------Cutleria
                                                  |--|
                                                     |-----Sphenacodontoidea
                                                                 |
                                                                / \
                                                               /   \
                                                      **Therapsida**   Sphenacodontidae
                                                          |
          -----------------------------------------------------
         /            |              |             |           \
  Biarmosuchia  Eotitanosuchia  Dinocephalia  Anomodontia   Theriodontia
                                                                 |
                               ------------------------------------------
                              /                  |                       \
                          Cynodontia      Therocephalia            Gorgonopsia
                              |
                              |
                              |--- Diviniidae
                              |
                              |--- Procynosuchidae
                              |
                              |--- Galesauridae
                              |
                              |--- Thrinaxodontidae
                              |
                              |--- Cynognathidae
                              |
                              |--- gonfodontes
                              |
                              |--- Chiniquodontidae
                              |
                              |--- Probainognathidae
                              |
                              |--- Tritheledontidae   (Ictidosauria)
                              |
                              |--- **Mammalia**
```

### Классификациэр

ШэрыпӀ псэушъхьэхэм класификациэ бжыгъэ яӀэ. Мыбдежым итхар абыхэм ящыщ зы къуэдейра. Абым, шэрыпӀхэм я классыр классхэкӀитӀу гуэша, инфраклассу хы, гуп бжыгъу.

КлассхэкӀ прототериэхэр:

* Инфракласс прототериэхэр
	+ Монотрематахэр: эхиднэхэр, бэбышыжэхэр
* † Инфрaкласс триконодонтхэр
* † Инфракласс алотериэхэр
	+ † мултитуберкулатхэр
* † Инфраккласс пантотериэхэр

КлассхэкӀ териэхэр:

* Инфракласс метатериэхэр
	+ опоссумхэр
	+ пауситуберкулатхэр
	+ Микробиотериэхэр
	+ Ноториктеморфиэхэр
	+ Дасуроморфиэхэр
	+ Парамелеморфиэхэр
	+ Дипротодонтиэхэр
* Инфракласс Эутериэхэр иэ Пласенталиэхэр
	+ Ксенартрэхэр
	+ Фолидотэхэр
	+ Инсективорэхэр
	+ Макроцелидеэхэр
	+ Афросорицидэхэр
	+ Родентиэхэр
	+ Лагоморфиэхэр
	+ Тубулидентатэхэр
	+ Дермоптериэхэр
	+ Чироптериэхэр
	+ Скантентиэхэр
	+ Приматхэр
	+ ЩакӀуэхэр
	+ Пиннипедиэхэр
	+ Джейпсэущхьэхэр
	+ † Месонихиэхэр
	+ Перизодактилахэр
	+ ЛъапэтӀуанэхэр
	+ Иракоидеэхэр
	+ Пробоцидеэхэр
	+ Сиренэхэр

## ТехьэпӀэхэр

* Ипщъэ Америкэм къыкӀаха шэрыпӀхэм я систематикэр (эсп.)
* Палеоцент лъэхъэнэм и шэрыпӀхэр, ятеухуахуэ сайт (эсп.)
* ШэрыпӀхэм я эволуциэ, япэрей зэманыгъуэм теухуауэ (эсп.)
* Дунейпсом тет шэрыпӀхэм я лӀыужъыгъуэхэр (индж.)
* Интернет-библиотекэ шэрыпӀхэм я теухуа тхылъхэм (урыс.)
* ШэрыпӀхэр - бэгъу я тепсэлъыхьыгъуэ (урыс.)