# Sinonim

Jańa Assuriya dáwirindegi sinonimler dizimi
**Sinonim** —  bul belgili bir tildegi basqa sóz, morfema yamasa sóz dizbegi menen dál yamasa derlik birdey mánini ańlatatuǵın sóz, morfema yamasa sóz dizbegi. Mısalı, inglis tilinde «begin», «start», «commence» hám «initiate» sózleri bir-biriniń sinonimleri bolıp tabıladı: olar sinonimlik. Sinonimiyanı tekseriwdiń standart usılı — almastırıw: gáptiń mánisin ózgertpesten bir formanı ekinshisi menen almastırıwǵa boladı.

Sózler kóbinese tek bir belgili mánide ǵana sinonim bolıwı múmkin: mısalı inglis tilinde, «long» hám «extended» sózleri «long time» yamasa «extended time» kontekstinde sinonim boladı, biraq «long» sózin «extended family» sóz dizbeginde qollanıw múmkin emes.

Birdey mánige iye sinonimler bir semanı yamasa denotaciyalıq sememaǵa iye boladı, al birdey emes uqsas mánilerge iye sinonimler keńirek denotaciyalıq yamasa konnotaciyalıq sememaǵa iye bolıp, semantikalıq maydanda bir-biri menen qabatlasadı. Birinshi topar geyde kognitiv sinonimler dep ataladı, al ekinshi topar jaqın sinonimler, plesionimler yamasa poecilonimler dep ataladı.

## Leksikografiya

Geypara leksikograflar hesh qanday sinonimlerdiń (barlıq kontekstlerde yamasa tildiń sociallıq dárejelerinde) anıq birdey mánige iye emes ekenligin tastıyıqlaydı, sebebi etimologiya, orfografiya, fonetikalıq qásiyetler, konnotaciyalar, eki mánili mánisler, qollanılıwı hám basqalar olardı birgelki etedi. Mánisi uqsas bolǵan hár qıylı sózler ádette belgili bir sebepke baylanıslı ayırmashılıqqa iye: inglis tilindegi «feline» sózi «cat» sózine qaraǵanda kóbirek rásmiy; «long» hám «extended» sózleri tek bir qollanıwda sinonim bolıp, basqalarında emes (mısalı, «long arm» menen «extended arm» birdey emes). Sinonimler sonday-aq evfemizmlerdiń deregi bolıp tabıladı.

Metonimiya geyde sinonimiyanıń bir túri bolıwı múmkin. Solay etip, metonim — sinonimniń bir túri, al metonim sózi sinonim sóziniń giponimi bolıp tabıladı.

Sinonimiya, polisemiya, giponimiya hám giperonimiyanı tallaw informaciya ilimi mánisindegi taksonomiya hám ontologiyaǵa tán. Bul pedagogika hám mashinalıq oqıtıwda qollanıladı, sebebi olar sóz mánisin ajıratıwǵa tiykarlanǵan.

## Etimologiya

Bul sóz latın tilindegi synōnymum sózinen alınǵan, ol óz gezeginde áyyemgi grek tilindegi synōnymon (συνώνυμον) sózinen alınǵan, ol sýn (σύν 'birge, uqsas, birdey') hám -ōnym- (-ωνυμ-), onoma (ὄνομα 'at') sóziniń formasınan quralǵan.

## Qaraqalpaq til biliminde

Tildiń sózlik quramında seslik dúzilisi jaǵınan hár qıylı, biraq mánileri ózara jaqın sózler ushırasadı. Bunday formaları hár túrli bolıp kelip, jaqın mánilerdi bildiretuǵın sózlerdi sinonim sózler dep ataymız. *Mısalı, úlken,náhán, giddiman, taynapır;  sulıw, shıraylı, kórkem, gózzal; bálent, biyik;kúshli, ǵayratlı, quwatlı, mıqlı* hám t.b.

Sinonimler barlıq tillerde de ushırasadı. Bul tildiń baylıǵın támiyinleytuǵın, adamnıń oyın basqalarǵa qalıwsız, tolıq hám túsinikli etip jetkeriwge sebepshi bolatuǵın tildegi áhmiyetli semantikalıq qubılıs bolıp sanaladı. Sinonim sózler mánileri boyınsha bir-birine qansha jaqın bolǵanı menen olardıń hár biriniń basqalarǵa qaraǵanda ózine tán ózgeshelikleri boladı. Sinonim sózlerdiń birin ekinshisi ornına mudamı almastırıp qollana beriwge bolmaydı. Sebebi sinonimlik qatardı payda etetuǵın sózlerdiń hámmesiniń mánileri birdey emes, al bir qıylı usas sinonimlik qatardaǵı sózler mánilik úylesimine qaray orınlı- ornında qollanılsa ǵana maqsetke muwapıq boladı.

Ayırım sinonim sózler bir- biriniń ornına jumsalsa, ayırımları birin-biri almastırmaydı. Máselen, *sulıw, shıraylı, kórkem, gózzal* bir sinonimlik qatardı payda etkeni menen qalay bolsa solay biri ornına ekinshisin qollana beriwge bolmaydı: *kórkem ádebiyat* dewge boladı, biraq *sulıw ádebiyat* dep aytılmaydı;  *shıraylı qız* dep aytıladı, biraq *shıraylı qala* dep aytılmaydı; *sulıw jay* delinedi, biraq *gózzal jay* dep aytılmaydı. Tildiń sózlik quramındaǵı mániles sózler ayırım-ayırım toparlardı quraydı. Máselen, *tez, jıldam, shaqqan, dárriw; naz, jılwa, qılıq; taza, jańa; góne, eski; biyik, bálent* hám t.b. Sinonimlerdiń bunday mániles toparları sinonimlik qatarlar dep ataladı. Sinonimlik qatardaǵı sózlerdiń sanı eń keminde ekew boladı.

Sinonimlik qatardaǵı bir sóz basqalarına salıstırǵanda biytárep bolıp, ol kóbirek jumsaladı hám ózi menen mániles sózlerdiń ornın kóbirek almastıradı. Bunday sózdi tirek sóz dep ataydı. Til biliminde tirek sózlerdi dominanta dep te ataydı. Dominanta xızmetinde jumsalatuǵın sóz sinonimlik qatardaǵı basqa barlıq sózlerge qaraǵanda jiyi qollanıladı hám onda emocionallıq qosımsha mániler bolmaydı. Máselen, *kúsh,quwat, ǵayrat* degen sinonimlik qatarda *kúsh* sózi, *alıs*, *qashıq, uzaq,jıraq* sinonimlik qatarında *alıs* sózi dominanta boladı. Bul sinonim sózlerdi dúzgende sinonimlik qatardıń birinshi ornında dominanta esapqa alınadı.

## Ózgeshelikleri

Tilde sinonimler qanshelli kóbirek ushırassa, ol til bay tiller qatarınan orın aladı. Tek ǵana sinonimlerden orınlı paydalanılǵan shıǵarmalardıń tili ótkir, hámmege birdey túsinikli, kórkem bolıwı múmkin. Sinonimlik qatardı quraytuǵın sózlerdiń mánileri bir-birine jaqın bolıwı menen birge, ol sózlerdiń qaysılarınıń qanday sózler menen dizbeklesip keliwi sheklengen boladı. Sonday-aq ayırım sinonimlerdiń mánileri pútkilley usas, bir-birinen hesh parıqlanbaytuǵın dárejede birdey boladı. Máselen, orıs tilinde *самолѐт-aэроплан, языкознание-языковедение*; qaraqalpaq tilinde *traktorshı- traktorist, aydawshı-shofer, nızam-zań-zakon, oqıtıwshı-muǵallim* hám t.b. Bunday sózler tilde onsha kóp ushıraspaydı. Olardıń da birewi qollanılıwdan kem-kem shıǵıp qalıp, birewleri tilde kóbirek qollanıladı.

Sinonimlerdiń payda bolıwı tildiń ishki múmkinshilikleri hám sırttan kirgen sózler arqalı ámelge asadı. Sinonimler sózlerdiń kóp mániligi tiykarında payda bolıwı múmkin. Máselen, *ayaǵı-aqırı, bası-joqarısı, awır-qıyın* hám t.b. qosımtalar járdeminde payda boladı: *muǵallim-oqıtıwshı, sulıw-shıraylı, zeyinli-ıqlaslı* hám t.b. Dialektlik ózgeshelikler tiykarında payda boladı: *seksewil- sazaq, shırpı-gúkirt, qırǵawıl-súylin* hám t.b. Ayırım sinonimler sırttan kirgen sózlerdiń esabınan payda boladı. Mısalı, *mańlay-peshana, táńir-quday, táńir-alla, qonaq-miyman* hám t.b. Bul sózlerdiń dáslepkileri túrkiy sóz bolsa, sońǵıları arab, parsı tillerinen ózlestirilgen sózler bolıp sanaladı. Sonday- aq orıs tili hám orıs tili arqalı basqa tillerden awısqan sózler de sinonimlik qatarlardı payda etedi. Mısalı, *shıpaker-vrach, doktor; nızam-zakon, zań; xudojnik-súwretshi* hám t.b.

Juwmaqlap aytqanda, mánisi bir-birine jaqın yamasa birdey mánini bildiretuǵın, forması hár túrli sózlerdiń toparı sinonim bolıp, ol tildiń baylıǵın, kórkemligin támiyinlep turatuǵın, stilistikalıq qural sıpatında da qollanılatuǵın semantikalıq qubılıs retinde qaraladı.

## Derekler