Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ispan tili

Ispan tilinde sóylewshi mámleketler
**Ispan tili** — Hind-Evropa tilleri toparına kiredı hámde Ispan tilinde 320 million adam sóylesedı. Ol sonday-aq Ispaniya hám Latin Amerikanıń 19 mámleketinıń — rásmıy tili. Filippinde hám AQShta ıspan tilinde kóp adam sóylesedi.
# Qubla Amerika

Dúnya kartasında Qubla Amerika

**Qubla Amerika** — qubla yarım sharda jaylasqan bolıp, ol Jerdegi eń úlken tórtinshi materik esaplanadı. Ol batısta Tınısh okeanı menen, shıǵısta Atlantika okeanı, arqada Arqa Amerika menen qorshalǵan. Qubla Amerika hám Arqa Amerika birgelikte Amerika dep ataladı. Ol Arqa Amerikadan Panama kanalı arqalı bólingen.

## Mámleketler

| Mámleket | jer maydanı (km²) | xalqınıń sanı (2002) | xalqınıń tıǵızlıǵı (adam/km²) |
| --- | --- | --- | --- |
| Argentina | 2,766,890 | 37,812,817 | 14 |
| Boliviya | 1,098,580 | 8,445,134 | 7.7 |
| Braziliya | 8,511,965 | 176,029,560 | 21 |
| Chili | 756,950 | 16,800,000 | 20 |
| Kolumbiya | 1,138,910 | 41,008,227 | 36 |
| Ekvador | 283,560 | 13,447,494 | 47 |
| Frantsuz Gvianası | 91,000 | 182,333 | 2.0 |
| Gayana | 214,970 | 698,209 | 3.2 |
| Paragvay | 406,750 | 5,884,491 | 14 |
| Peru | 1,285,220 | 27,949,639 | 22 |
| Surinam | 163,270 | 436,494 | 2.7 |
| Urugvay | 176,220 | 3,386,575 | 19 |
| Venesuela | 912,050 | 24,287,670 | 27 |
| Jámi | 17,806,335 | 235,006 |  |
# Karib teńizi

**Karib teńizi** (ingl. *Caribbean Sea*, rus. *Кари́бское мо́ре*) — Atlantika okeanı háwiziniń shetindegi yarım tuyıq teńiz bolıp, batıs hám qublada Oraylıq hám Qubla Amerika, arqa hám shıǵısta Úlken hám Kishi Antil atawları menen shegaralasqan. Arqa-batısda Yukatan buǵazı arqalı Meksika qoltıǵı menen, qubla-batısda jasalma Panama kanalı arqalı Tınısh okeanı menen tutasadı.

Karib teńizi 9° hám 22° arqa keńislik arasında hámde 89° hám 60° batıs uzınlıq arasında jaylasıp, onıń maydanı shama menen 2 753 000 km². Qublada ol Venesuela, Kolumbiya hám Panamanı, batısda — Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz hám Yukatan yarım atawın, arqada — Kuba, Gaiti, Yamayka hám Puerto-Rikonı juwıp tur; al shıǵısta — Kishi Antil atawları mámleketine tutasadı.
# Tınısh okeanıKirill

Tınısh okeanı kartası.
**Tınısh okeanı** — batısta Aziya hám Avstraliya, shıǵısta Amerikalar, qublada Qubla okeanı, hám arqada Arktika okeanı aralıǵında jaylasqan suw kólemi esaplandı. Ol eń úlken okean esaplanıp, jer júzi betiniń úshten-birin iyeleydi. Ol Horn tumsıǵı, Chili/Argentinadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Atlantika okeanına, hám Tasmaniya, Avstraliyadan qublaǵa Antarktikaǵa sızılǵan sızıqta Hind okeanına qosıladı.

Atlantika okeanı keńeygen sayın, Tınısh okeanı áste kishireyip barmaqta. Bul teńiz tub'in Jerdiń orayına qaray búklew arqalı bolip atır. Bul urılıw júda qattı bolıp basım jıynalǵan waqıtta ıssı taslardıń hám shańnıń úlken jarılıwı arqalı kóplep jer silkiniwler hám vulkanlar payda etedi. Suw astında jer silkiniw bolǵanda, bul tez qozǵalıs tsunami payda etedi. Usi sebepli tsunamiler basqa jerlerge qaraǵanda Tınısh okeanı jaǵalarında kóp bolıp turadı. Jerdiń kópshilik vulkanları Tinish okeanı atawlarında jaylasqan, yamasa okean jaǵalarınan bir neshe júzlegen kilometr qashıqlıqtaǵı kontinentlerde jaylasqan. Tektonik plitalar Tınısh okeanı kishireyiwine taǵı bir sebep esaplanadı.

## Derekeler
# XVI ásirKirill

**XVI ásir**, Grigoriy kalendarına kóre, 1-yanvar 1501-jıldan 31-dekabr 1600-jılǵa shekem bolǵan dáwir.

|  |  |
| --- | --- |
| Mıńjıllıqlar: | 2-mıń jıllıq |
| Ásirler: | * 15-ásir
* **16-ásir 17-ásir
 |
| Múddetleri: | * 15-ásir
* **16-ásir 17-ásir
 |
| On jıllıqlar: | * 1500-jj.
* 1510-jj.
* 1520-jj.
* 1530-jj.
* 1540-jj.
* 1550-jj.
* 1560-jj.
* 1570-jj.
* 1580-jj.
* 1590-jj.
 |
| Kategoriyalar: | Tuwılǵanlar – Ólgenler Qurılıslar – Buzılıwlar |

## On jıllıqlar hám jıllar

## Sırtqı siltemeler

* XVI ásir Estelik Alfada
# Panama (kanal)Kirill

Mámleket: Panama, Aymaq: Panama Oeste, Panama, Kolon
**Panama kanali** (ispansha *Canal de Panamá*) — Panamanıń 82 kilometrlik jasalma suw jolı bolıp, Karib teńizin Tınısh okean menen baylanıstıradı. Panama buwınınıń eń tar noqatın kesip ótedi hám Atlantika okeanı menen Tınısh okeanı arasındaǵı teńiz sawdası ushın kanal esaplanadı. Hár bir ushındaǵı qulıplar kemelerdi Gatun kóline shekem kóteredi, kanal ushın zárúr bolǵan qazıw jumıslarınıń muǵdarın azaytıw ushın Chagres dáryası hám Alajuela kólin bógew arqalı jaratılǵan teńiz qáddinen 26 metr (85 fut) biyikliktegi jasalma duzshı suw kól. Keyin qulıplar arǵı basındaǵı kemelerdi túsirip jiberedi. Dáslepki qulplardıń eni 33,5 metr (110 fut) hám Panamax kemeleriniń ótiwine imkan beredi. 2007-jıldıń sentyabrinen 2016-jıldıń mayına shekem qulıplardıń úshinshi, keń jolı qurıldı. Keńeytilgen suw jolı kommerciyalıq ekspluataciyasın 2016-jıl 26-iyunda basladı.

Panama kanalın qurıw 1880-jılda baslanǵan hám 1914-jılda qurıp pitkerilgen.

## Qurılısı

Panama kanalına birinshi urınıw 1881-jıl 1-yanvarda islengen. Joybar Suec kanalın qurǵan Ferdinand de Lesseps basshılıǵında teńiz qáddinen kanal sıpatında islep shıǵılǵan.

Kanal qurılısınıń dáslepki jıllarında qazıw jumısları nátiyjesinde payda bolǵan shıǵındılardı tasıwda shólkemlestiriw jumıslarınıń joqlıǵı, transport qurallarınıń jetispewshiligi nátiyjesinde dáslepki awır mashqalalar júzege kele basladı. Bulardıń barlıǵınan tısqarı, júz bergen kóshkiler menen de úlken qıyınshılıqlarǵa dus keldi. Kóshiwlerdiń aldın alıw ushın Kanaldıń belgili uchastkalarında qazıw tereńligin azaytıw kerek bolǵan.

Keńeytilgen kanaldıń maksimal turaqlı quwatlılıǵı jılına shama menen 600 million PC/UMS tonnaǵa teń. Tólemler kemeniń tonnajına qarap esaplanıwda dawam etpekte, ayırım jaǵdaylarda qulıplarǵa da baylanıslı. Jańa qulplar 2016-jıl 26-iyunda kommerciyalıq qatnawdı basladı. Úshinshi qulplar toplamı járdeminde kanaldı kesip ótken birinshi keme 2017-jılı rásmiy ashılıwı menen Qıtayǵa qaraslı «Cosco Shipping Panama» konteyner kemesi «Neopanamax» zamanagóy kemesi boldı.

## Derekler
# FotografiyaKirill

Fotokamera.
Fotografiya — arnawlı optikalıq ásbap fotoapparat járdeminde jaqtılıq bayqaǵısh fotografik materiallar (arnawlı element oralǵan qaǵaz, shıyshe, plyonka) de obiekttiń oqqora yamasa reńli suwretin payda etiw usılı ; sonday usılda alınǵan súwret. Pán, texnika hám sanaattıń zárúrli tarawı. Jaqtılıqtıń fotoapparatqa jaylanǵan fotomaterial (mas, fotoplyonka) dıń jaqtılıq bayqaǵısh qatlamında jasırın fotografik suwret payda etiw ózgesheligine tiykarlanǵan. Ximiyalıq fotografik qayta islengeni (ximiyalıq element — ashıltirgich tásir ettirip ashıltirilgani) den keyin kórinetuǵın suwret (oddin negativ, keyin pozitiv) payda boladı. Bul suwret fotonusxa (fotosurat) dep ataladı. Ashıltirgich quramına metol, gidroxinon, paraminofenol, amidol, glitsin, dietilparafenildiamin (reńli suwretler ushın ) hám basqa ximiyalıq elementlar kiredi. Ashıltirilgan suwretke bekkemlegish element (fiksaj) tásir ettirip, fotosurat bekkemlenedi. Bekkemlegish retinde natriy tiasulfat (giposulfit) tiykarındaǵı eritpeler (ádetde, suwdaǵı 25% li eritpesi) qollanıladı. Birpara fotografik processlerde «kaytar» fotomateriallardan paydalanıladı. Arnawlı ximiyalıq qayta islengeninen keyin olarda tikkeley pozitiv payda boladı.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# 17-iyul

|  |
| --- |
| ← **iyul** → |
| Dú | Si | Sá | Pi | Ju | She | Ek |
|   |   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |   |
| 2026-jıl |

|  |
| --- |
| 17-iyul |
| Bólegi | iyul |
| Hápte kúni | ekshembi, dúyshembi, siyshembi, sárshembi, piyshembi, juma, shembi |
|  |
| Category for births in this time period |  |
| Category for deaths in this time period |  |
| Commons galereyası | July 17 |
| Commons kategoriyası | 17 July |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Category:July 17 |
| 17 July |

## Bayramlar

## Waqıyalar

## Tuwılǵanlar

* 1954 — Angela Merkel, Germaniyanıń kancleri.

## Qaytıs bolǵanlar

* 1588 — Mimar Sinan, túrkiyalı orta ásir arxitektorı.
* 1918 — Nikolay II, Rossiya imperatorı.
* 1970 — Adam Smith, shotlandiyalı filosof.
* 2014 — Stepan Badalov, ózbekstanlı minerolog hám geoximik.

## Qosımsha qarań

## Derekler

* days.peoples.ru 2012-06-07 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.(russha)
# ÁmiwdáryaKirill

'*Ámiwdárya*
**Ámiwdárya** - Grekler Oks dep ataǵanlar. Jergilikli xalıq arasında dárya Jayhun atı menen belgili bolǵan. Dáryanıń uzınlıǵı 2400 km, dárya deltası 534 739 km². Ámiwdárya házirgi Tájikistannıń Pamir tawı eteklerindegi Panj hám Vaxsh dáryalarınıń birlesiwinen baslanıp Ózbekstan, Awǵanstan hám Túkrmenstan aymaqlarınan ótip, barǵan sayın qurıp baratırǵan Aral teńizine quyadı.

## Táriyxı

Ámiwdárya - Túrkistan úlkesindegi eń suwlı, iri dárya. Ámiwdáryanı grekler Oks, rimlikler Okosos, arablar Jayxun, jergilikli xalıqlar daslep Ókuz, Balx, Vaxsh, keyin Amul dep ataǵan. Ámiwdárya tómen hám orta dáwirde Qaraqum shóli arqalı ótip, Kaspiy teńizine quyılǵan. Bul haqqında Abu Rayhan Beruniy «Ámiwdárya táriyxı» shıǵarmasında jazıp qaldırǵan.

Ámiwdáryanı úyreniw, onı izertlew oǵada áyyemgi dáwirlerden baslanǵan. Sebebi, ol Orta Aziyanıń eń áhmiyetli suwǵarıw sistemasın payda etiw menen birge Orta Aziyanıń eń iri dáryası esaplanadı. Awǵanstandaǵı Hindikush taw dizbegi janbawırındaǵı muzlıqlardan baslanadı. Ámiwdáryanıń aǵısı tawlı Pamir-Alay úlkesinde payda bolǵannan soń, Kókitańnan batısqa tegislikke qaray, yaǵnıy Qızılqum hám Qaraqum shóllerinen aǵıp ótip, Aral teńizine quyadı. Tájikstannıń tawları dáryanı qaptal janbawırlarınan aǵıp túsip atırǵan muzlıqlardıń erigen suwı menen tınımsız toyındıradı. Ámiwdáryanıń aǵımı tiykarınan qar hám muzlıqlardan toyınatuǵın dáryalar qatarına  kiretuǵın Pandj hám Vaxsh dáryalarınıń birigiwinen payda boladı (olardıń joqarı aǵımındaǵı muzlıqlardıń maydanı 7,5 mıń km2). Muzlıq aǵımınıń úlesi shama menen 15% ti quraydı.

## Derekler

## Derekler
# PaytaxtKirill

**Paytaxt** — Mámleketiń yaki Administrativ (máselen, Avtonom respublika, Provinsiya, Shtat) rásmiy baslı Qala, degen mánisti ańlatadı. Ol jerde, Jokari hákimiyat: Mámleket basshınıń rezidentsiyası (yaki Prezidenttiń, Gubernatordıń rezidentsiyası), Parlament hám t.b. Jaylasadı.
# KonfuciyKirill

| Konfuciy |
| --- |
|  |
| Tuwılǵan sánesi | b. e. sh. 551 |
| Qaytıs bolǵan sánesi | b. e. sh. 479 |
| Qaytıs bolǵan jeri |  |

**Konfuciy** (qıtay tili: 孔子/孔夫子; pinyin: Kǒng zǐ/Kǒng Fūzǐ; Wade-Giles: K'ung-tzu/K'ung-fu-tzu; biziń eramızǵa shekemgi 551–479-jıllar) — Qıtaydıń klassik filosofı hám filosofiyalıq dialoglardınıń jazıwshısı. Óziniń shákirti Menguciy menen birge Konfuciy filosofiyasınıń tiykarın salıwǵa úles qosqan.

## Derekler
# Delta

**Delta** — dáryanıń teńiz yakı kólge quyılıw jerinde suwda aǵıp kelgen jınslardan payda bolǵan tegislik. Delta atı grek alfabettindegi D (delta) nıń bas haripten alınǵan. Nil dáryasınıń úshmúyesh deltası forman áne sol haripke uqsas bolǵanınan áyyemde sonday atalǵan. Deltada dárya suwı panja formasında kópten-kóp tarmaqlarǵa bólinip aǵadı. Waqıt ótiwi menen delta keńeyip, teńiz ishkerisine kirip bara beredi. Dárya aqızıǵı kóp hám iri bolsa yakı teńiz, kól suwı júzesi tómenlep baratırǵan yakı sayız bolsa, Deltanıń qáliplesiwi tezlesedi. Jılına bir neshe metrden bir neshe júz metrge shekem keńeyip baradı. Deltanıń forması hám maydanı túrlishe: Amazonka deltası — 100 mıń km², Ámiwdárya deltası — 19 mıń km², Volga deltası — 19 mıń km². Delta topıraǵı ónimli.

## Ádebiyat

* ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |

## Derekler
# Hakka tiliKirill

**Hakka** (客家話/客家话, pinyin: kèjiāhuà, Hakka tilinde *Hak-kâ-fa*) Qıtaydıń qubla bóleginde jasaytuǵın Hakkalar tárepinnen jaratılǵan Qıtay tillerı shańaraǵına kiretuǵın til esaplanadı. Sóylesiwshiler Qıtay, Tayvan hám Qubla Aziyanıń shıǵıs bóleklerinde 34 milliyon adamdı quraydı.
# UrbanizaciyaKirill

Urbanizaciya (latınsha urb — «qala») — bul qalalar hám qala xalqınıń ósiw, qala turmıs táriziniń keń tarqalıw procesi bolıp tábıladı. Qalalar eń áyyemgi dáwirlerde júzege kelip, awıllar menen birgelikte xalıq jasaw orınlarınıń eki tiykarǵı túrinen birin quraydı. Qalalar tariyxıy jaqtan sociallıq miynet bólistiriliwi nátiyjesinde payda bolǵan hám rawajlanǵan. Áyyemgi dáwirlerde qalalar ónermentshilik, sawda-satlıq administrativlik basqarıw, qorǵanıw isleri, diniy ibadatxana hám zıyaratxanalar tiykarında júzege kelgen. Tariyxtan belgili, birneshe mıń jıllar aldın Jer júzinde Fiva, Bobil (Vavilon), Ur, Afina, Rim, Aleksandriya, Karfagen, Maxenjo-Daro, Samarqand (Marokand) sıyaqlı iri qalalar bolǵan. Biraq haqıyqıy qalalasıw procesi tez pátler menen tek ǵana XIX ásirde, dáslep Evropada, keyin ala bolsa Arqa Amerikada baslandı. Bul jaǵday Batıs mámleketlerinde sol waqıtta júz bergen sanaat revolyuciyasınıń nátiyjesi boldı. Dúnyanıń rawajlanǵan

ellerinde bolsa urbanizaciya procesleri XX ásirdiń ortalarında socialekonomikalıq hám siyasiy tarawlardaǵı unamlı ózgerisler sebepli baslandı hám házirgi kúnge shekem joqarı pátler menen dawam etpekte.
# Insan rawajlanıwı indeksi

Insan rawajlanıwı indeksi kategoriyaların ańlatıwshı jáhán kartası (2021-jıl maǵlıwmatları tiykarında 2022-jılda baspadan shıqqan)
     Júdá joqarı (≥ 0,800)
     Joqarı (0,700-0,799)
     Ortasha (0,550-0,699)
     Tómen (≤ 0,549)
     Maǵlıwmatlar joq
**Insan rawajlanıwı indeksi (IRI)** — mámleketlerdiń yamasa regionlardıń insan resurslarınıń potencialın ańlatıwshı integrallıq kórsetkish bolıp, tiykarınan belgili bir aymaq turǵınlarınıń turmıs dárejesi, sawatlılıǵı, bilim dárejesi hám uzaq ómir kóriwi sıyaqlı parametrleri tiykarında anıqlanadı. Bul kórsetkish 2013-jılǵa shekem «Insan potencialınıń rawajlanıwı indeksi» (IPRI) dep júrgizilgen.

Kórsetkish túrli mámleketler hám regionlar turmıs dárejesin óz-ara ulıwma salıstırıw ushın standart qural bolıp tabıladı. Indeks 1990-jılda pakistanlı Maxbub ul-Xak basshılıǵındaǵı bir topar ekonomistler tárepinen islep shıǵılǵan bolıp, onıń konceptuallıq strukturası Amartiya Senniń miynetlerine bola jaratılǵan. Indeks Birlesken Milletler Shólkeminiń rawajlanıw programması tárepinen 1990-jıldan beri insaniyat potencialınıń rawajlanıwı boyınsha jıllıq esabatlarda daǵazalanadı.

Insan rawajlanıwı indeksin esaplawda tómendegi 3 parametr esapqa alınadı:

* Kútiliwdegi ómir kóriw dawamlılıǵı — uzaq jasaw itimallıǵın bahalaydı.
* Mámleket (region) xalqınıń sawatlılıq dárejesi (ortasha bilim alıwǵa ajıratılatuǵın jıllar sanı) hám kútiliwdegi oqıw dawamlılıǵı.
* Xalıqtıń turmıs dárejesi (jan basına tuwrı keletuǵın SAUP boyınsha esaplanǵan JMÓ tiykarında bahalanadı hám AQSh dollarında beriledi).

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Insan rawajlanıwı indeksi
* Insan rawajlanıwı quralları hám reytingleri
# Kalligrafiya

**Kalligrafiya** (grekshe *καλλιγραφία* — «shıraylı xat») — súwretlew óneriniń bir túri, shıraylı hám anıq jazıw óneri. Házirgi waqıtta kalligrafiya tiykarınan miratnamalarda hám toy qutlıqlaw xatlarında qollanıladı hámde graffiti, shriftlar hám qoljazba logotiplerindae, diniy ónerde, grafikalı dizaynda hám ayırım tariyxiy maǵlıwmatlarda qollanıladı.

## Derekler