Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Al-QudısKirill

**Yerusalim القُدس (al-Quds)Qudıs**, **Yerusalim** (ivritshe: *יְרוּשָׁלַיִם*, القُدس) Israildıń paytaxtı esaplanadı, xalıqaralıq jámiyet tárepinen tán alınbaǵan bolsada. Ol dúnyadaǵı adamlar úziliksiz jasap kelgen eń áyyemgi qalalarınıń biri.

Yerusalimeń úlken úsh din - Másixshilik, Islam hám Yahudiylik - ushın muqaddes qala esaplanadı. Ol Bibliyalıq waqıtlarda evreylerdiń diniy hám siyasiy orayı bolǵan. Bul qala xristianlar ushın da áhmiyetli sebebi Iysa Másixtıń ómirindegi kóp waqıylar usı jerde bolǵan. Musulmanlardıń iseniwinshe Muhammad Payǵambar usı jerde aspanǵa (mirajǵa) kóterilgen.

Yerusalim Jer Orta Teńizinen 64 kilometr qashıqlıqta jaylasqan. Ol átiraplarında kóp oypatlıqları bar tóbeshikli qala esaplanadı.

## Tariyxı

Ierusalim júdá eski qala. Ol úsh din ushın júdá áhmiyetli: Iudaizm, Xristian dini hám Islam dini. Bibliada jazılıwınsha Izraildiń ekinshi patshası Dawıt Patsha bul qalanı butparastlardan tartıp alǵan hám óz sarayın salǵan. Dawıttıń ulı Solomon Patsha Ierusalimde Xram qurdı. Keyinirek Iudanıń bas qalası bolıp turǵan waqıtta, Ierusalim Vavilon patshası Nebuchadnezzar II tárepinen qıyratıldı. Dawıt Patsha sarayı hám Solomon Xramı órtep jiberildi hám evreyler Vavilonǵa alıp ketildi. Jetpis jıldan keyin Persiya Patshası Kir evreylerge Ierusalimge qaytıwına hám Xramdı qayta qurıwǵa ruqsat beredi.

Keyinirek qala Rimliler tárepinen basıp alındı. Rim Imperatorına baǵınǵan Ullı Patsha Gerod, evreylerge unaw ushın Xramdı úkeytti. Xram ullılıǵı hám sulıwlıǵı menen dańq shıǵardı. Iysa Masix b.e. 33 jıl átirapinda Ierusalimde ólgen. B.e. 70-jılında evreyler Rimlilerge qarsı kóterilis qıldı, biraq Rimliler qalanı hám Xramdı qıyrattı. Ierusalimde jasaǵan evreyler qulǵa aylandı. Rimliler Ierusalimdi Latın at penen atadı. Sonnan berli Xram qayta qurılmadı, hám onıń tek ǵana diywalınıń bólegi házirgi waqıtqa shekem saqlanǵan.

Rim Imperiası ekige bólinip ketkennen keyin Ierusalim Vizantiya Imperiasına tiyisli boldı. Keyinirek olardan Musulmanlar basıp aldı. Musılmanlar Muhammad Payǵambar Ierusalimde beyishke barǵan dep isendi.

Keyinirek, Rim Papası Ierusalimdi qaytarıp alıw maqsetinde Batıs Evropadan Krest atlanısshıların jiberdi. Olar azǵana waqıt bul maqsetke eristi, biraq aqırında Sarakenlerge jeńildi. XX ásirge shekem Ierusalim Osman Imperiyasınıń bólegi bolıp keldi.

Ierusalimnıń «Taza qalası» eski tas diywallarda sırtta jaylasqan bólegi esaplanadı. Taza qala 1800-jıllarda salınıp basladı. Mishkenot Sháannanim, Mea Shearim, hám Buxara bólegi taza qalanıń eń birinshi rayonlarınan esaplanadı.

1949-jılı, Arab-Izrail Urısınıń aqırında, Ierusalim Izrail hám Iordania tárepinen bólip alındı. Izrail qalanıń batıs tárepine iyelik etti. Iordania Eski Qalanı ózine qamtıǵan shıǵıs tárepine iyelik etti. Izrail 1967-jılı Altı Kúnlik Urısta qalanı tolıǵı menen basıp aldı. Búgingi kúnde Palestinalilar hám Izraillılar Ierusalimdi ózleriniń bas qalası dep esaplaydı.

Ierusalim panoramasi
# MatematikaKirill

**Matematika** (áyyemgi grekshe: *μάθημα* — úyreniw, ilim) — real obyektlerdiń formaların sanaw, ólshew hám bayan etiw ámellerine táriyxıy jaqtan tiykarlanǵan qurılıs, tártip hám qatnasıqlar haqqındaǵı ilim. Matematik obyektler real yaki basqa matematik obyektlerdiń ózgesheliklerin ideallastırıw hám sol ózgesheliklerdi formal tilde jazıw arqalı dóretedi..

### Bólimler

* Algebra
* Optimallıq teoriyası
* Analizm
* Geometriya
* Topologiya
* Sanlar teoriyası
* Kombinatorika
* Logika
* Differensial teńlemeler
* Kompleks sanlar

### Sırtqı siltemeler
# Addis AbebaKirill

**Addis Abeba** — Efiyopiyanıń paytaxtı.

### Galleriya

* Arat Kilo Monumenti
* Commertsial Bank Efiyopia
* Meskel Square
* St George's Kafedralı
* Hager Fikir Teatrı (Aprel 2006)
* Efiyopia Radio hám Televidiniye imáratı
* Efiyopia Federal Policiyası
* Tewodros Square and Sebastopol Cannon

* Addis Abeba
* Addis Abeba
* Addis Abeba qala orayı
* Churchill esteligi -
* Taitu Miymanxanası
* Addis Abeba Stadionı
* Efiyopia milliy múzeyi
* Gulele

## Derekler
# Operaciyalıq sistemaKirill

thumb|Desktop kompyuterlerinde kúndelikli qollanılatuǵın baǵdarlamalar sistemasında Operatsion Sistemanıń jaylasqan ornın kórsetiwshi struktura

**Operatsion sistema** (kóbinese *OS* hámde *O/S* dep qısqartıladı) kompyuter sistemasınıń baǵdarlama komponenti bolıp, kompyuterdiń sheklengen resursların basqarıw hám koordinatsiya háreketlerine juwap beredi.

Házirgi dáwir operatsion sistemalarına Microsoft Windows, Mac OS, Linux, BSD hám Solarislerdi mısal qılıp keltiriw múmkin. Desktop hám notebook kompyuterleri arasında Microsoft Windows jetekshi esaplanıp kelmekte, al serverlerge kóbinese Linux yamasa Unix-sıyaqlı sistemalar qoyıladı.
Bexruz ne ekenligin bilmeydi elegeshin bilmeydi.

## Derekler
# AdobeKirill

Adobe|  |
| Túri | Public |
| Tarmaǵı | Software |
| Uranı | Better by Adobe |
| Qashan tiykar salınǵan | Úlgi:Bayraqlastırıw/United States Mountain View, California (1982) |
| Baslıqlar | Charles Geschke, Founder John Warnock, Founder Shantanu Narayen, President & CEO |
| Ónim(ler)i | See complete products listing |
| Aylanba dárámatı | ▲ $3.157 billion USD (2007) |
| Jumısshılar sanı | 6,677 (December 2007) |
| Websaytı |  |

**Adobe Inc**  aldınǵı **Adobe Systems Incorporated**, AQShtıń kompyuter baǵdarlamaların islep shıǵarıwshı kompaniyası, California shtatınıń San Jose qalasında jaylasqan.

## Derekler
# Mozambik buǵazı

**Mozambik buǵazı** (malag. *Lakandranon'i Mozambika*, port. *Canal de Moçambique*, franc. *Canal du Mozambique*) — Hind okeanınıń batıs bólegindegi Afrika kontinenti hám Madagaskar atawın ajıratıp turatuǵın buǵaz. Ol jer júzindegi eń uzın buǵaz bolıp, uzınlıǵı shama menen 1760 kilometr, buǵazdıń eń tar jerindegi eni - 422 kilometr, eń kishi talveg tereńligi - 117 metr, eń úlken tereńligi - 3292 metr.

Buǵaz arqalı Afrika jaǵaların boylap arqadan qublaǵa baǵıtlanǵan, Iyneli tumsıǵı arqalı ótetuǵın, 1-1,5 uzel tezligindegi turaqlı aǵıs ótedi.

## Payda bolıw tariyxı

Bunnan 150 million jıl aldın (mezozoy dáwirinde) áyyemgi superkontinent Gondvana eki bólekke bólingen: batıs (Afrika, Arabstan hám Qubla Amerika) hám arqa (Avstraliya, Antarktida, Madagaskar hám Hindistan). Olardıń shegarası Mozambik buǵazı edi. 125 million jıl aldın Arqa Gondvana "Indigaskar" hám Avstraliya-Antarktidaǵa bolinip, olar arasında Hind okeanı qáliplese baslaǵan. 90 million jıl aldın Hindistan hám Madagaskardıń bir-birinen ajıralıwı júz berdi. Solay etip, Mozambik buǵazı júz million jıldan artıq waqıttan berli bar.
# Salqın urısKirill

**Salqın urıs** ekinshi jer-júzlik urıstan keyingi dáslepki jıllardıń áhmiyetli ózgesheligi bolıp tabıladı. «Salqın urıs»tıń kelip shıǵıwına Sovetler Soyuzı hám AQSh ortasındaǵı uzaq dawam etken kelispewshilikler sebep boldı. AQSh tıń Sovetler Soyuzında 1917-jıl rus revolyutsiyası nátiyjesinde ornatılǵan bolsheviklik dúzimin diplomatiyalıq túrde tek ǵana 1933-jılı tán aldı.

Hátteki bunnan keyinde SSSR ǵa gúman menen qarap keldi. Biraqta ekinshi jer júzlik urıs waqtında bul eki mámleket bir-biri menen awqamlas bolıp «Berlin oǵı» mámleketleri menen tabıslı gúresiw ushın óz kelispewshiligin jasırdı. Urıstan keyin olar ortasındaǵı qarama-qarsılıq jańadan birinshi orınǵa shıqtı. AQSh dúnyanıń basqa mámleketleri menen óziniń erkinlik, teńlik hám demokratiya kontseptsiyasın iske asırıwǵa shaqırdı. Puqaralıq urıslar hám imperiyanıń qulawınan keyingi tınıshsız dúnyaǵa Amerika turaqlılıqtı ornatıwǵa onı tek ǵana paraxat jol menen iske asırıwǵa umtıldı. 1929-1940-jıllardaǵı «Ullı depressiya» (Túskinlik) sabaqların túsingen AQSh óziniń awıl xojalıq hám sanaat ónimlerin emes, pútkil ekonomikada ǵárezsizlik ornatıw ushın eksportqa zárúr bolǵan Batıs Evropa elleri ónimlerine jańa bazarlardı dúziwde bajıxana tosqınlıqların qısqırtıwǵa háreket etti. Xalıq aralıq sawda erkinligi AQSh tıń ekonomikalıq ósiwiniń stimulı hám basqada AQSh penen awqamlas mámleketlerde turaqlılıq hám doslıq qatnasıqlardıń deregi sıpatında kózge tústi.

Al SSSR diń óz programması boldı. Kúshli Oraylasqan Rus tariyxıy dástúri, Patshalıq húkimi Amerikalıq demokratiyadan kúshli ózgeshelendi. Klasslıq gúres hám Kommunistlik idieologiyaǵa tiykarlanǵan qúdiretli mámleket II jer júzlik urıs waqtında hám urıstan keyingi dáwirde de Sovetlik siyasattı dawam etti. Basqınshılıq urıs 20 mln Ruslardıń ómirin qurban etti. Sovetler Soyuzı óz ekonomikasın tiklewge hám qıyın jaǵdaydan shıǵıwǵa háreket etti. Sovet mámleketi kóbinese batıs shegaralardan qáwiplendi. Germaniyanıń basqınshılıǵın saplastırǵannan keyin, bunday basqınshılıqtı boldırmawǵa qarar etti. Sonlıqtan Shıǵıs Evropada Sovet mámleketi talap etken siyasiy rejimlerdiń hám jabıq shegaralardıń bolıwı talap etildi. Biraqta Amerika Qurama Shtatı urıs barasında Polsha Chexoslovakiya hám basqada Oraylıq hám shıǵıs Evropa mámleketleriniń ǵárezsizligin hám suverenitetin talap etti.
# Arizona

**Arizona** — AQShta jaylasqan shtatlardıń biri. Paytaxtı — Phoenix qalası. Amerika Qurama Shtatları quramına 1912-jılı 14-fevralda kirgen, onnan aldın Arizona Territory bolǵan.

*
*
*

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
# 5-fevralKirill

|  |
| --- |
| ← **fevral** → |
| Dú | Si | Sá | Pi | Ju | She | Ek |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |   |
| 2026-jıl |

|  |
| --- |
| 5-fevral |
| Bólegi | fevral |
| Duration: 2 seconds.0:02 |
| Hápte kúni | ekshembi, dúyshembi, siyshembi, sárshembi, piyshembi, juma, shembi |
| Category for births in this time period |  |
| Category for deaths in this time period |  |
| Commons galereyası | February 5 |
| Commons kategoriyası | 5 February |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Category:February 5 |
| 5 February |

**5-fevral** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 36-kúni hám fevral ayınıń 5-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 329 (kabisa jılında 330-) kún qaladı.

## Bayramlar

## Waqıyalar

## Tuwılǵanlar

## Qaytıs bolǵanlar

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
# 28-fevral

|  |
| --- |
| ← **fevral** → |
| Dú | Si | Sá | Pi | Ju | She | Ek |
|   |   |   |   |   |   | 1 |
| 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |   |
| 2026-jıl |

|  |
| --- |
| 28-fevral |
| Bólegi | fevral |
| Event interval | 1 jıl |
| Hápte kúni | ekshembi, dúyshembi, siyshembi, sárshembi, piyshembi, juma, shembi |
| Category for births in this time period |  |
| Category for deaths in this time period |  |
| Commons galereyası | February 28 |
| Commons kategoriyası | 28 February |
| Temanıń tiykarǵı kategoriyası | Category:February 28 |
| 28 February |

**28-fevral** —  Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń 59-kúni hám fevral ayınıń 28-kúni. Bul sáne kirip kelgende jıldıń aqırına shekem 306 (kabisa jılında 307-) kún qaladı.

## Bayramlar

## Waqıyalar

## Tuwılǵanlar

* 1955 — Gilbert Gottfried, amerikalı kino hám televideniye aktyorı.

## Qaytıs bolǵanlar

* 1925 — Friedrich Ebert, nemec siyasatshısı, Germaniyanıń birinshi prezidenti (1919-25).

## Qosımsha qarań

## Derekler

## Siltemeler
# Malay tiliKirill

**Malay tili** (óz atı: *Bahasa Melayu*) — avstroneziya tillerinen biri (Malayya-Polineziya bólimi, batıs toparı). Bul tilge qarata 1970-1990-jıllarda Malayziyada "malayziya tili" ataması da isletilgen.

Sumatra atawında, Malay yarım atawında, Kalimantan atawınıń qırǵaq boyındaǵı aymaqlarında, sonıń menen birge, bir qatar kishi atawlarda tarqalǵan.

Jazıwı latın álipbesine tiykarlanǵan.

## Derekler

* K. Alexander Adelaar. Where does Malay come from? Twenty years of discussions about homeland, migrations and classifications / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. — 2004-01-01. — Vol. 160, iss. 1. — P. 1–30. — ISSN 2213-4379 0006-2294, 2213-4379. — doi:10.1163/22134379-90003733.