# LeksikografiyaKirill

**Leksikografiya** — leksikalardı úyreniw hám sózlikler dúziw óneri. Ol eki bólek akademiyalıq pánge bólinedi:

* **Ámeliy leksikografiya** — sózliklerdi dúziw, jazıw hám redaktorlaw óneri yamasa kásibi.
* **Teoriyalıq leksikografiya** — tildiń leksikadaǵı (sózlik quramındaǵı) leksemalardıń semantikalıq, orfografiyalıq, sintagmatikalıq hám paradigmatikalıq ózgesheliklerin ilimiy izertlew, sózliklerdegi maǵlıwmatlardı baylanıstırıwshı sózlik komponentleri hám strukturaları teoriyaların islep shıǵıw, paydalanıwshılardıń belgili bir jaǵdaylarda informaciyaǵa bolǵan mútájliklerin hám paydalanıwshılardıń baspa hám elektron sózliklerge kirgizilgen maǵlıwmatlarǵa qalay jaqsıraq kire alıwın izertleydi. Bul geyde «metaleksikografiya» dep te ataladı.

Leksikologiyanıń anıqlaması boyınsha, onıń leksikografiyadan ayırmashılıǵı haqqında ayırım kelispewshilikler bar. Ayırımlar «leksikologiya» sózin teoriyalıq leksikografiyanıń sinonimi sıpatında qollanadı; basqalar onı belgili bir tildiń sózlik qorına tiyisli lingvistika tarawı dep esaplaydı.

Leksikografiya menen shuǵıllanıwshı adam **leksikograf** dep ataladı.

## Alǵı sóz

Tilde hár túrli sózlikler dúziw ushın til leksikasın jıynaw, hár bir leksikalıq birliktiń mánilerin anıqlaw hám olarǵa sıpatlama beriw talap etiledi. Bul máseleler menen sózlikler dúziw arqalı sáykes tildiń leksikasına sıpatlama beretuǵın leksikograf1 tarawı shuǵıllanadı.

Leksikografiya leksikologiya iliminiń nátiyjelerine súyenedi. Hár qıylı sózlikler dóretiwdiń nátiyjelerin ilimiy jaqtan tallaw arqalı, sózlikler dúziwdiń eń jaqsı úlgilerin endiriw arqalı, sózlerdiń semantikalıq mánilerin toparlarǵa bóliwde semoseologiyanıń jetiskenliklerinen paydalanıw arqalı leksikologiya óz teoriyaların dóretedi hám jetilistirip baradı. Teoriyalıq jaqtan ilimiy dálillemelerge iye, ámeliy jaqtan paydalanıwǵa ońay sapalı sózlikler dóretiw máseleleri leksikografiya iliminiń jetiskenliklerine tikkeley baylanıslı. Qanday sózlik bolsada birden dúzilmeydi. Ol ushın úlken teoriyalıq jumıslar alıp barıw talap etiledi. Ayrıqsha sóz mánileriniń tipleri, polisemiya menen omonimiya hám olardıń ayırmashılıǵı, sózlerdiń sinonimlik qatarlarınıń sózlikte beriliwi, frazeologizmlerdiń sózlikte beriliw jolları, sózlikte beriliwi tiyis bolǵan dórendi sózlerdiń shegarası, sózlerge beriletuǵın anıqlamanıń mazmunı, sózlerdiń stillik, emocionallıq-ekspressivlik qosımsha mánileri, sózlerdi álipbe tártibinde sózlikte jaylastırıw hám t.b. haqqında aldın ala ilimiy dálilli kelisilgen bir pikirge kelip alıp bolǵannan soń ǵana anaw yamasa mınaw sózlikti dúziwge kirisiw múmkin.

Kórinip turǵanınday, sózliklerdi dúziw ushın bárinen burın leksikologiyanıń (ayrıqsha semaselogiya hám frazeologiyanıń), onnan keyin fonetika hám grammatikanıń qaǵıydalarınan paydalanıladı. Máselen, sózlerdiń mánilerin túsindiriw menen baylanıslı túsindirme, awdarma sózlikler dúziwde semaseologiyadan paydalanıladı. Sózlikti qurastırıwda sózlerge grammatikalıq sıpatlama beriwde, qaysı sóz shaqabına qatnaslı ekenin kórsetiwge tuwra keledi. Bul jaǵdayda morfologiyadan paydalanıladı. Ayırım sózliklerde anaw yamasa mınaw sózdiń yamasa onıń ayırım mánileriniń qaysı stilge tán ekenin kórsetiwge tuwra keledi. Bul ushın stilistikalıq tallaw jasaw talap etiledi. Usı jaǵdayda stilistikadan paydalanıladı.

## Itibar

Ulıwma alǵanda, leksikografiya ulıwma sózliklerdiń dizaynı, dúziliwi, qollanılıwı hám bahalanıwına itibar qaratadı, yaǵnıy ulıwma qollanıwdaǵı tildi súwretleytuǵın sózliklerge. Bunday sózlik ádette ulıwma sózlik yamasa LGP sózligi (Ulıwma maqsetler ushın til) dep ataladı. Arnawlı leksikografiya arnawlı sózliklerdiń dizaynı, dúziliwi, qollanılıwı hám bahalanıwına dıqqat awdaradı, yaǵnıy bir yamasa bir neshe qánigelik tarawlarınıń (salıstırmalı túrde sheklengen) lingvistikalıq hám faktlı elementler toplamına arnalǵan sózliklerge, mısalı, yuridikalıq leksikografiya. Bunday sózlik ádette arnawlı sózlik yamasa arnawlı maqsetler ushın til sózligi dep ataladı hám Nielsen 1994-jılǵı miynetine tiykarlanıp, arnawlı sózlikler kóp tarawlı, bir tarawlı yamasa kishi tarawlı sózlikleri bolıp bólinedi.

Házirgi waqıtta leksikografiyanıń óz aldına ilimiy pán ekenligi hám ámeliy lingvistikanıń kishi tarawı emes ekenligi keń qabıl etilgen, sebebi leksikografiyada tiykarǵı izertlew obyekti sózlik bolıp tabıladı.

Leksikografiya — bul leksikografiyalıq jumıstı sáwlelendiretuǵın hám jámiyetlik paydalanıw ushın arnalǵan kitaplar, kompyuter programmaları yamasa maǵlıwmatlar bazaların jaratıw ámeliyatı. Bularǵa sózlikler hám sinonimler sózligi kiredi, olar keń qoljetimli resurslar bolıp, imla, aytılıw hám mánis sıyaqlı leksikologiyanıń hár qıylı aspektlerin usınadı.

Leksikograflar ápiwayı sózlerdi anıqlaw, sonday-aq qospa yamasa quramalı sózlerdi yaki kóp mánili sózlerdi anıq túsindiriw usılların tabıw wazıypası júklengen. Olar jáne de qaysı sózlerdi sózlikte saqlaw, qosıw yamasa alıp taslaw haqqında sheshim qabıl etedi. Olar leksikalıq materialdı (ádette alfavit boyınsha) túsiniw hám navigaciyanı ańsatlastırıw ushın jaylastırıwǵa juwapker.

## Etimologiya

Inglis tilinde 1680-jılı payda bolǵan «leksikografiya» sózi grek tilindegi λεξικογράφος (lexikographos), «leksikograf» sózinen kelip shıqqan, ol λεξικόν (lexicon), λεξικός (lexikos) sózine biytárep bolıp, «sózlerge tiyisli» degen mánisti ańlatadı, λέξις (lexis) sózinen, «sóylew», «sóz» (óz gezeginde λέγω (lego), «aytıw», «sóylew» sózinen) hám γράφω (grapho), «qırıw, jazıw, jazba túrde sáwlelendiriw» sózlerinen kelip shıqqan.

## Aspektler

Ámeliy leksikografiyalıq jumıs bir neshe iskerliklerdi óz ishine aladı, hám jaqsı islengen sózliklerdi dúziw tómendegi aspektlerdiń hámmesin yamasa ayırımların itibarǵa alıwdı talap etedi:

* itibarǵa alınǵan paydalanıwshılardıń profilin anıqlaw (yaǵnıy, lingvistikalıq hám lingvistikalıq emes qábiletler) hám olardıń mútájliklerin anıqlaw
* sózliktiń kommunikativlik hám kognitivlik funkciyaların anıqlaw
* sózliktiń komponentlerin tańlaw hám shólkemlestiriw
* sózlikte maǵlıwmatlardı usınıw ushın sáykes strukturalardı tańlaw (yaǵnıy, ramka strukturası, bólistiriw strukturası, makro-struktura, mikro-struktura hám kross silteme strukturası)
* sistemalastırıw ushın sózler hám affikslerdi tańlaw
* kollokaciyalar, sóz dizbekleri hám mısallardı tańlaw
* lemmatizaciya etiliwi kerek bolǵan hárbir sóz yamasa sóz bólegi ushın lemma formaların tańlaw
* sózlerdi anıqlaw
* anıqlamalardı shólkemlestiriw
* sózlerdiń aytılıwın kórsetiw
* kerek bolǵan jerlerde anıqlamalar hám aytılıwlardı stil hám dialekt boyınsha belgilew
* eki hám kóp tilli sózliklerde ekvivalentlerdi tańlaw
* eki hám kóp tilli sózliklerde kollokaciyalardı, sóz dizbeklerin hám mısallardı awdarıw
* basılǵan hám elektron sózliklerde paydalanıwshılardıń maǵlıwmatlarǵa erisiwiniń eń jaqsı usılın jobalastırıw

Leksikografiyanıń bir áhmiyetli maqseti — sózlik paydalanıwshıları ushın leksikografiyalıq informaciya shıǵınların múmkin bolǵanınsha tómen tutıw. Nielsen (2008) sózlikler dúziwde leksikograflar itibarǵa alıwı kerek bolǵan tiyisli aspektlerdi usınıs etedi, sebebi olardıń hámmesi paydalanıwshılardıń belgili sózlikler haqqındaǵı tásirine hám haqıyqıy qollanıwına tásir etedi.

Teoriyalıq leksikografiya leksikografiya menen birdey aspektlerdi qamtıydı, biraq keleshektegi sózliklerdiń sapasın jaqsılay alatuǵın principlerdi islep shıǵıwǵa baǵdarlanǵan, mısalı, maǵlıwmatlarǵa erisiw hám leksikografiyalıq informaciya shıǵınları jaǵınan. Bunday akademiyalıq sózlik izertlewleriniń bir neshe kóz-qarasları yamasa tarawları ajıratılǵan: 'sózlik sını' (bir yamasa bir neshe sózliktiń sapasın bahalaw, mısalı, sın pikirler arqalı (Nielsen 1999 qarań)), 'sózlik tariyxı' (belgili bir sózlik túriniń yamasa belgili bir el yamasa tildegi leksikografiyanıń dástúrlerin izertlew), 'sózlik tipologiyası' (hár qıylı anıqlama jumıslarınıń janrların klassifikaciyalaw, mısalı, sózlik hám enciklopediya, bir tilli hám eki tilli sózlik, ulıwma hám texnikalıq yamasa pedagogikalıq sózlik arasındaǵı ayırmashılıqlar), 'sózlik strukturası' (sózlikte informaciyanıń beriliwiniń hár qıylı usılların formatlaw), 'sózlik qollanıwı' (sózlik paydalanıwshılarınıń anıqlama isleri hám kónlikpelerin baqlaw) hám 'sózlik IT' (sózlik dúziw processine kompyuter járdemin qollanıw).

Áhmiyetli máselelerdiń biri — 'eki tilli leksikografiya', yaǵnıy eki tilli sózlikti barlıq aspektlerinde dúziw hám paydalanıw (mısalı, Nielsen 1994 qarań). Bul tiptegi sózliktiń salıstırmalı uzaq tariyxına qaramastan, kóbinese onıń bir tilli sózlikke salıstırǵanda bir qatar jaqlarınan kemirek rawajlanǵanı aytıladı, ásirese tillerdiń biri úlken til bolmaǵan jaǵdaylarda. Anıqlama jumıslarınıń barlıq janrları tiller aralıq versiyalarda joq, mısalı, arnawlı maqsetler ushın til (LSP), úyreniwshiler hám enciklopediyalıq túrleri, degen menen geyde bul mashqalalar jańa kishi túrlerdi payda etedi, mısalı, Xornbiydiń (Oksford) Inglisshe-qıtaysha Joqarı dárejeli úyreniwshiler sózligi sıyaqlı 'yarım eki tilli' yamasa 'eki tilli' sózlikler, olar bar bolǵan bir tilli sózliklerdi awdarıw arqalı islep shıǵılǵan.

## Tariyxı

Leksografiyanıń izleri erte dáwirde, bizdiń eramızǵa shekemgi 4-mıńjıllıqtıń aqırında tabılǵan, birinshi belgili mısallar Uruk qalasınan tabılǵan shumer sına jazıwlı tekstler bolıp esaplanadı. Áyyemgi leksografiya kóbinese tildiń leksikasın hújjetlestiriwshi sóz dizimlerinen ibarat bolǵan. Basqa da ertedegi sóz dizimleri mısır, akkad, sanskrit hám eblait tillerinde tabılǵan hám bir tilli hám eki tilli sóz dizimleri túrinde bolǵan. Olar hár qıylı usıllar menen shólkemlestirilgen, sonıń ishinde tema hám sóz shaqabı boyınsha. Birinshi keń kólemli glossalar, yaǵnıy anıqlamaları bar sóz dizimleri shama menen b.e.sh. 300-jıllarda payda bola basladı hám pán turaqlı rawajlana basladı. Uzınıraq glossalar áyyemgi ádebiy mádeniyatlarda, sonıń ishinde Greciya, Rim, Qıtay, Hindstan, Sasaniy Persiya hám Orta Shıǵısta payda bola basladı. 636-jılı Sevilyalı Isidor birinshi rásmiy etimologiyalıq jıynaqtı baspadan shıǵardı. «Dictionarium» sózi bul tiptegi tekstke birinshi ret XIV ásirdiń aqırında qollanıldı.

XV ásirde Gutenbergtiń baspa stanogınıń oylap tabılıwı hám keń tarqalıwı menen leksikografiya gúllep-jasnadı. Sózlikler taz pát penen keńirek tarqaldı hám olardıń maqseti leksikalıq bilimlerdi saqlaw usılınan leksikalıq informaciyanı tarqatıw usılına ózgerdi. Házirgi waqıttaǵı leksikografiyalıq ámeliyatlar XVIII hám XIX ásirlerde qáliplese basladı, oǵan Semyuel Djonson, Vladimir Dal, Grimm tuwısqanları, Noa Vebster, Djeyms Myurrey, Piter Mark Roje, Djozef Emerson Vuster hám basqalar sıyaqlı belgili leksikograflar basshılıq etti.

XX ásir dawamında kompyuterlerdiń oylap tabılıwı leksikografiyanı jáne ózgertti. Úlken maǵlıwmatlar bazasına kiriw múmkinshiligi menen leksikalıq dálillerdi tabıw ádewir tezlesti hám ańsatlastı. Korpus izertlewleri jáne de leksikograflarǵa usı dáliller tiykarında sózdiń hár qıylı mánislerin ayırıp kórsetiwge múmkinshilik berdi. Sonıń menen bir qatarda, leksikograflar endi álipbe tártibi sıyaqlı dástúrli leksikografiyalıq tártipke baylanıp qalmastan, sızıqlı emes usılda isley alatuǵın boldı.

XXI ásirdiń baslarında jasalma intellekttiń tez pát penen keń tarqalıwı dástúrli túrde kóp waqıt hám dıqqat talap etetuǵın tarawǵa tásir ete basladı. Jasalma intellekttiń payda bolıwın ayırımlar «leksikografiyanıń aqırı» dep atadı. Basqalar bolsa, tildiń ayrıqsha adamgershilikli mazmunın izertleytuǵın tarawda adam leksikografları eskirip qaladı degen pikirge gúman menen qaraydı.

## Derekler