# NevaKirill

Neva dáryası basseyni
**Neva** (/ˈniːvə/ Úlgi:Respell, UK also /ˈneɪvə/ Úlgi:Respell; rus: Нева́, IPA: [nʲɪˈva] ) — Rossiyadaǵı dárya, Leningrad wálayatı hám Sankt-Peterburg aymaqları boylap aǵıp ótedi, Ladoga kóli menen Nev gubasın, Fin qoltıǵı menen Baltıq teńizin tutastıradı.

Uzınlıǵı 74 km, basseyn maydanı 281 mıń km². Neva — Ladoga kólinen aǵatuǵın birden-bir dárya. Neva jaǵalarında Sankt-Peterburgtan basqa jáne úsh qala jaylasqan: Shlisselburg, Kirovsk, Otradnoe hám basqa bir neshe onlap xalıq punktleri bar. Barlıq jolları boylap, Volga-Baltika hám Belomor-Baltika suw jollarınıń bir bólegi bolıp esaplanadı.

## Dıqqatqa ılayıq orınlar

Neva boyındaǵı turistlik dıqqatqa ılayıq orınlardıń kópshiligi Sankt-Peterburg qalasında jaylasqan bolsa da, dáryanıń joqarı aǵımı boylap, Leningrad wálayatında birneshe tariyxıy orınlar bar. Olarǵa 1323-jılı Neva dáryasınıń baslanǵan jerinde, Petrokrepost qoltıǵınıń qubla-batısında, Shlisselburg qalasına jaqın jaylasqan Orexovıı atawında qurılǵan «Oreshek» qalası kiredi. Shlisselburg qalasınıń jaǵalawında Pyotr I ge arnalǵan estelik bar. Qalada «Blagoveshchensk» soborı (1764–95) hám 1739-jılı qurılǵan, ele de xızmet kórsetip atırǵan Áwliye Nikolay pravoslav shirkewi bar. Dárya jaǵasında «Pokrov» shirkewi jaylasqan. 2007-jılı tiklengen bul imarat Onega kóliniń qubla jaǵalawında turǵan tariyxıy shirkewdiń aǵashtan islengen kóshirmesi esaplanadı. Ol shirkew 1708-jılı qurılǵan hám 1963-jılı janıp ketken. Onıń ataqlı «Kiji Pogostı»nıń dáslepki úlgisi ekenligine iseniledi.

Eski Ladoga kanalı XVIII ásirdiń birinshi yarımında qurılǵan bolıp, ol Ladoga kóli jaǵalawı boylap Volxov hám Neva dáryaların baylanıstıratuǵın suw transportı jolı esaplanadı. Onıń ayırım tariyxıy imaratları, mısalı tórt kameralı granit shlyuz (1836) hám kópir (1832) saqlanıp qalǵan.

* XIX ásirdegi súwretlew ónerinde Neva dáryası
* Muz qatqan Neva dáryası ústindegi kún batısı

## Áhmiyetli hádiyseler

1963-jıl 21-avgust kúni Sovetlerdiń eki motorlı Tu-124 jolawshı samolyotı Finlandiya temir jol kópiri jaqınında Neva dáryasına kútilmegen suwǵa qonıw háreketin ámelge asırdı. Samolyot 1963-jıl 21-avgust kúni saat 08:55 te Tallinn-Ülemiste aeroportınan (TLL) bortında 45 jolawshı hám jeti ekipaj aǵzası menen hawaǵa kóterildi hám Moskva-Vnukovo (VKO) aeroportına qonıwı kerek edi. Hawaǵa kóterilgennen keyin, ekipaj aldınǵı shassi tireginiń jıynalmaǵanın bayqadı hám Tallinndegi duman sebepli jerdegi basqarıw orayı párwaz baǵıtın Leningradqa (LED) ózgertti. Sankt-Peterburg ústinde 1,650 feet (500 m) biyiklikte aylanıp júrgen waqıtta, anıq bolmaǵan jaǵdaylar (janar-maydıń jetispewshiligi faktorlardıń biri boldı) sebepli eki motorı da toqtap qaldı. Ekipaj dáryanıń ayırım kópirlerine hám 1898-jılı qurılǵan parlı tugboat kemege soqlıǵısıwǵa sál-pál qalǵan halda Neva dáryasına kútilmegen jaǵdayda qondı. Tez járdem kemesi samolyotqa qaray asıqtı hám onı jaǵaǵa tartıp shıqtı. Samolyot ushıwshısı dáslep jumısınan bosatıldı, biraq keyinirek jumısına qayta tiklendi hám «Qızıl Juldız ordeni» menen sıylıqlandı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* "Neva" *Encyclopædia Britannica* (11shı ed.) 1911
* Úlgi:Cite NIE
* Neva dáryası 21-mart 2007 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. (russha)
* ««Muz tramvayı» xızmetiniń foto-toplamına siltemeler» (ru). 31-yanvar 2013 sánesinde túp nusqadan arxivlendi.