Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# GeometriyaKirill

**Geometriya** (Áyyemgi Greksheden: γεωμετρία; *geo-* "jer", *-metron* "ólshew") matematikanıń bir bólimi bolıp, ol forma, ólshem, figuralardıń salıstırmalı jaylasıwı hámde boslıqlardıń sıpatların úyreniwshi ilim esaplanadı.

* Trigonometriya
* Kópjaqlılar
* Prizma
* Piramida

## Tariyxı

Geometriyaǵa tiyisli dáslepki túsinikler áyyemgi Bobilde payda bolǵan. Sonlıqtan tariyxshılar Pifagor teoremasın Bobilde tabılǵan dep esaplaydı.
# Google Fonts

**Google Fonts** (burınǵı atı **Google Web Fonts**) — bul Googleǵa tiyisli kompyuter shrifti hám veb-shrift xızmeti. Bul biypul hám ashıq kodlı shriftler toparların, kitapxananı kóriw ushın interaktiv veb-katalogtı, sonday-aq CSS hám Android. arqalı shriftlerdi paydalanıw ushın API-lerdi óz ishine aladı. Google Fonts sonday-aq Google Workspacetiń Docs, Sheets, Drawings hám Slides sıyaqlı programmalıq támiynatları menen de qollanıladı.

Google Fonts kitapxanasındaǵı eń ataqlı shriftlerge Roboto, Open Sans, Lato, Oswald, Montserrat hám Source Sans Pro kiredi. Sonday-aq, Google Fonts kitapxanasında National Fonts hám PT Fonts shriftleri de qoljetimli.

## Tariyxı

Google Fonts 2010-jılı iske qosıldı hám 2011, 2016, 2020 hám 2023-jılları jańalanıp turdı.

2020-jıl 3-martta Google katalog veb-saytın ózgeriwshi shriftlerdi qollap-quwatlaw imkaniyatı menen jańaladı. 2021-jıl 2-martta Google Fonts toparı ashıq kodlı belgishelerdi qollap-quwatlaw qosılıp atırǵanın járiyaladı.

## Shriftler kitapxanası

2025-jıl may ayı boyınsha, Google Fontsta 1821 shriftler toparı, sonıń ishinde 468 ózgeriwshi shriftler toparı bar.

Kitapxana Google Fontstıń GitHub repozitoriyi arqalı qollap-quwatlanadı, onda barlıq shrift faylların tikkeley alıwǵa boladı. Kópshilik shriftlerdiń derek kodları Google Fontstıń GitHub shólkemi ishindegi git repozitoriylerinen qoljetimli bolıp, olar Google Fonts jámiyetshiligi tárepinen qollanılatuǵın erkin programmalıq támiynat quralları menen birge usınılǵan.

### Licenziyalar hám tarqatıw

Shriftlerdiń kópshiligi SIL Open Font License 1.1 licenziyası astında shıǵarılǵan, al ayırımları Apache licenziyası astında shıǵarılǵan; ekewi de erkin licenziyalar bolıp tabıladı.

Shriftler kitapxanası sonday-aq Monotypetıń SkyFonts hám Adobetıń Edge Web Fonts hám Adobe Fonts (burınǵı Typekit) xızmetleri arqalı da tarqatıladı.

## Jeke maǵlıwmatlardı qorǵaw máseleleri

2022-jıl fevral ayında Germaniya sudı Google Fonts qollanǵan veb-sayttıń Evropa Awqamınıń Ulıwma maǵlıwmatlardı qorǵaw reglamentin (GDPR) buzǵanın anıqladı. Bul buzıwshılıq paydalanıwshınıń kelisimisiz yamasa nızamlı mápisiz onıń jeke identifikaciyalanatuǵın informaciyanı (IP mánzilin) Googleǵa jiberiwden ibarat boldı.

Bul process Google serverlerine silteme arqalı baylanıstırıwǵa baylanıslı edi hám tek aldaw niyetindegi eskertiwshi advokat tárepinen ámelge asırıldı. Eger shriftler siziń óz veb-saytıńızdan integraciyalansa, Googleǵa hesh qanday informaciya berilmeydi, sonlıqtan bunday qáwip ulıwma joq.

## Derekler
# Google LabsKirill

**Google Labs** – bul Google tárepinen jańa joybarlardı sınaw hám jámiyetshilikke kórsetiw ushın dúzilgen inkubator.

Dáslepki versiyası 2002-jıldıń basınan 2011-jıldıń ortasına shekem onlayn boldı. Google Labs tı «biziń eń márt paydalanıwshılarımız biziń túrli hám qızıq ideyalarımızdıń prototipleri menen oynap kóriwi hám olardı islep shıqqan injenerlerge tikkeley pikir bildiriwi múmkin bolǵan oyın maydanshası» dep táriyiplegen.

2023-jılı Google jıllıq Google I/O ilajında Labs tı qayta tiklegen.

Fayl:Google labs icon.pngBurınǵı Google Labs ikonı
## Tariyxı

Burınǵı Google Labs logotipi
Google sonday-aq Gmail, Google Calendar hám Google Wave sıyaqlı Labs ónimlerin sınaw ushın mirát etiw úlgisin qollanǵan, hám bulardıń kópshiliginiń ózleriniń «Labs» eksperimental múmkinshilikleri hám aldın ala kóriw versiyaları bar. Keyinirek Labs Google Calendar dan alıp taslandı.

2006-jılı barlıq Google Labs ónimleri bir qálipte, kolba ikonkası hám kúlreńli atama menen usınıldı, bul Google News hám Google Maps sıyaqlı basqa reńli Google ónimlerinen ayrıqsha edi.

## Toqtatılıwı hám qayta tikleniwi

2011-jıldıń iyul ayında Google, Google Labs tı toqtatatuǵının járiyaladı.

Eksperimentlerdiń kópshiligi toqtatılǵan bolsa da, ayırımları tiykarǵı izlew betlerine kóshirilgen yamasa basqa ónimlerge integraciyalanǵan. Google házirgi waqıtta da óziniń islemey atırǵan «Labs» qurallarına Google bloglarında kóp sіltemeler berip atır, olardı Google izlewi arqalı ańsat tabıwǵa boladı.

2021-jıldıń noyabr ayında Google Labs brendi Google daǵı ishki top ushın qayta tiklendi, ol Google dıń AR hám VR jumısların, Area 120 di, sonday-aq Project Starline di óz ishine aladı.

2024-jıldıń iyul ayına kelip, Google Labs Search labs tı, yaǵnıy Google izlew sistemasınıń eksperimental jasalma intellekt járdemindegi ulıwma sholıwın usındı.

## Derekler
# Qubla AfrikaKirill

Qubla Afrika
**Qubla Afrika** — Afrika kontinentiniń Qubla bóleginde jaylasqan aymaq. Batıs hám qubla tárepten Atlantika okeanı menen shıǵıs tárepı bolsa Hind okeanı menen qorshalǵan.

Wikimedia Commonsta  South Africa boyınsha fayllar bar.
# BurbonlarKirill

| Burbonlar |
| --- |
|  |
| Burbonlardıń úshinshi úyiniń gerbı |
| negizgi atı | fr. *Bourbon*, ispansha *Borbón*, italyansha *Borbone* |
| mámleketler | Franciya, Ispaniya, Navarra, Siciliya, Neapol, Parma hám Pyachenca, Lukka, Etruriya hám Toskana |
| tiykar salınǵan jılı | 1268 |
| házirgi basshısı | Lui Alfonso de Burbon |
| násildıń toqtawı | *toqtamaǵan* |
| ataqlar | Navarra patshası Franciya patshası Ispaniya patshası Siciliya patshası Neapol patshası Ertruriya patshası Lukka gercogı |

**Burbonlar** (fr. *Bourbon*, ispansha *Borbón*, italyansha *Borbone*) — Evropa dinastiyası, Kapetingler korollıq úyiniń kishi bólimı, Lyudovik IX kishi balası Robert (1256 — 1317) graf de Klermondan kelip shiqqan. Ol Birinshi Burbon úyi múlklerinıń miyrasxorı de Burbon xanım Beatrisa Burgundiyalıǵa úylendi, sonıń nátiyjesinde onıń balası Lyudovik I de Burbon 1327-jılı gercog ataǵın alıp, Senyora Burbonnıń miyrasxorı boldı. Onıń áwladlarınan biri Navarra patshası Genrix de Burbon 1589-jılı Kapetinglerdıń basqa bir bólimı Valua dinastiyası toqtatılǵannan keyin Genrix IV atı menen Franciya taxtına otırdı.
# Ispan tiliKirill

Ispan tilinde sóylewshi mámleketler
**Ispan tili** — Hind-Evropa tilleri toparına kiredı hámde Ispan tilinde 320 million adam sóylesedı. Ol sonday-aq Ispaniya hám Latin Amerikanıń 19 mámleketinıń — rásmıy tili. Filippinde hám AQShta ıspan tilinde kóp adam sóylesedi.
# AlabamaKirill

**Alabama** — AQShta jaylasqan shtatlardıń biri. Maydanı 133,7 mıń km2. Xalqınıń sanı 4,1 mln adam. Paytaxtı - Montgomery qalası. Amerika Qurama Shtatları quramına 1959-jılı 21-avgustta kirgen, onnan aldın Alabama Territory bolǵan.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
# Organizm

**Organizm** (lat. organizo — janlı aǵza) — jansız materiyadan bir qansha háreketlerı menen parıq qılatuǵın tiri aǵza. Kópshilik Organizmler óz dúzılısıne iye. yaki Ozganizmlerde bunday hádiyseler júz beredı, ontogenez hám filogeneza. strukturalar (aǵzalar, toqımalar, organlar) hám funksiyalar differensiyası hám integ-ratsiyası júz beredı.

Organizmler biologiyanıń úyrenetuǵın eń tiykarǵı tarawı. organizmler túrlı toparlarǵa hám kategoriyalarǵa bólingen, bul bolsa, olardıń klassifikasiyasın biologik tárepten ámelge asiradı.

## Ádebiyat

* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.
# IBMKirill

IBM|  |
| Túri | Public |
| Tarmaǵı | Computer hardware Computer software Consulting IT Services |
| Qashan tiykar salınǵan | Endicott, New York, U.S. (1889, incorporated 1911) |
| Baslıqlar | Samuel J. Palmisano, Chairman, President & CEO Mark Loughridge, SVP & CFO Dan Fortin, President (Canada) Frank Kern, President (Asia Pacific) Nick Donofrio, EVP (Innovation & Technology) Mike Rhodin, President IOT Northeast Europe Dominique Cerutti, President IOT Southwest Europe |
| Ónim(ler)i | See products listing |
| Aylanba dárámatı | ▲ $98.8 billion USD (+4% FY '07 to '08) |
| Taza payda | ▲ $10.8 billion USD (+18% FY '07 to '08) |
| Jumısshılar sanı | 386,558 (2007) |
| Shoʻba korxonalari | ADSTAR FileNet Informix Iris Associates Lotus Software Rational Software Sequent Computer Systems Telelogic Tivoli Systems, Inc. |
| Websaytı | www.ibm.com |

**International Business Machines Corporation,** qısqasha **IBM** (*aytılıwı: Ay-Bi-Em*) kompyuter texnologiyaların hámde konsalting xızmetlerin kórsetiwshi AQSh korporatsiyası. Informatsion texnologiyaları kompaniyaları arasında IBM basqalardan óziniń 19-ásirden baslanǵan tariyxı menen ayırılıp turadı. Kompaniya kompyuter bóleklerin hám baǵdarlamaların islep shıǵarıw hámde satıw menen birgelikte, infrastruktura, xosting hámde konsalting xızmetlerin kórsetedi.IBM-niń jıldaǵı miylard tabısı 2020-jılda 73Miylard dollardı quradı.IBM qızmetkerlerdiń sanı 2020 boyınsha 340,900 adam jumıs isleiydi.Eń alǵashqı amerikalıq kompuyter bul 1943-jılı IBM islep shıǵarıldı.
# KonstituciyaKirill

1848-jılǵı Eki Siciliya korolligi konstituciyası
**Konstituciya** — mámleket ústinen suverenitet huqıqların ámelge asırıw wákilliginen paydalanıw boyınsha óz mazmunında kórsetilgen tártipte mámleketke berilgenligin belgilewshi jámiyetlik shártnamalar bolıp tabıladı. Gans Kelzonnıń normalar iyerarxiyasına muwapıq, ol basqa barlıq huqıqıy normalar hám strukturalardan joqarı turadı hám hesh bir nızam hám struktura konstituciyaǵa qarsı bolıwı múmkin emes. Mámlekettiń tiykarǵı shólkemlestiriw strukturasın dúziwshi, onıń tiykarǵı uyımların hám jumısın belgilewshi, sonday-aq, tiykarǵı huqıq hám erkinliklerdi anıqlawshı hám olardıń shegaraların belgilewshi huqıqıy hújjetler bolıp esaplanadı. Ol jámiyetlik shártnama xarakterine iye. Mámleket iskerligin hám dúziliw formasın tártipke salıwshı nızam teksti.

Hindstan Konstituciyası dúnyadaǵı hár qanday mámlekettiń eń uzın jazba konstituciyası bolıp, onıń inglis tilindegi versiyasında 146 385 sóz, Monako Konstituciyası bolsa eń qısqa jazba konstituciya bolıp, 3 814 sózden ibarat. San-Marino Konstituciyası dúnyadaǵı eń áyyemgi ámeldegi jazba konstituciya bolıwı múmkin, sebebi onıń ayırım tiykarǵı hújjetleri 1600-jıldan berli ámelde, Qurama Shtatlar Konstituciyası bolsa eń áyyemgi ámeldegi kodekslestirilgen konstituciya bolıp esaplanadı. 1789-jıldan baslap jazba konstituciyanın tariyxiy ómir súriw múddeti shama menen 19 jıldı quraydı.

Konstituciyalardıń liberal konstituciyalar hám kommunistlik mámleket konstituciyaları sıyaqlı túrleri de bar.

## Etimologiyası

Konstituciya ataması francuzsha-latınsha «constitutio» sózinen kelip shıqqan bolıp, imperator pármanları sıyaqlı nızamlar hám buyrıqlar ushın qollanıladı. Keyinirek bul atama kanonlıq huqıqta áhmiyetli anıqlama ushın, ásirese, papa tárepinen shıǵarılǵan hám házirgi waqıtta apostol konstituciyası dep atalatuǵın párman ushın keń qollanıldı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler
# PuwlanıwKirill

**Puwlanıw** - suwdıń jerden yamasa suw háwizlerden atmosferaǵa ótiwi menen suyıq fazadan gaz tárizli jaǵdayǵa aylanıwı. Puwlanıw ushın energiya deregi quyash radiatsiyası bolıp esaplanadı. Puwlanıw kóbinese tikkeley bolmaǵan ósimliklerdiń transpiratsiyasın óz ishine aladı. Jıllıq puwlanıwdıń ulıwma muǵdarı shama menen 505 000 km3 suwdı quraydı, sonnan 434 000 km3 ı okeanda puwlanadı. Okean global puwlanıwdıń 86% deregi esaplanadı.

## Derekler

1. Iskenderov A., Uzakbaev K. Ulıwma Jer bilimi. Tashkent, 2019.
# Úlken Zond atawlarıKirill

**Úlken Zond atawları** [1] (malay hám indon. *Kepulauan Sunda Besar*) — Qubla-Shıǵıs Aziyadaǵı atawlar toparı. Kishi Zond atawları menen birgelikte Zond arxipelagın quraydı.

Úlken Zond atawlarına (batıstan shıǵısqa qaray) tómendegiler kiredi:[2]

* Sumatra - 473 000 km²;
* Yava - 132 000 km²;
* Kalimantan (Barneo) - 743 330 km²;
* Sulavesi (Celebes) - 174, 600 km².

Indoneziyanıń tiykarǵı bólegi usı atawlarda jaylasqan. Tek ǵana Kalimantan atawınıń arqa bólegi Malayziya hám Bruney mámleketlerine tiyisli.

Úlken Zond atawları Tınısh okeanı (anıǵıraǵı onıń teńizlerinen biri bolǵan Qubla Qıtay teńizi) hám Hind okeanı ortasındaǵı shegaranı ańlatadı. Ulıwma jer maydanı 1,5 million km² hám xalqı 180 millionǵa jaqın bolǵan Úlken Zond atawları dúnyadaǵı eń úlken atawlar toparı bolıp tabıladı. Maydanı boyınsha olar tek Grenlandiyadan artta qaladı.