Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kagosima prefekturasıKirill

**Kagoshima prefekturasi** (Yaponsha. *鹿児島県*) Yaponiyada jaylasqan prefekturalariniń biri. Paytaxtı - Kogoshima qalası.

## Tariyxi

## Geografiya

## Ekonomika

## Sırtqı siltemeler

Wikimedia Commonsta  Kogochima Prefecture boyınsha fayllar bar.

## Derekler
# Tayvan (ataw)

**Tayvan**, Formoza — Tınısh okeandaǵı ataw, Aziyanıń qubla-shıǵısı arqalı qasında, materikten Tayvan buǵazı arqalı bóleklengen. Maydanı 36 mıń km². Basqarıw orayı — Taybey qalası. Xalqı 22,3 mln. kisi (2001), 1 km² qa 621,7 kisi tuwrı keledi. Rásmiy tili — Qıtay (mandarin) tili. Xalıq buddizm, daosizm hám xristian dinlerine sıyınadı. Pul birligi — jańa Tayvan dolları.

Tayvannıń qırǵaq sızıǵı tegis, shıǵıs bóleginde Tayvanshan suw ayırǵısh dizbegi ótken. Batıs jaǵası tegislik. Arqasında bir neshe solǵan vulkan bar. Kúshli jer silkiniwler bolıp turadı. Íqlımı arqasında subtropik, qublasında tropik, mussonlı ıqlım, yanvardıń temperaturası 15— 20°, iyuldiki 25—30°. Jıllıq jawın 1500-2500 mm. Tez-tez tayfun boladı. Dáryaları suwlı. Aymaǵınıń yarımına jaqını mudam jasıl toǵaylıq penen oralǵan, 3300 m den bálent bólegi putalıq hám otlaqlar. Paydalı qazilmalardan neft, tábiyiy gaz, kómir qazıp alınadı, altınkúkirt kánleri bar. Tegisliklerde salı, shay, batat, qumshekerqamıs, ananas hám taǵı basqa egiledi. Tayvanlılar hár qıylı mámleketerge de tarqalǵan.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |

## Derekler
# SaxaraKirill

*Saxaranıń* kosmostan túsirilgen súwreti.
Arqa Afrikada jaylasqan **Saxara shólistanlıǵı** úlkenligi boyınsha dúnyada ekinshi orındı iyeleydi (Antarktikadan keyin). Onıń maydanı 9,065,000 kvadrat kilometr átirapında. Geybir ilimpazlar onı 2.5 million jıldan beri bar dep esaplaydı. Adamlar ádette maydandı Evraziyanıń qusları, terekleri hám basqa da mádeniy uqsaslıqları sebepli, Saxara Evraziyanıń arqası menen baylanıstıradı.

*Saxara* ataması arabsha صحر sózinen kelip shıqqan bolıp, *shólistanlıq* degendi ańlatadı.

## Derekler
# Gavayi atawlarıKirill

Gavayi atawları, Sandvich atawları — Tınısh okeandagi arxipelag. Atawlar 3600 km ga sózilǵan.

24 ta vulkan atawınan ibarat. Bálentligi 4205 m. (Mauna-Kea uchgan vulkani).

Eń iri atawları :Gavayi, Maui, Molokai, Oaxu hám basqa Háreketdegi vulkanlar kóp. Íqlımı tropik teńiz ıqlım.
Eń ıssı ay — avgusttıń ortasha temperaturası 21— 25°, fevralniki 18—2 G. Ortasha jıllıq jawın 3500-4000 mm.

Turizm hám dem alıw zonası; ıqlım kurortlari bar.

## Derekler
# Malay arxipelagıKirill

Malay arxipelagı  Kirip-kirmewi gúmanlı atawlar
**Malay arxipelagı** (indo. *Kepulauan Melayu*, inglisshe: *Malay Archipelago*) — dúnyadaǵı eń úlken arxipelag. Qubla-shıǵıs Aziya (Hindiqıtay) hám Avstraliya aralıǵında jaylasqan hám júdá keń aymaqqa tarqalǵan atawlar toparı. Malayziya atawları kóbinese Shıǵıs Hindstan atawları mánisinde de qollanıladı. Sonday-aq, Shıǵıs Hindistan atawları túsinigi tariyxıy jaqtan keńirek aymaqtı óz ishine aladı.

Hind hám Tınısh okeanlarında jaylasqan arxipelaglarda 20 000 ǵa jaqın ataw hám atawlar bar. Malayziya atawları dúnyadaǵı eń keń aymaqqa tarqalǵan atawlar bolıp esaplanadı. Bul atawlar Indoneziya, Filippin, Singapur, Bruney, Malayziya mámleketlerinen Saravak hám Sabah, Labuan federal okrugı, Shıǵıs Timor hám Papua-Jana Gvineya aymaǵınıń bir bólegin yamasa pútkil bólegin óz ishine aladı. Papua-Jana Gvineya Aziyada jaylaspaǵanlıǵı hám basqa mámleketlerden mádeniy ózgeshelikleri sebepli Malayziya atawları táriypine kirgiziliwi máselesi tartıslı bolıp esaplanadı.
# Atlantika okeanıKirill

**Atlantika okeanı** — batista Amerikalar hám Tınısh okeanı, shıǵısta Evropa, Afrika, hám Hind okeanı, arqada Arktika okeanı hámde qublada Qubla okeanı menen qorshalǵan suw kólemi esaplanadı.

Ilimpazlardıń aytıwınsha millionlap jıllar aldında jerde tek ǵana bir okean bolǵan hám ol dunyadaǵı kópshilik jerler házirgi Atlantika okeanı ornında bir-biri menen tutas bolǵan. Olardıń oyınsha jerde vulkanlar tásirinen úlken bóliniwi payda bolǵan hám kontinentler áste aqırın bir-birinen uzaqlasıp ketken. Bólingen aralıq dárya suwları menen tolıp, sońında teńiz arqa hám qubladan jarıp ótken bolıwı múmkin. Búgingi kúnde Amerikalardıń shıǵıs jaǵalıqları Afrikanıń batıs jaǵalıqlarına uqsas formada, bıraq rasında ayırmashılıq bir kórgenge qaraǵanda bir qansha úlken, sonıń ushın olar anıq sáykes kelmeydi. Atlantika okeanı házirde elege shekem úlkeyip, al Tinish okeanı bolsa kishireyip barmaqta.

## Derekler