# Ukrain tiliKirill

| Ukrain tili |
| --- |
| Ukrain tilinde sóylesetuǵın jerler |
| Jergilikli atı | ukrainsha *Українська мова* |
| Tarqalǵan mámleketler | Ukraina, Rossiya, Polsha, Kanada, Qazaqstan, Belorussiya, Rumıniya, Slovakiya, Serbiya, AQSh, Vengriya, Chexiya hám Moldaviya |
| Regionlar | Shıǵıs Evrpova |
| Rásmiylik statusı |  Ukraina  Polsha (tanınan)  Qırım Respublikası  Sevastopol *Dneprboyı Moldaviya Respublikası* |
| Sóylesiwshiler sanı | 26 900 000 |
| Klassifikaciyası |
| Til shańaraǵı | Hint-Evropa tilleri
* Baltik-Slav tilleri
	+ Slav tilleri
		- Shıǵıs Slav tilleri
			* Ukrain tili
 |
| Álipbesi | Kirill jazıwı |
| Til kodları |
| ISO 639-1 | uk |
| ISO 639-2 | ukr |
| ISO 639-3 | ukr |

**Ukrain tili** (ukrainsha *українська мова*) — hind-evropa tiller semeystvosındaǵı shıǵıs slavyan tillerinen biri bolıp, tiykarınan, Ukrainada sóylesiledi. Bul ukrainlardıń úlken bóleginiń birinshi (ana) tili.

Jazıwda ukrain tilinde kirill jazıwınıń variantı bolǵan ukrain álipbesinen paydalanıladı. Standart til Ukraina Milliy ilimler akademiyası hám Potebnya til bilimi institutı tárepinen úyreniledi. Uqsastırıwlar kóbinese ukrain hám basqa bir shıǵıs slavyan tili bolgan rus tilleri ortasında ámelge asırıladı, biraq belorus tili menen óz ara túsinikliligi kóbirek, al batıs slavyan polyak hám qubla slavyan bolgar tillerine leksikalıq aralıq jaqın.

Ukrain tili — Orta ásirlerde Kiev Rusı mámleketinde sóylesken áyyemgi shıǵıs slavyan tiliniń áwladı. Ullı Litva knyazlıǵında til Polsha-Litva Doslıq Awqamında polonizaciya procesi baslanıwınan aldın rusin tiline aylanıp, ol jerde rásmiy tilge aylandı. XVIII ásirge kelip rusin tili aymaqlıq variantlarga bólinip, házirgi Ukraina aymaǵında házirgi ukrain tili rawajlandı. Ruslastırıw ukrain tilin mekteplerde pán sıpatında hám Rossiya imperiyasında oqıtıw tili sıpatında qadaǵan etti hám Sovet Awqamında hár qıylı usıllarda dawam etti. Sonday bolsa da, til pútkil mámleket boylap qollanılıwın dawam etti, ásirese, Batıs Ukrainada kúshli bolıp qaldı.

Ukrain tili
## Tariyxı

Tariyxıy lingvistler ukrain tiliniń kelip shıǵıwın orta ásirlerden Kiev knyazlıǵınıń eski shıǵıs slavyan tiline shekem baqlaydı. Kiev knyazlıǵı tarqalǵannan keyin til rutenshe dep atalǵan formaǵa aylandı. Rutenshe menen birge házirgi Ukraina aymaǵında shirkew slavyanshasınıń Kiev versiyası da ibadat máresimlerinde qollanılǵan. Ukrain tilinen XVII ásir aqırınan baslap keń túrde paydalanıladı, bul Kazak Hetmanlıǵınıń dúziliwi menen baylanıslı. 1804-jıldan Rossiya revolyuciyasına shekem Ukraina aymaǵınıń úlken bólimi (Orta, Shıǵıs hám Qubla) jaylasqan Rossiya imperiyası mekteplerinde ukrain tili qadaǵan etilgen. Batıs Ukrainada til hesh qashan qadaǵan etilmegen, ol hár dayım jeterli dárejede saqlanıp kelgen.

Ádebiy ukrain tiliniń rawajlanıw tariyxı 2 basqıshtan ibarat: áyyemgi ukrain tili (14-ásir — 18-ásir ortaları) hám házirgi ukrain tili (18-ásir aqırınan). Áyyemgi ukrain tilinde yuridikalıq hám basqa da rásmiy hújjetler, ilimiy proza, túrli janrlardaǵı kórkem ádebiyat jaratılgan hám saqlanıp qalgan. Áyyemgi ukrain tilinin ádebiy normaları L. Zizaniyanıń grammatika hám sózliginde (1596) de óz kórinisin tapqan. Házirgi ádebiy ukrain tili Ukrainada I. Kotlyarevskiy hám XVIII ásir aqırı — XIX ásir baslarındaǵı basqa jazıwshılardıń shıǵarmalarınıń payda bolıwı menen turaqlasqan. Házirgi ádebiy ukrain tili tariyxında T. G. Shevchenko dóretiwshiligi úlken rol oynadı. T.Shevchenko ulıwma xalıq sóylew tili tiykarında uliwma milliy ádebiy ukrain tiline tiykar saldı.

Ótken ásirdiń 20-jıllarında ádebiy ukrain tilinde úlken ózgerisler júz berdi. Ukrain tili Ukraina xalqı hár qıylı qatlamlarınıń sociallıq hám mádeniy turmısında keńnen qollanıla basladı, publicistikalıq, ilimiy hám rásmiy usıllardıń tez rawajlanıwın támiyinledi. 50-jıllarda tillik normalardaǵı hám bir qansha pánler terminologiyasındaǵı basqashılıqlar saplastırıldı. Usı waqıttan baslap ádebiy ukrain tili normalarınıń rawajlanıwında jańa basqısh baslandı. Sońǵı jılları ukrain tilinde júz bergen normativlik ózgerisler, jańa normativlik variantlar «Ukrain tili sózligi»nde (1-11 tomlar, 1970-80) óz kórinisin tapqan.

## Dialektleri

Ukrain tiliniń 3 tiykarǵı dialekti bar: qubla-shıǵıs (orta dnepr boyı, slobojan, shól govorları); qubla-batıs (volinpodolsk, galichbukovina hám karpat govorları) hám arqa (shepqırǵaq, ońqırǵaq, volinpolesye govorları). Házirgi ádebiy tili, tiykarınan, qubla-shıǵıs govorı tiykarında qáliplesken.

## Ukrain álipbesi

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е |
| Є є | Ж ж | З з | И и | І і | Ї ї | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч |
| Ш ш | Щ щ | Ю ю | Я я | Ь ь |  |  |

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Ukrainsha-inglizshe-ukrainsha awdarma
* Russha-ukrainsha-belarussha-inglizshe awdarma