Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Qıtay filosofiyasıKirill

**Áyyemgi Qıtay filosofiyası** - erteden qáliplesedi.Onda birinshi qosıqlardıń kitabı áyyemgi xalıq poeziyasınıń toplamı bolıp sanaladı. (b.e.sh. XI-VI ásirler). Tariyx kitabı (b.e.sh. mıńınshı jıldıń basında) rásmiy hújjetlerdiń tariyxıy waqıyalardıń jazba súwretlemeleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı. Tártip kitabı (b.e.sh. IV-I ásirler) sıyasıy hám diniy tártiplestiriwler, báhár hám gúz kitabı (b.e.sh.VI-IV ásirler) etikalıq hám formal máselelerdi sheshiw.

Filosofiyanıń rawajlanıwınıń eń áhmiyetlisi bolıp jańalıqlardı jasaw kitabı (b.e.sh. XII-VI ásir) bolıp esaplanadı. Bunda dúnya hám adam haqqındaǵı Qıtay filosofiyasında birinshi túsinikler óz kórinisin tabadı. Bul kitaptıń úsh áhmiyetli bóleklerinen birewi İnv hám Yan elementleri haqqındaǵı miflerdi beredi.

Yan qanday bolmasın aktivligi menen hámme nárselerge kirip otırıwshılıǵı menen belgilenedi, al İnv kútip turıwshılıq penen ajıraladı.

Qıtayda filosofiya "urısıwshı mámleketler" dep atalatuǵın dáwirde eń joqarǵı gúlleniwge eristi. Bul dáwirde Qıtay filosofiyasınıń "altın ásiri" dep ataydı.

Bul dáwirde tiykarǵı filosofiyalıq altı baǵdar:

1. In - Yan
2. Konfutsilik
3. Daosizm
4. İmen mektebi
5. Moizm
6. Legizm

Konfutsiydiń (b.e.sh 551-479 j) pikiri boyınsha "İnsan ózi ushın emes, jámiyet ushın insan" bolıp tabıladı. Konfutsiylik etika adamdı onıń sotsiallıq funktsiyası menen baylanısta túsinedi, al tábiyat bul adamdı usı funktsiyanı tiyislik dárejede orınlawǵa ákeliwi dep biledi.

Daosizmniń dıqqat orayında tábiyat, kosmos hám adam turadı, biraq olar ratsionallıq jol menen emes, al logikalıq izbe-izlik formalardı konstruktsiya etiw menen emes, al tirishiliktiń tábiyatına tikkeley eniwdiń járdemi menen erise aladı.

İmen mektebi haqıyqatlıqtıń tilde aytılıwı. Ol zatlardıń qatnasın hám usı qatnasıqların hám sońınan pikir juwırtıwlar menen izertleydi.

Monistlik mektep, onıń dóretiwshisi Mo tszi (b.e.sh 479-431 j). Bunda bas dıqqat sotsiallıq etika problemalarına awdarıladı. Mektepte qara miynet onıń tıńlawshılardıń jasawınıń deregi anıqlanadı.

Montrlerdiń táliymatı Konfutsiy táliymatına qarama-qarsı turadı.

Eń sońında "legizm" urısıwshı mámleketlerdiń dáwirindegi sotsiallıq siyasiy ózgerisler máselelerine dıqqat ayrıqsha awdarǵan táliymat sıpatında qáliplesti. Onıń wákilleri sotsiallıq teoriya menen mámleketlik basqarıwdıń problemaları menen shuǵıllandı.
# Temperatura

Temperatura ekologiyalıq faktor sıpatında tiri organizmlerdiń tirishiliginde áhmiyetli orın iyelep, ósimlik hám haywanlar tirishiliginde zat almasıw, bioximiyalıq hám fiziologiyalıq proceslerdiń júz beriwi hám tezligine
tásir etedi. Tiri organizmlerdiń Jer sharı boylap tarqalıwında, olardıń mi-nez-qulqı, háreketleriniń payda bolıwında temperaturanıń ornı bar.Temperatura sutka dawamında jıl máwsimleri menen baylanıslı halda
máwsimlik hám geografiyalıq zonallıq tárepten ózgeriwsheń faktor. Tiri organizm ushın temperaturanıń shıdamlılıq shegarası beloklar,tirishiliktiń áhmiyetli fermentleri iskerliginiń buzılıwına denaturaciyaǵa alıp keliwitemperatura menen belgilenedi.
Temperatura 0°C dan tómenlegende suwdıń muzlawı sebepli muz kristalları payda boladı. Bul óz náwbetinde kletka membranasınıń jaraqatlanıwına
jáne kletkanıń nabıt bolıwına alıp keledi.
Túrli organizmler normal tirishilik etiwi múmkin bolǵan temperatura ortasha 0°C dan +50°C ǵa shekem bolıp esaplanadı. Biraq planetamızda organizmlerdiń tirishilik iskerligi úlken temperatura diapozonında boladı. Qurǵaq-
lıqta eń minimal temperatura –70°C, maksimal temperatura +55°C, teńizdegi minimal temperatura –3°C, maksimal temperatura +35°C ǵa teń bolsa,
dushshı suwda temperatura +5°C dan +7°C ǵa shekem, jaz aylarında +20°Cdan +35°C ǵa shekem, geotermal (yunan tilinde «geo» – jer, «terme» – ıssı)
suw dereklerinde +25°C dan +90°C ǵa shekem boladı.
# AńızlarKirill

**Ańızlar** (legendalar) — qaraqalpaq kórkem awızeki dóretpeleriniń belgili bir janrı bolıp, dóreliwi jaǵınan júdá áyyemgi zamanlarǵa barıp jetedi. Olar óziniń mazmunı, túr-túsi boyınsha basqa xalıq awızeki dóretpeleriniń janrlarınan ayırılıp turadı.

Ańızlar kópshilik jaǵdaylarda bolmaǵan nárselerdi bolǵanday etip súwretleytuǵın awızeki prozalıq dóretpeler. Olardı burın ápsanalar hám ráwiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde úyrenildi. Ańızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-ásirdiń 30-40 jıllarında XX ásirdiń basında jıynala basladı. Olar kópshilik jaǵdayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.

1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspaǵa tayarlaǵan "Qaraqalpaq legendaları hám anekdotları" kitabında qaraqalpaq ańızınan bir qansha úlgiler berildi. Waqıyanıń sheberlik penen qurasatırılıwı bolatuǵın istiń sheshiminiń tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı ańızlarǵa óz aldına bir kórkemlik beredi, ángimeniń qonımlı etip súwretleniwin támiyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı ańızın alayıq, qolayǵa keltirgen pıshıq esik aldında shashılǵan dándi jep júrgen torǵaydı qaǵıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırǵanda pıshıqqa qarap, men bir taza júretuǵın qus edim, seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń, sizden bir ótinishim bar. Meni bet qolıńızdı juwıp tazalap jeseńiz qalay boladı?-depti. Bul ótinish pıshıqqa maqul túsipti de, torǵaydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta kútip turǵan torǵay ushıptı da ketipti. Torǵaydan ayırılıp qalǵan pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep shárt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatuǵın bolıptı. Joqarıdaǵı pıshıqtıń juwınıwı haqqındaǵı ańızdıń qanshama isenimli, qanshama sulıw dóretilgenin esitip hayran qalasań. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwǵanday bolıp sıypalaydı. Ómir shınlıǵı qanday degen menen de ańızlardıń tiykarǵı mánisin qurap turadı. Hátteki turmısta bolmay turǵan waqiyalar súwretlengende de onıń mazmunında haqıyqatlıqtıń óz aldına bir súwretleniw ushqınları kórinip turadı.
# QısKirill

Qıs
**Qıs** - tórt máwsimnen biri bolıp, gúz hám báhár máwsimleriniń arasında jaylasqan, eń suwıq máwsim bolıp tabıladı. Qıs máwsimi 3 aydan ibarat. Arqa yarımsharda: dekabr, yanvar hám fevraldan, Qubla yarımsharda bolsa: iyun, iyul hám avgusttan. Bul máwsimde ıqlım dárejesi minusqa qaray túse baslaydı. Usınıń sebebinen suwıq jawın-shashınlar arta baslaydı.

Qıs ortasha regionlarda dekabr, yanvar hám fevral ayların óz ishine aladı. Qıs máwsiminiń astronomiyalıq dawam etiw waqtı ortasha 89,0 sutkadan ibarat. Qıstıń baslanıwı dep Quyashtıń qısqı turıw noqatınan ótiw kúnleri (21—22-dekabr) qabıl etilgen. Ózbekstanda qıs máwsimi azlı-kem suwıq keledi. Eń suwıq ay — yanvardıń ortasha temperaturası tegisliklerde (Ústirt. Churuk stansiyası ) — 10°, qubla-shıǵısta (Temir, Sherobod) 2—3°, absolyut tómen temperatura qublada —25°, —30° hám arqa-batısta —35°, —38°. Biraq tegisliklerde qısta da 15—20°, tawlarda 5—10° qa shekem jıllı kúnler bolıp turadı.

Astronomiyalıq qıs 20-dekabrden 21-martqa shekem dawam etedi (arqa yarımsharda).

## Derekler

1. ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl
# Jackie ChanKirill

| Jackie Chan |
| --- |
| qıt. 成龍 |
| Chan 2025-jılǵı Lokarno kinofestivalında |
|  |
| Qıtay xalqınıń siyasiy máslahát konferenciyasınıń aǵzası |
| **Wákillik dáwiri** mart 2013-jıl — mart 2023-jıl |
|  |
| Jeke maǵlıwmatları |
| Tuwılǵandaǵı atı | Chan Kong-sang |
| Tuwılǵan sáne | 7-aprel 1954(1954-04-07) (72 jasta) |
| Tuwılǵan jeri | Britaniya Gonkongı |
| Puqaralıǵı | Gonkong, Qıtay |
| Ómirlik joldası | Joan Lin |
| Balaları | 2 (onıń ishinde Jaycee Chan) |
| Kásibi | aktyor, rejissyor, kaskadyor, qosıqshı |
| Sıylıqları | SBS, MBE |
| Qolı |  |
| Websaytı | jackiechan.com |

**Jackie Chan** (tolıq atı: **Chan Kong Sang 陳港生** yaki **Jackie Chan Sing Lung**; 1954-jıl 7-aprel, Gonkong) — Qıtay hám Gollivud aktyorı, kung-fu ustası, rejissyor, hám gúres filmleriniń juldızı.

## Derekler

## Sırtqı siltemeler

* Jekki Chanıń Rásmiy Saytı (ing.)
* Jekki Chan Haqqında Maǵlıwmat
* Jekki Chanıń ómiri
# Yahoo!Kirill

**Yahoo!** — internet tarmaǵında bir qatar xızmetler usınıs etiwshi amerika kompaniyası, **Yahoo! Directory** internet-portal menen biriktirilgen. Usı portal belgili elektron xat xizmet **Yahoo! Mail** óz ishine aladı.

Yahoo! kompaniyası 1994-jıl yanvar ayında Stenford universitetı aspirantları David Filo hám Jerry Yang tárepinen tiykar salinǵan, 2-mart 1995-jıl da korporatsiyaga aylandı. Kompaniya bas ofisi Sunnyvale, Kaliforniya, AQShta jaylasqan.

## Qosımsha qarań

* Yahoo! Messenger

## Basqa saytlar

## Sırtqı siltemeler

* Yahoo.com
* Blog Yahoo
* Yahoo rus tilinde
# Yandex

| Yandex |
| --- |
|  |
| Negizgi atı | russha: *Яндекс* |
| Sayt túri | Internet-portal, Elektron pochta, Izlew sisteması |
| Dizimnen ótiw | 1997-jıl |
| Iyesi | ООО «Яндекс» |
| Avtor(lar) | Arkadiy Voloj, Ilya Segalovich |
| Bas atqarıwshı direktor | Artyom Savinovskiy |
| Ashılǵan sáne | 1997 |
| Aylanba qarjısı | $72,6 mln (в 2006) |
| Payda | $29,9 mln (2006) |
| Shtab-kvartira | Moskva |
| Mámleket |  Rossiya |
| URL |  |

**Yandex** (aytılıwı: Yandeks) — Rossiyada eń ataqlı internet arqalı izlew sisteması hám de eń úlken internet-portalı. Yandex.ru kompaniyanıń saytı,1997-jıldıń gúz aylarında ashılǵan.

Yandex Internet boyınsha hújjetlerdi ózbek,rus,ukrain,qazaq,belarus,ingliz, hám fransuz tillerinde izlewge múmkinshilik beredi.

2006-jıldıń basınan «Yandex» izlewi Mail.ru portalına ornatılǵan.

2011-jıl may ayında Yandex birlemshi ǵalabalıq usınıstı ótkerdi hám 2004-jılda Googledıń IPÓ ǵa shıǵıwınan baslap barlıq internet-kompaniyalardan kóbirek dáramat keltirdi.

Kompaniyanıń basqalarǵa salıstırǵanda ústin turatuǵın baǵdarı - izlew sistemasın rawajlandırıw, biraq jıllar dawamında Yandex úlken muǵdardaǵı aktivlerge iye iri korporaciyaǵa aylandı; 2017-jılda Yandex 50 den artıq túrli web-xızmetlerdi usınıs etti. 2013-jılda Yandex izlew sisteması qayta islengen sorawlar sanı boyınsha dunya júzlik izlew sistemaları arasında tórtinshi orındı iyeledi. 2020-jıl dekabr jaǵdayı hám Alexa.com reytińine bola, yandex.ru saytı ataqlılıq boyınsha dúnyada 49-orındı hám Rossiyada 4-orındı iyeleydi.

## Yandextiń reklama kompaniyaları

Kóp jıllar dawamında Yandex derlik tutınıwshı hám atqarıwshı retinde isleytuǵın úshinshi tárep reklama agentlikleriniń xızmetlerinen paydalanbastan keldi biraq 2000-jıllardıń ekinshi yarımına kelip bul jaǵday ózgerdi.

## Dizayn

Yandekske tiykar salınǵan kúninen baslap, kompaniya Artemiy Lebedev Studiyasımenen sheriklikte islesedi.

## Servislerı

Informatsion izlewler :

* ru/ **Poisk**- Izlew
* yandex. ru/ **Katalog**- web saytlardıń tematikalıq katalogı.
* yandex. ru/ **Novosti**- Kunnniń tiykarǵı jańalıqları. Jańalıqlar ishinde izlew múmkinshiligi bar.
* yandex. ru **Poisk po blogam i forumam** 2015-11-26 sánesinde Wayback Machine saytında yandex. ru/ arxivlendi.-RSS-koriniske iye bolǵan resurslar ishinde izlew hám de aktual sorawlardıń reytingi.
* yandex. ru/ **Market**- Satıw hám xızmet usınısları boyınsha izlew hám modeller ishinde tańlaw.
* **Slovari**- Enciklopedialar, málimlemeler, sózlik-dilmashlar.
* **Kartinki**– Súwretler izlewi.
* **Karti**- Rossiya hám Evropa kartaları, Rossiyanıń úlken qalası (hárbir úydiń anıqlıǵı menen), karta ishinde izlew.
* **Adresa** 2007-12-26 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi.– Firmalardı hám shólkemlerdi kontakt informaciyası arqalı izlew.
* **Pogoda** – Hawa rayı jańalıqları.
* **Teleprogramma** –Tele-kórsetiwler programması.

## Derekler