# Vashington

**Vashington qalası** – Amerika Qurama Shtatlarınıń paytaxtı, dáslepki prezident atına qoyılǵan atama. Qala maydanı 177 km². Xalqı 601 mıńnan aslam (2010). Vashington aglomeraciyasında (qorshaǵan qalalarda) 5,4 million adam jasaydı. Kolumbiya okruginde, Potomak dáryası boyında jaylasqan. Qalanı Potomak dáryası Virjiniya hám Merilend shtatlarınan ajıratıp turadı. Vashington shtatınan ajıratıw ushın ádette qala Vashington, Kolumbiya okrugi (ingl. Washington, D. C., Washington, District of Columbia yamasa ápiwayı D. C.) dep júritiledi. AQSH federal mámleketiniń úsh palatası da: Kongress, prezident hám Joqarı Sud, Vashingtonda jaylasqan.

## Tiykar salınıwı

1800-jılı mámleket paytaxtı Amerika revolyuciyası dáwirinde hám jáne 1790-1800-jılları paytaxt bolıp xızmet etken Filadelfiyadan kóshirilgennen keyin Amerika Qurama Shtatları Kongressi jańa Amerika Qurama Shtatları Kapitoliyside jıynala basladı.
Amerika revolyuciyası hám revolyuciyalıq urıs dáwirinde toǵız qala Kontinental kongress hám Konfederaciya statyaları boyınsha paytaxt wazıypasın atqardı. Ǵárezsizlikten keyin Nyu-York qalası Konstituciya qabıl etilgennen keyin qısqa waqıtqa birinshi paytaxt sıpatında xızmet etti, keyin paytaxt Filadelfiya qalasına qayttı hám ol jerde 1790-jıldan 1800-jılǵa shekem boldı.
1783-jılı 6-oktyabrde 1783-jıldaǵı Pensilvaniya qozgalańı paytaxttı Filadelfiyadan házirgi Princeton universitetine kóshiriwge májbúr etkennen keyin, Kongress onıń ushın jańa orındı kórip shıǵıwǵa qarar etti. Erteńine Massachusec shtatınan Elbrij Gerri "kongresske paydalanıw ushın Trenton janındaǵı Delaver boyında yamasa Djordjtaun janındaǵı Potomak boyında, eger joqarıda aytılǵanınday, federal qala ushın dáryalardıń birinde ılayıqlı okrug satıp alıw múmkin bolsa, imaratlar qurılıwı haqqında" qarar qabıl etti.

1788-jılı 23-yanvarda basıp shıǵarılǵan 43-sanlı Federalistte Djeyms Medison jańa federal húkimet óziniń saqlanıwı hám qáwipsizligin támiyinlew ushın milliy kapital ústinen hákimiyatqa iye bolıwı kerekligin tastıyıqladı. 1783-jılǵı Pensilvaniya kóterilisi milliy húkimet óz qáwipsizligi ushın hesh bir mámleketke súyenbewi zárúrligin atap ótti.

Konstituciyanıń birinshi statyası, segizinshi bóliminde "ayırım shtatlardıń óz-ózine beriliwi hám Kongresstiń qabıl etiliwi nátiyjesinde okrug (on mildan aspaǵan) Amerika Qurama Shtatları húkimetiniń ornına aylanıwı múmkin" dep kórsetilgen. Konstituciyada bolsa paytaxttıń jaylasıw ornı kórsetilmegen. 1790-jıldaǵı kelisimde Medison, Aleksandr Gamilton hám Tomas Jefferson federal húkimet Qubla Amerika Qurama Shtatlarında jańa milliy paytaxttı shólkemlestiriw esesine hárbir shtattıń revolyuciyalıq urıstan qalǵan bar qarızların tólewi haqqında kelisip aldı. 1790-jılǵa kelip Qubla shtatlar revolyuciyalıq urıstan alǵan shet el qarızların tiykarınan tólep boldı. Arqa shtatlar óz minnetlemelerin federal húkimet óz moynına alıwdı qálemegen. Qubla kongressmenler Potomak dáryasındaǵı ózleri qálegen jerde jańa milliy paytaxttı shólkemlestiriwge kelisim berdi.

1790-jılı 9-iyulda Kongress "Potomak dáryası" boyında milliy paytaxt dúziwdi maqullawshı rezidenciya haqqındaǵı nızamdı qabıl etti. Rezidenciya haqqındaǵı nızamǵa muwapıq, anıq orın prezident Jorj Vashington tárepinen tańlanıwı kerek bolǵan. Ol 1790-jılı 16-iyulde nızamǵa qol qoydı. Merilend hám Virjiniya shtatları tárepinen berilgen jerlerden qáliplestirilgen federal okrugtıń dáslepki forması hár tárepinen ólshemi 10 mi km hám jámi 100 km² bolǵan.

Territoriya quramına 1751-jılı tiykar salınǵan Georgetown portı hám 1749-jılı tiykar salınǵan Virjiniya shtatının Aleksandriya port qalası kirgizilgen. 1791 hám 1792-jılları Endryu Ellikott basshılıǵındaǵı topar, sonıń ishinde, Ellikotttıń aǵaları Jozef hám Benjamin ata-anası qullıqta bolǵan afro-amerikalı astronom Benjamin Banneker federal okrug shegaraların úyrenip shıqtı. Hárbir mil noqatqa Kolumbiya okruginiń shegara belgileri qoyıldı; bul taslardıń kópshiligi házirge shekem saqlanıp qalǵan. Merilend hám Virjiniya mámleketleri qullıq mámleketleri bolıp, okrugta qulshılıq oǵan tiykar salınǵannan baslap bar edi. Vashington qurılısı, itimal, ádewir bólegi qullar miynetine tayanǵan, Aq úy, Kapitoliy kurılısı hám Djordjtaun universitetiniń shólkemlestiriliwi ushın qullar tilxatları tabılǵan. Qala áhmiyetli qullar bazarına hám mámlekettiń ishki qul sawdasınıń orayına aylandı.

Onıń syomkasınan soń jańa federal qala Potomak dáryasınıń arqa jaǵasında, Georgetown shıǵısında qurılǵan hám orayı Kapitoliy tóbeliginde jaylasqan. 1791-jılı 9-sentyabrde paytaxt qurılısın qadaǵalawshı úsh komissar qalaǵa prezident Vashington húrmetine at qoydı. Sonıń menen birge, federal okrug Kolumbiya dep ataldı, Kolumbtıń hayal forması bolıp, sol waqıtta kóp qollanılatuǵın Qurama Shtatlardıń poeziyalıq atı bolǵan Kongress birinshi sessiyasın usı jerde 1800-jılı 17-noyabrde ótkerdi.

Kongress okrugti rásmiy túrde shólkemlestirgen bolıp, pútkil aymaqtı federal húkimettiń úy tártibi astına qoyǵan 1801-jılǵı Kolumbiya okrugi organikalıq nızamın qabıl etti. Rayondaǵı aymaq eki okrugke, Potomak dáryasınıń shıǵısı hám arqasındaǵı Vashington okrugi hám batısı hám qublasındaǵı Aleksandriya okrugine bólingen. Nızam qabıl etilgennen keyin okrugtegi puqaralar Merilend yamasa Virjiniya rezidentleri esaplanbaytuǵın boldı hám olardıń Kongresstegi wákilligi tamamlandı.

## Táriyxı

1790-jılı 16-iyulde AQSH konstituciyasına muwapıq, AQSH Kongressi paytaxt okrugin dúziw haqqında qarar qabıl etken. Sol sebepli Kolumbiya okrugi heshbir shtatqa kirmeydi. 1800-jılda húkimet mákemeleri Filadelfiyadan Vashingtonǵa kóshirilgen.

Okrugti dúziw ushin Merilend hám Virjiniya shtatları Potomak dáryası boylap óz jerlerinen jer ajıratqan. Biraq, 1846-jılı Kongress Virjiniyaga óz úlesin qaytarıp berdi. Vashington qalasına 1791-jılı burınnan bar Jorjtaun portınıń shıǵıs tárepinde mámlekettiń paytaxtı etip tiykar salınǵan. Vashington qalasına da, shtatına da AQSHtıń birinshi prezidenti Jorj Vashingtonniń (1732 - 1799) atı berilgen.

1812—1814-jıllardaǵı Angliya-Amerika urısında Vashington qalası úlken zıyan kórdi. Urıstan keyin qayta tiklendi.

Vashingtonda bir qansha áhmiyetli xalıqaralıq konferenciyalar bolıp ótken hám xalıqaralıq kelisimler dúzilgen. 1942-jılı yanvarda Vashingtonda 26 mámleketlik deklaraciyaǵa qol qoyıldı. Bul deklaraciyaǵa qol qoyǵan hám onı qollap-quwatlaǵan mámleketler "Birlesken Milletler" atın aldı. 1949-jılı aprelde Arqa Atlantika shártnaması shólkemi (NATO) de usı jerde tastıyıqlanǵan.

## Xalqı

Vashington qalasınıń xalqı 2011-jili 617 996 adam bolǵan. 2010-jılǵı maǵlıwmatqa qaraǵanda, qala Amerikanıń 24-eń kóp xalıq jasaytuǵın qalası esaplanadı. Merilend hám Virjiniya shtatlarınan jumısqa kelip-ketetuǵınlardı esaplaǵanda qalanıń xalqı 1 millionnan asadı. Vashington qalası hám onıń átirapındaǵı maydannıń xalqı 5,6 million adam.

## Ekonomikası

Vashington sanaatı mámleket kóleminde áhmiyetke iye emes. Sanaat ónimleri tiykarınan jergilikli mútáájlikler ushın islep shıǵarıladı. Azıq-awqat, tigiwshilik, poligrafiya, áskeriy sanaat kárxanaları bar. Xalıqtıń kópshilik bólegi mámleketlik xızmette, turmıslıq xızmet kórsetiw, sawda hám finans jumıslarında bánt.

## Mádeniyatı

Vashington mámlekettiń iri ilimiy hám mádeniy orayı bolıp esaplanadı. Qalada kóplegen joqarı oqıw orınları, soniń ishinde, 5 universitet, AQSH Milliy Ilimler Akademiyası, Áskeriy akademiya, ilimiy jámiyetler, muzeyler bar. Qalada jáne Kongress kitapxanası hám basqa da kitapxanalar, Milliy kórkem óner galereyası jaylasqan. Vashington sırtqı kórinisi menen AQSHtıń basqa iri qalalarınan parıq qıladı. Onda kóp qabatlı biyik imaratlar, iri kárxanalar joq. Baǵ hám qıyabanlar, estelikler, estelik ushın qurılǵan imaratlar kóp. Vashingtonǵa hár jılı millionlap turistler keledi.

## Húkimeti

Aq úy
Vashingtonda prezident rezidenciyası (Aq úy, 1792 - 1818-jılları qurılǵan), Kongress imaratı (Kapitoliy, 1793 - 1863), Mámleket departamenti, Áskeriy shtab (Pentagon), ministrlikler hám basqa joqarı mámleket mákemeleri jaylasqan. Amerika mámleketleri shólkemleriniń basshılıq uyımları da Vashingtonda. Qalada 176 mámlekettiń elshixanası hám kóplegen xalıqaralıq shólkemler, sawda birlespeleri, mámleketlik emes shólkemler hám kásiplik awqamlarınıń tiykarǵı imaratları jaylasqan.

Qalanı 1973-jıldan berli jergilikli saylanǵan mer hám 13 aǵzadan ibarat qalalıq keńes basqarıp kelmekte. Solay bolsa da, Kongress qalanı basqarıp turadı hám qala nızamların biykarlawı múmkin. Sol sebepli Vashington qalası turǵınlarınıń ózin-ózi basqarıw huqıqı basqa jerdegi AQSh puqaralarınan az. Qalanıń kongresste saylaw huqıqına iye bolmaǵan wákili bar, biraq senatorları joq. 1961-jılı ratifikaciya etilgen ózgeriske muwapıq, prezidentlik saylawlarda qala úsh saylaw dawısın beredi.

## Transportı

Vashington iri transport jolları túyinshesi. Qalanıń qubla-batısında dárya portı bar. Qala jaylasqan aymaqta úsh aeroport bar. Ronald Reygan Vashington milliy aeroportı Potomak dáryasınıń arjaǵında, Arlington, Virjiniya qalasında jaylasqan. Vashington Dalles xalıqaralıq aeroportı bolsa qaladan 42.3 kilometr qashıqlıqta Virjiniyanıń Ferfaks hám Loudoun okruglerinde jaylasqan. Baltimor-Vashington Xalıqaralıq Turgud Marshall aeroportı bolsa 51 km aralıqta Merilendtiń Anne Arundel okruglerinde jaylasqan.

## Derekler

## Siltemeler

* Rásmiy web-sayt (ing.)
* Vashington boyınsha qollanba (Kongress Kitapxanasınan alınǵan maǵlıwmat) (ing.)