# EtnosKirill

**Etnikalıq tiyislilik** yamasa **etnikalıq topar** — bul bir-birin basqa toparlardan ajıratıp turatuǵın, ortaq dep qabıllanǵan ózgeshelikler tiykarında bir-biri menen ózlerin identifikaciya qılıwshı adamlar toparı. Etnikalıq toparlar bir-birine ortaq dep esaplaytuǵın belgilerge til, mádeniyat, ulıwma kelip shıǵıw, dástúrler, jámiyet, din, tariyx yamasa sociallıq qatnas kiredi. Etnikalıq tiyislilik uzaq múddetli endogamiya arqalı saqlanadı hám olar tar yamasa keń kólemdegi genetikalıq kelip shıǵısqa iye bolıwı múmkin, ayırım toparlar bolsa aralas genetikalıq tamırǵa iye. «Etnikalıq tiyislilik» termini geyde, ásirese etnikalıq milletshilik jaǵdaylarında, «millet» termini menen almasıp qollanıladı. Sonday-aq, ol «rasa» termini menen de almasıp qollanıladı, biraq barlıq etnikalıq toparlar ózlerin rasalıq topar retinde identifikaciya qıla bermeydi.

Assimilyaciya, akkulturaciya, birlesiw (amalgamaciya), til ózgerisi, aralas nekeler, perzentlikke alıw hám diniy dindi ózgertiw arqalı jeke adamlar yamasa toparlar waqıt ótiwi menen bir etnikalıq topardan ekinshisine ótiwi múmkin. Etnikalıq toparlar ishki toparlarǵa yamasa qáwimlerge bóliniwi múmkin, olar waqıt ótiwi menen endogamiya yamasa tiykarǵı topardan fizikalıq ajıralıw sebepli óz aldına bólek etnikalıq toparlarǵa aylana aladı. Kerisinshe, burın bólek bolǵan etnikalıq toparlar birlesip, panetnikalıq topar qurıwı hám aqır-ayaǵında bir pútin etnosqa aylanıwı múmkin. Bóliniw yamasa birlesiw arqalı bólek etnikalıq uqsaslıqtıń qáliplesiwi etnogenez dep ataladı.

Etnikalıq tiyislilikti túsiniwde eki tiykarǵı teoriya bar: primordializm hám konstruktivizm. XX ásirdiń basındaǵı primordialistler etnikalıq toparlardı áyyemgi zamanlardan berli dawam etip kiyatırǵan ózgeshelikleri bar haqıyqıy qubılıslar retinde kórdi. 1960-jıllardan keyin rawajlanǵan kózqaraslar boyınsha etnikalıq toparlar sociallıq konstrukciyalar retinde qarala basladı, bunda uqsaslıq jámiyetlik qaǵıydalar menen belgilenedi.

## Terminologiya

«Etnikalıq» (ingl. ethnic) termini áyyemgi grek tilindegi ethnos (ἔθνος) sózinnen kelip shıqqan.

XIX ásirde bul termin «bir qáwimge, rasaǵa, xalıqqa yamasa milletke tán» mánisinde, dáslepki grek tilindegi mánisine qaytıp qollanıla basladı. «Hár túrli mádeniy toparlar» hám amerikan inglis tilindegi «qáwimlik, rasalıq, mádeniy yamasa milliy azshılıq toparı» mánisi 1930-1940 jıllarda payda boldı. Bul mániste ol burın qollanılǵan, biraq ideologiyalıq racizm menen baylanısı sebepli qollanıwdan shıǵa baslaǵan «rasa» termininiń ornın bastı.

## Anıqlamalar hám konceptual tariyxı

Bangladeshtiń Dakka qalasındaǵı etnikalıq Bengallar toparı. Bengallar dúnyadaǵı úshinshi eń úlken etnikalıq topar bolıp tabıladı, eń úlkeni — Xan qıtayları, ekinshisi bolsa Arablar.
Indoneziyadaǵı yavalılar — eń úlken Avstroneziya etnikalıq tobı.
Etnografiya antikalıq dáwirden baslanadı; Anaksimandr hám Miletli Gekatey sıyaqlı dáslepki avtorlardan keyin, Gerodot eramızdan burınǵı 480-jılları istoriografiya hám áyyemgi dúnya etnografiyasınıń tiykarın saldı. Grekler ózleriniń etnikalıq uqsaslıǵı haqqında túsinikti rawajlandırıp, olardı Ellinler degen at penen toparladı. Ayırım jaǵdaylar (mısalı, dástúriy grek tárizinde basqarılmaǵan Makedoniya yamasa ózgeshe basqarıwshı klasqa iye bolǵan Sparta) bolǵanı menen, áyyemgi grekler etnikalıq milletshilikke qattı isengeni sebepli, kóbinese tek grek emeslerdi qul qılǵan. Grekler geyde, hátte, ózleriniń eń tómengi puqaraların da hár qanday barbardardan joqarı dep esaplaǵan. Aristotel bolsa óziniń «Siyasat» miynetinde barbardı greklerge qarama-qarsı qoyıp, «tábiyǵıy qul» dep táriyplegen. Gerodot óz dáwirindegi grek (ellin) etnikalıq uqsaslıǵın bılay belgilegen:

1. ulıwma kelip shıǵıw (Greek: ὅμαιμον – homaimon, «bir qanlas»);
2. ulıwma til (Greek: ὁμόγλωσσον – homoglōsson, «bir tilde sóyleytin»);
3. ulıwma ibadatxanalar hám qurbanlıqlar (Greek: θεῶν ἱδρύματά τε κοινὰ καὶ θυσίαι – theōn hidrumata te koina kai thusiai);
4. ulıwma úrp-ádetler (Greek: ἤθεα ὁμότροπα – ēthea homotropa, «uqsas turmıs tárizi»).

Biraq sál burınıraq grekler grek etnosın tek qan boyınsha belgilemegen. Isokrat óziniń «Panegirik» shıǵarmasında bılay deydi: «Biziń qalamız adamzattıń basqa bóliminen oylaw hám sóylew jaǵınan sonshelli alshaqlap ketti, onıń shákirtleri pútkil dúnyanıń muǵallimleri boldı; ol «Ellinler» atı endi rasa emes, bálki intellekt degendi bildiriwi kerek ekenligine eristi hám «Ellinler» degen at ulıwma qanǵa emes, bálki biziń mádeniyatımızdı bólisetuǵınlarǵa tiyisli boldı».

Etnikalıq tiyislilik mádeniy universallıq bolıp tabılamı yamasa joq pa, bul belgili bir dárejede qollanılatuǵın anıqlamaǵa baylanıslı. Kóplegen sociallıq alımlar, mısalı antropologlar Fredrik Bart hám Erik Volf, etnikalıq uqsaslıqtı universal dep esaplamaydı. Olar etnikalıq tiyislilikti insan toparlarınıń ajıralmas qásiyeti emes, bálkim, toparlarara ózara tásirlesiwdiń belgili bir túrleriniń nátiyjesi dep esaplaydı.

## Qosımsha qarań

* Áwlad (Ancestor)
* Diaspora
* Etnikalıq tazalaw
* Etnikalıq máp toparı
* Etnikalıq bayraq
* Etnikalıq jaza
* Etnomádeniy empatiya
* Etnocid
* Etnografiyalıq topar
* Genealogiya
* Genetikalıq genealogiya
* Insan genomı hár túrliligi joybarı
* Identifikaciya siyasatı
* Ishki hám sırtqı toparlar
* Intersekcionalizm
* Zamanagóy etnikalıq toparlar dizimi
* Etnikalıq toparlar boyınsha mámleketler dizimi
* Túpkilikli xalıqlar dizimi
* Meta-etnos
* Mincu (antropologiya)
* Milliy simvol
* Ótiw (sociologiya)
* Polietnikalıq
* Populyaciya genetikası
* Xalıqtı dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos
* AQSH xalıqtın dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos
* Rasa hám densawlıq
* Mámleketsiz millet
* Dúnya xalıqlarındaǵı Y-xromosoma gaplotoparları

## Derekler

### Ádebiyatlar

* Ananta, Aris; Arifin, Evi Nurvidya; Hasbullah, M Sairi; Handayani, Nur Budi; Pramono, Agus*. Demography of Indonesia's Ethnicity*. Institute of Southeast Asian Studies, 2015. ISBN 978-981-4519-87-8.
* Omi, Michael; Winant, Howard*. Racial Formation in the United States from the 1960s to the 1980s*. New York: Routledge and Kegan Paul, Inc, 1986.
* Smith, Anthony D. (1999), *Myths and memories of the Nation* `{{citation}}`: Unknown parameter `|publisher=` ignored (járdem)Úlgi:Isbn?

## Sırtqı siltemeler