Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# AteizmKirill

**Ateizm** - qudaydıń barlıǵına isenimniń joqlıǵı. Teizmdi qollamaytuǵın hárqanday dúnyaqarasqa ateizm delinedi, biraq, bul durıs emes, sebebi bunday qaras nonteizm dep atalıp, ateizmnen parıqlanıwı múmkin. Barlıq ateistler dinsiz, degen pikir tolıǵı menen durıs emes, bazı dinler (buddizm siyaqlı) "quday" túsinigine mútáj emes, usı tiykardan, bunday din wákilleri de ateist deliniwi múmkin.

Ózin ateist, dep ataǵan shaxslardıń kópshiligi ǵayrıtábiyiy hádiyselerge skeptikalıq jantasıp, qudaylardıń barlıǵına empirikalıq dáliller joqlıǵın úgitleydi. Bunnan tısqarı, ateizm paydasına filosofiyalıq, sociallıq hám tarıyxıy argumentler keltiriledi. Kópshilik ateistler sekulyarizm, humanizm, racionalizm hám naturalizm siyaqlı filosofiyalıq qaraslarǵa iye bolǵanı menen, barlıq ateistlerde birdey boysınıwshı dúnyaqaras joq.

## Etimologiyası

Áyyemgi grek tilinde atheos (ἄθεος, bolımsızlıq qosımshası ἀ + θεός („quday“)) "qudaysız" mánisin ańlatadı.

## Tariyxı

Ateizm ataması XVI ásirde Franciyada kelip shıqqan bolsada , qudaylardıń barlıǵına isenim bildirmegen dúnyaqaras hám filosofiyalıq aǵımlar alǵashqı jámiyet dáwirlerinde bolǵan. Quday, ruwx túsinikleri oylap tapqan hám jámiyetti buǵan isendiriwge háreket etken shamanlar, sıyqırshılar h.t.b din jaratıwshılarınıń ózleri buǵan isenbegen bolıwı múmkin. Tariyxıy hújjetlerde kórsetilgen ateistikalıq qaraslardaǵı filosofiyalıq mektepler b.e.sh. VI ásirde Hindstanda payda bola baslaǵan.

### Dúnyadaǵı ateistler

Házirgi waqıtta dúnyadaǵu`ateistler sanıń esaplaw qıyın jumıs, sebebi "ateist" hár túrli ańlatıladı.Sonıńday-aq qudayǵa isenbeytuǵın hárqanday shaxs ózin "ateist" dep atamaydı (ol yaki bul sózdi bilmeydi, yaki jámiyet qarsılıǵına ushırawdan qorqadı). Bul barada "dinsiz" ataması isletiledi. Dinsizler dúnya xalqınıń 16% (1,1 milliard) quraydı
.

## Sırtqı siltemeler

* Ateizm haqida sahifa va forum
* Yaxshi idrok, Pol Anri Tiri Holbax. Kitobning archive.orgda skanerlangan versiyasi. (turkcha)
* Ateistforum.org (turkcha)
* Ateism.ru (ruscha)

## Derekler
# Taw

irаndа jaylasqan dеmаvеnd tаwı
**Тaw (tаwlаr)** — tegıslık ústindegi bıyık relyeftiń uzın fоrmаsı.

Таwlаr Aziyanıń 64 %-tın, Arqa Amerikanıń 36 %-tın, Evropanıń 25 %-tın, Qubla Amerikanıń 22 %-tın, Avstraliyanıń 17 %-tın һám Afrikanıń 3 %-tın iyeleydi.
# ÁliyKirill

Aliy
**Aliy ibn Abu Talıp** (aljaspasaq 600-jıl – 661-jıl, Kófa) – islamda «xulafa ar-rashidin» («tuwrı joldan barǵan xalafalar»), dindarlar ortasında «sharyarlar» dep atalǵan dáslepki 4 xalifadan tórtinshisi. Quraysh qáwiminiń hashimiyler shańaraǵınan. Muhammadtiń ámekisi hám kúyewi (Fatima zahra bayı). Islamda júzege kelgen shialıq háreketi tikkeley Aliy atı menen baylanıslı.

Aliy hám onıń ulları
VII ásir ortalarında xalifa Usman siyasatınan narazılıq keń jámiyetshilikte tús aldı. Muhammedtiń barlıq júrislerinde qatnasqan, qorqpas hám sadıq ásker, óte sıyınıwshı insan, usta natıq Aliy xalifalıqqa múnásip talaban sıpatında kópshilik maqul edi. 656 – jıl iyunda Usman óltirildi hám Aliy xalifa dep qaǵaza qılındı. Bıraq sahabalardan Talha hám az-Zubayr hámde Aliyge qaraǵanda adavatta bolǵan payǵambardıń bevası Aysha tárepdarları oǵan qarsı bas kóterdiler. Qatl etilgen Usmannıń qarındası Suriya hákimi Muoviya da Aliyge qarsı urıs daǵaza qıldı. 657-jıl Furat dáryası oń jaǵasında Siffin degen jerde júz bergen urısta Aliy qolı bálent kelgen bolsada, ol qarsıları menen kelisiwge kóndi. Bunnan narazı bolǵan Aliy áskerlerinen 12 mıń adam urıs maydanın tárk etti hám shet ellikler dep atalǵan diniy-siyasiy aǵımdı quradı. Shet ellikler qarsılaslarına qaraǵanda jeke terror usulın qollay basladı. 661 jıl 19-yanvarda Aliy Ibn Muljam degen shaxs tárepinen meshitten shıǵıw waqtında jarahatlanadı hám eki kúnnen soń dúnyadan ótedi. Islamda Aliy shaxsına múnásebet túrlishe. Shet ellikler oǵan óte jaman múnásebet bildirgen bolsa, shiyalar kerisinshe onı ilahiylestirip jibergen. Xalqı sunna Aliy shaxsına tegis hám tuwrı baha beredi. Anıq, Ali Umar al-Xattob sıyaqlı islam jeńisi jolında úlken xizmet kórsetken arbab, islam sıyınıwshıları, Quran hám onıń nusqaları hámde hádis ráwayatları menen baylanıslı kóp máselelerdiń tereń bilimdanı bolǵan. Aliy tárepdarları keyinshelik islamdaǵı shiyalıq (arab. – «shia» – topar, bul orında «Ali tárepdarları» mazmuninda) aǵımın quraǵan. Aliy shiyalardiń qahramanlıqları hám sayaxatlardı súwretlewshi júdá kóp ráwayatlar toqılǵan bul sunniyler ortasında da keń jayılǵan. Orta Aziya, tiykarınan Ózbekstanda bir neshe qádemja hám mazarlar Aliy atı menen baylanıp, muqaddeslestirilgen. Haqiyqatta bolsa Aliy Orta Aziya hám Iranda hesh qashan bolmaǵan.

## Derekler

|  |  |
| --- | --- |
|  | Bul maqalada Ózbekstan milliy enciklopediyası (2000-2005) maǵlıwmatlarınan paydalanılǵan. |
# IBM

IBM|  |
| Túri | Public |
| Tarmaǵı | Computer hardware Computer software Consulting IT Services |
| Qashan tiykar salınǵan | Endicott, New York, U.S. (1889, incorporated 1911) |
| Baslıqlar | Samuel J. Palmisano, Chairman, President & CEO Mark Loughridge, SVP & CFO Dan Fortin, President (Canada) Frank Kern, President (Asia Pacific) Nick Donofrio, EVP (Innovation & Technology) Mike Rhodin, President IOT Northeast Europe Dominique Cerutti, President IOT Southwest Europe |
| Ónim(ler)i | See products listing |
| Aylanba dárámatı | ▲ $98.8 billion USD (+4% FY '07 to '08) |
| Taza payda | ▲ $10.8 billion USD (+18% FY '07 to '08) |
| Jumısshılar sanı | 386,558 (2007) |
| Shoʻba korxonalari | ADSTAR FileNet Informix Iris Associates Lotus Software Rational Software Sequent Computer Systems Telelogic Tivoli Systems, Inc. |
| Websaytı | www.ibm.com |

**International Business Machines Corporation,** qısqasha **IBM** (*aytılıwı: Ay-Bi-Em*) kompyuter texnologiyaların hámde konsalting xızmetlerin kórsetiwshi AQSh korporatsiyası. Informatsion texnologiyaları kompaniyaları arasında IBM basqalardan óziniń 19-ásirden baslanǵan tariyxı menen ayırılıp turadı. Kompaniya kompyuter bóleklerin hám baǵdarlamaların islep shıǵarıw hámde satıw menen birgelikte, infrastruktura, xosting hámde konsalting xızmetlerin kórsetedi.IBM-niń jıldaǵı miylard tabısı 2020-jılda 73Miylard dollardı quradı.IBM qızmetkerlerdiń sanı 2020 boyınsha 340,900 adam jumıs isleiydi.Eń alǵashqı amerikalıq kompuyter bul 1943-jılı IBM islep shıǵarıldı.
# PTA turı

**Professional tennisshiler assotsiatsiyası (PTA) turı** - bul professional erler tennisiniń baslı shólkemi.

Turdıń shtab jayı - AQSh ta Ponte Vedra da jaylasqan. Regionallıq shtab jayı - Sidneyda (xalıq aralıq toparı) hám Monte-Karlo (Evropa). Bul tur 1990-jılda oyınshılardıń erki menen dúzilgen. PTA turı - tennisshilerdiń qızıǵıwshılıǵın qorǵaytuǵın biyǵárez kásiplik awqamı bolıp qalǵan.

PTA turı házirgi waqıta eń kúshli ózlik shólkem bolıp óz ishine mıńnan aslam tennisshilerdi biriktirip hám tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında dúnya júzinde eń áhmiyetli orındı iyeleydi.

PTA turı óz xızmet tennis jumısların xalıq aralıq tennis federatsiyası menen birgelikte islemekte.
# Volgograd wálayatıKirill

Volgograd wálayatı bayraǵı
Volgograd wálayatı gerbi
Jaylasıw ornı
**Volgograd wálayatı** (russha: *Волгоградская область*) — Rossiya Federaciyasınıń wálayatlarınan biri. 1936-jıl 5-dekabrde dúzilgen. Aymaǵı 113,9 mıń km.kv. Xalqınıń sanı 2,6 mln (2009), qala xalqı bolsa 76%ti quraydı. Volgograd wálayatında 19 qala, 32 qalasha bar (1991). Wálayat orayı — Volgograd qalası.

## Geografiyası

Volgograd wálayatı tómengi Volga boyında dala hám shala shól zonasında. Volga daryası oazisindegi wálayat. Aymaǵınıń bólimge: Batıs — oń saxil hám shıǵıs (Zavolje) bólimine ajratıladı. Klimatı kontinental, Yanvardıń ortasha t- rası — 8 den — 12" shekem iyuldiki bolsa 25°. Jılına 350 mm jawın jawadı, tiykarǵı dáryaları: Volga hám Don kólleri: Elton, Gorkosolyonos; Simlyansk.

## Xalqı

* Ruslar 2 378,7 mıń adam
* Ukrainlar – 56,3 mıń adam
* Qazaqlar – 45,3 mıń adam
* Tatarlar – 28,6 mıń adam
* Armyanlar – 27,0 mıń adam
* Nemisler – 17,1 mıń adam
* Ázerbayjanlılar – 14,3 mıń adam
* Chechenler – 12,3 mıń adam
* Belloruslar – 12,2 mıń adam
* Chuvashlar – 8,4 mıń adam
* Siganlar – 7,3 mıń adam
* Kоreysler – 6,1 mıń adam
* Маrilılar – 6,0 mıń adam

## Rayonları

## Qalaları

## Derekler

| Rossiya Federaciyası subyektleri |
| --- |
| **Respublikalar** | Adıgeya · Altay · Arqa Osetiya-Alaniya · Bashqurtıstan · Buryatiya · Daǵıstan · İngushetiya · Qabarda-Balqariya · Kareliya · Komi · Qalmıqstan · Qarashay-Cherkesiya · Mariy El · Mordoviya · Saxa (Jaqutstan) · Tatarstan · Tıwa · Udmurtiya · Xakasiya · Sheshenstan · Shuwasstan |
| **Úlkeler** | Altay · Zabaykal · Kamchatka · Krasnodar · Krasnoyarsk · Perm · Primоriye · Stavropol · Xabarovsk |
| **Wálayatlar** | Amur · Arxangelsk · Astraxan · Belgorod · Bryansk · Vladimir · Volgograd · Vologda · Voronej · İvanov · İrkutsk · Kaliningrad · Kaluga · Kemerovo · Kirov · Kostroma · Kurgan · Kursk · Leningrad · Lipetsk · Magadan · Moskva · Murmansk · Nijegorodsk · Novgorod · Novosibirsk · Omsk · Orenburg · Oryol · Penza · Pskov · Rostov · Ryazan · Samara · Saratov · Saxalin · Sverdlovsk · Smolensk · Tambov · Tver · Tomsk · Tula · Tyumen · Ulyanovsk · Chelyabinsk ·Yaroslav |
| **Federallıq áhmiyetli qalalar** | Moskva · Sankt Peterburg |
| **Avtonom wálayat** | Evrey |
| **Avtonom okruglar** | Nenec1 · Xantıy-Mansiysk — Yugra2 · Chukotka · Yamal-Nenec |
| 1Arxangelsk wálayatınıń quramında   2Tyumen wálayatınıń quramında |