# Atlıq

Grammatikada **atlıq** — bul tiri jaratılıslardıń, orınlardıń, háreketlerdiń, sapalardıń, bar bolıw halatlarınıń hám ideyalardıń anıq yamasa abstrakt nárselerin bildiretuǵın sóz. Atlıq — sóz dizbegi, gáp bólegi yamasa pútin gápte tolıqlawısh yamasa baslawısh sıpatında xızmet ete aladı.

Til biliminde, atlıqlar leksikalıq kategoriya (sóz shaqabı) sıpatında anıqlanadı hám olardıń basqa leksikalıq kategoriyalardıń aǵzaları menen birge qollanılıw usıllarına qaray bólinedi. Atlıqlardıń sintaksistlik qollanılıwı hár qıylı tillerde hár túrli boladı.

Atlıq sóz shaqabına jámlesetuǵın sózlerdiń hámmesine ortaq grammatikalıq belgi — olardıń zatlıq mánisi. Shınında da tariyxıy jaqtan alıp qarasaq, atlıq sózler eń dáslep fizikalıq jaqtan bar zatlardıń atamaların bildirgen dep shamalawǵa boladı. Máselen, dáslep atlıq sózler *temir, tas, suw, torańǵıl, balta, jantaq* hám t.b. sıyaqlı belgili bir materiallıq zatlardıń atamaların bildirgen. Keyinirek materiallıq zatlıq emes, al gúńgirt (abstrakt) mánisti bildiretuǵın *waqıt, eles, ay, jaqtılıq, suyıqlıq, ǵárezsizlik* hám t.b. sıyaqlı sózler payda bolǵan. Sońǵı sózlerde de zatlıq mánis bar. Biraq aldıńǵı topardaǵı sózlerdiń zatlıq (materiallıq) mánisinen ayırılıp turadı.

## Tariyxı

Sóz shaqapları eń keminde b.e.sh. V ásirden baslap Sanskrit grammatikleri tárepinen súwretlengen. Yaska'nıń Nirukta miynetinde atlıq (nama) anıqlanǵan tórt tiykarǵı sóz kategoriyalarınıń biri bolıp tabıladı. Áyyemgi grek tilindegi uqsası ónoma (ὄνομα) bolıp, ol Platonnıń Kratil dialogında sóz etilgen hám keyinirek Dionisiy Frakiylıǵa (b.e.sh. II ásir) tiyisli dep esaplanǵan «Grammatika óneri» miynetinde segiz sóz shaqabınıń biri sıpatında dizimge kirgizilgen. Latın grammatikasında qollanılǵan termin nōmen edi. «Atlıq» mánisin ańlatatuǵın bul terminlerdiń hámmesi de «at» mánisin bildiretuǵın sózler bolǵan. Inglis tilindegi «noun» sózi latın terminnen, anglo-norman tilindegi «nom» arqalı kelip shıqqan (basqa formaları «nomme» hám «noun» sóziniń ózi de bar).

Sóz shaqaplarınıń bir bólegi olar qabıl etetuǵın grammatikalıq formalar arqalı anıqlanǵan. Mısalı, sanskrit, grek hám latın tillerinde atlıqlar jınısı boyınsha kategoriyalanǵan hám seplik hám san boyınsha ózgertilgen. Kelbetlikler de usı úsh grammatikalıq kategoriyanı bóliskenlikten, kelbetlikler ádette atlıqlar menen bir klassta jaylastırılǵan.

Kóplegen Evropa tilleri atlıq ushın tiykarǵı termin retinde «substantive» sóziniń sıńar sózin qollanadı (mısalı, ispan tilinde sustantivo, «atlıq»). Bunday tillerdiń sózliklerinde atlıqlar n. ornına s. yamasa sb. qısqartpası menen belgilenedi.

## Ózgeshelikler

Atlıq sózlerdiń sintaksislik ayrıqshalıǵı eń aldı menen olardıń gápte baslawısh hám tolıqlawısh xızmetinde jumsalıwınan kórinedi. Sonday-aq atlıq sózler atawıshbayanlawısh xızmetinde de (men oqıwshıman), atlıq sózden jasalǵan basqa aǵza menen baylanısa otırıp, anıqlawısh xızmetinde de (ol oqıwshınıń kitabı), pısıqlawısh xızmetinde de (ol kesh keldi) jumsalıwı múmkin. Atlıq sózler ózleriniń grammatikalıq kategoriyaları boyınsha da basqa sóz shaqaplarınan ayırılıp turadı. Kópshilik dúnya tillerinde ushırasatuǵın eń atlıqqa tán kategoriyalar seplik hám san kategoriyaları bolıp tabıladı.

Seplik degenimiz atlıq yamasa atlıqlasqan sóz benen basqa mánili sózler ortasında baylanıstı támiynleytuǵın grammatikalıq kategoriya. Atlıq sózler menen bir qatarda atlıq sóz ornında jumsalatuǵın (substantivlesken) basqa sózler de atlıqtıń formalarına iye boladı.

Seplik kategoriyası affiksler arqalı, tirkewishler arqalı hám sózlerdiń qatar tártibi arqalı ańlatıladı. Dúnya tillerinde atlıqtıń seplik jalǵawları kóp grammemalı yamasa e ki grammemalı bolıp keliwi, al ayırım tillerde sepliktiń bolmawı da múmkin. Máselen, venger tilinde jigirma eki, eston tilinde on tórt, orıs tilinde, sonday-aq qaraqalpaq tilinde altı seplik bar. Al inglis tilinde tek eki seplik bar. Sepligi az yamasa sepliksiz tillerde seplik kategoriyasınıń ornın kómekshi sózler yamasa sózlerdiń orın tártibi almastıradı. Bunday tiller kóbinese analitikalıq tiller boladı. Al sintetikalıq tillerde bolsa, túbirlerge affikslerdiń jalǵanıwı, sonıń ishinde affkslerdiń bir túri bolǵan seplik jalǵawlarınıń jalǵanıwı tán qásiyet boladı.

## Qaraqalpaq til biliminde

### Túrleri

Atlıq sózler leksika-grammatikalıq ózgesheligine qaray **menshikli** hám **ǵalabalıq** atlıq bolıp 2 ge bólinedi. Basqalardan ajıratıw ushın jeke birewge yamasa ayırım zatlar menen hádiyselerge arnap qoyılǵan shártli atamanı menshikli atlıq dep ataymız.

* Menshikli atlıqlar barlıq jerde bas hárip penen jazıladı. Mısalı: *Shortanbay sortı,«Jetkinshek» gazetası, «Damas» markalı jeńil avtomobil, Aral teńizi, Ámiwdárya, Nókis qalası,*I.Yusupov kóshesi, Gúlzar, Aydos t.b.
* Kitaplardıń, gazeta-jurnallardıń, ádebiy shıǵarmalardıń menshikli atların bildiretuǵın sózler tırnaqshaǵa alınıp, bas hárip penen jazıladı. Mısalı: *«Balıqshınıń qızı» romanı, «Eki dos» ertegi, «Jetkinshek» gazetası, «Ámiwdárya» jurnalı.*
* Tariyxıy waqıyalar, belgili bayramlardıń atları, uranlar, shaqırıqlardıń birinshi sózi bas hárip penen jazıladı. Mısalı: *Bilimler kúni, Nawrız bayramı, Balalardı qorǵaw kúni hám t.b.*

Birgelkili zat, qubılıs, waqıya, túsiniklerdiń ulıwmalasqan atların bildiretuǵın sózler **ǵalabalıq atlıq** dep ataladı. Ǵalabalıq atlıqlar adamlarǵa, zatlarǵa, qubılıs-hádiyselerge, tábiyatqa baylanıslı atamalardıń ǵalabalıq atın bildiredi. Sonday-aq, janlı hám jansız zatlardıń atamaları kishi hárip penen jazıladı. Mısalı: *ilimpaz, ustaz, qus, shımshıq, kól, taw, qar, shóp hám t.b.*

Ǵalabalıq atlıqlar gáptiń basında kelse, bas hárip penen, al basqa jerlerde kishi hárip penen jazıladı. Mısalı: *Mektep alıstan kórinip tur. Usı mektepte bizler oqıymız.*

### Atlıqtıń betleniwi

Atlıq sózler betlenedi. Betlik jalǵawı qosılıwı arqalı olar zattıń *kim* yamasa *ne* ekenligin ańlatadı. Mısalı: *Bizler injenermiz, olar oqıwshı, sen shayırsań.*

Atlıq sózler úsh bette qollanıladı. Birlik hám kóplik sanlarda sáykes betlik jalǵawların qabıl etedi. Betlik máni ańlatıwshı qosımtanıń túrleri kóp:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Bet | Birlik | Kóplik | Birlik | Kóplik |
| I | -man, -men | -mız, -miz | balaman | balalarmız |
| II | -sań, -seń | -sız, -siz | balasań | balalarsız |
| III | jalǵawı joq |  | bala | balalar |

Betlik jalǵawlı atlıq sóz bolımlı mánide de, bolımsız mánide de qollanıladı. Atlıq sózde bolımsız máni *emes* sóziniń qollanılıwı arqalı bildiriledi. Mısalı: *Oqıwshı* (oqıwshı emes). Bunday jaǵdayda betlik jalǵawı *emes* sózinen keyin jalǵanadı: *emessiz, emespiz — bala emespen, bala emessiz* t.b.

### Atlıqtıń birlik hám kóplik sanda qollanılıwı

Atlıq sózler birlik hám kóplik sanlarda qollanıladı. Atlıq birlik sanda qollanılǵanda zattıń birew ekenligin bildiredi. Mısalı:

* Abat, kitap, taw, terek.

Atlıqtıń kóplik túri *-lar, -ler* qosımtalarınıń jalǵanıwı arqalı jasaladı. Mısalı:

* *bala-lar, gúller, oqıwshı-lar.*

Atlıq sózlerdiń keyingi buwını juwan bolsa *-lar,* eger jińishke bolsa *-ler* jalǵanadı: *kitap-lar, etik-ler.*

Bazıbir atlıq sózler kóplik qosımtalarsızaq kóplik mánide qollanıladı: *tarı ektim, biyday aldım.* Usılay qollanıw tilimizde qáliplesken: *tarılar ektim, biydaylar aldım* demeymiz. Solay bolsa da, geyde sóylewdiń talabına qaray bunday atlıq sózlerdiń de *-lar, -ler* qosımtaların qabıl etetuǵın orınları bar: *biydaylar ırǵalıp tur, tarılar dizege keldi.*

Eger sanaq sanlar atlıq sózlerdi anıqlap, bir sóz dizbeginde kelse, atlıqlardıń kóplik mánisi sanaq san arqalı ańlatıladı da, kóplik jalǵawı qosılmaydı: *bes eshki, mıń adam, eki ılaq.*

Sonday-aq, kóplik mánige iye birqansha, kóp, sonsha, birneshe, bıjnaǵan, ızǵıǵan usaǵan sózler dizbeklesken atlıq sózlerdiń de kóplik mánisi, ádette, sol kóplik mánige iye sózler arqalı ańlatıladı, solay da olar sóylew talabına qaray birde kóplik jalǵawlı, birde kóplik jalǵawsız qollanıla beredi.

### Atlıqtıń tartımlanıwı

Atlıq sózlerdiń tartım jalǵawı menen ózgeriwi *atlıqtıń tartımlanıwı* dep ataladı. Tartım jalǵawları atlıq sózlerge úsh bette, birlik hám kóplik sanlarda jalǵanadı. Atlıq sózdiń aqırı juwan yamasa jińishke buwınǵa yamasa dawıssız seske (dawıslı) pitse, únleslik nızamına sáykes tartım jalǵawlarınıń kereklisi jalǵanadı.

|  |  |
| --- | --- |
| **Dawıslı seske pitken sózden soń** | **Dawıssız seske pitken sózden soń** |
| Betler | Birlik sanda | kóplik sanda | Birlik sanda | kóplik sanda |
| I | -m | -mız, -miz | -ım, -im, -m | -ımız, -imiz |
| II | -ń | -ńız, -ńiz | -ıń, -iń, -ń | -ıńız, -ińiz |
| III | -sı, -si | -ı, -i | -ı, -i | -ı, -i |

Tartım jalǵawları atlıq sózlerge jalǵanıp, zattıń kimge, nege, kimlerge, nelerge tiyisli ekenligin bildiredi.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| I bet | -ım, | -im, | -m, | -ımız, | -imiz, | -mız, | -miz |
| II bet | -ıń, | -iń, | -ń, | -ıńız, | -ińiz, | -ńız, | -ńiz |
| III bet | -ı, | -i, | -sı, | -ı | -si | -ı | -si |

Tartım jalǵawları tómendegi jaǵdaylarda jalǵanadı:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| I. | Meniń | *qálemim* | *ájapam* |
| II. | Seniń | *qálemiń* | *ájapań* |
| III. | Onıń | *qálemi* | *ájapası* |

2. Zat birlik sanda, iyesi kóplik sanda keledi:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| I. | Bizlerdiń | *Watanımız* | *ákemiz* |
| II. | Sizlerdiń | *Watanıńız* | *ákeńiz* |
| III. | Olardıń | *Watanı* | *ákesi* |

3. Zat kóplik sanda, al iyesi birlik sanda keledi:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| I. | Meniń | *kitaplarım* | *úkelerim* |
| II. | Seniń | *kitaplarıń* | *úkeleriń* |
| III. | Onıń | *kitapları* | *úkeleri* |

4. Zat ta, iyesi de kóplik sanda keledi:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| I. | Bizlerdiń | *dápterlerimiz* | *aǵalarımız* |
| II. | Sizlerdiń | *dápterlerińiz* | *aǵalarıńız* |
| III. | Olardıń | *dápterleri* | *aǵaları* |

Túbiri *p, q, k* seslerine pitken atlıq sózlerge tartım jalǵawları jalǵanǵanda *p- b, q-ǵ, k-g* bolıp jazıladı. Mısalı: *mek- tep-mektebi, qosıq-qosıǵı, etik-etigi, terek- teregi.*

### Atlıqtıń sepleniwi

Atlıq sózler aytılajaq oy-pikirdiń mánisine qaray gáp ishinde basqa sózler menen grammatikalıq baylanısqa túsip, sáykes jalǵawlardı qabıl etedi. Atlıqtıń seplik jalǵawları menen túrlenip keliwi *sepleniw* delinedi. Mısalı: *Mektepke bardı. Bekimbet awılda isleydi. Ol Nókisten keldi.*

Qaraqalpaq tilinde 6 seplik bar. Olar arnawlı jalǵawlarǵa iye. Seplik jalǵawları kóplik hám tartım jalǵawlarınan keyin jalǵanadı.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Seplikler** | **Sorawlar** | **Jalǵawları** | **Sepleniwdiń túrleri** |
| **Jay seplew** | **Tartımlıseplew** |
| **Ataw** | **Kim?, ne?,kimler?,neler?** | **jalǵawıjoq** | Mektep,

bala | Mektebi,

balası |
| **Iyelik** | **Kimniń?,neniń?,kimlerdiń?** | **-nıń,-niń,-dıń, - diń,-tıń, -tiń** | Mekteptiń

balanıń | Mektebiniń,

balasınıń |
| **Barıs** | **Kimge?,nege?,qayda?,qayaqqa?** | **-ǵa, -ge,-qa, - ke,-na, -ne,-a, -e** | Mektepke

balaǵa | Mektebine,

balasına |
| **Tabıs** | **Kimdi?,neni?** | **-dı,-di,-tı, -ti,-nı, -ni** | Mektepti

balanı | Mektebin,

balasın |
| **Shıǵıs** | **Kimnen?,neden?,qaydan?,qayaqtan?** | **-dan,-den,-tan, -ten,-nan, -nen** | Mektepten

baladan | Mektebinen

balasınan |
| **Orın** | **Kimde?,nede?,qayaqta?,qayda?,qayerde?** | **-da, -de,-ta, -te,-nda, -nde** | Mektepte

balada | Mektebinde,

balasında |

## Sıpatlama hám anıqlama

Atlıqlar geyde olar ózgertiliwi múmkin bolǵan grammatikalıq kategoriyalar tiykarında sıpatlanadı (mısalı, jınıs, seplik hám san). Bunday anıqlamalar kóbinese belgili bir tilge tán boladı, sebebi hár qıylı tillerde hár túrli kategoriyalar qollanılıwı múmkin.

Atlıqlar, ásirese rásmiy emes kontekstlerde, kóbinese olardıń semantikalıq qásiyetleri (mánileri) tiykarında anıqlanadı. Atlıqlar adam, orın, zat, waqıya, substanciya, sapa, muǵdar hám t.b. nárselerge qatnaslı sózler sıpatında súwretlenedi, biraq bul anıqlama usılı informaciyalıq emes dep sınǵa alınǵan.

Bir neshe inglis tilindegi atlıqlardıń ózleriniń ishki referenti joq: behalf (on behalf of dizbeginde), dint (by dint of dizbeginde) hám sake (for the sake of dizbeginde) Sonıń menen bir qatarda, inglis tilinde sózdiń basqa shaqapları da referenciya tárizli qásiyetlerge iye bolıwı múmkin: to rain yamasa to mother feyilleri, yamasa red sıyaqlı kelbetlikler; hám gleefully ráwishi menen with glee predlog dizbegi arasında az ǵana ayırmashılıq bar.

Funkcionallıq kózqarastan atlıqtı morfologiyalıq transformaciyadan ótpesten atawlıq dizbektiń baslı sózi bola alatuǵın, yaǵnıy referencial funkciyaǵa iye dizbektiń baslı sózi bola alatuǵın sóz sıpatında anıqlaydı.

## Derekler