# Deli

**Delhi** rásmiy túrde Milliy paytaxt aymaǵı (NCT) bolıp, Hindstan paytaxtı Nyu-Deli qalasın óz ishine alǵan Hindstannıń megapolisi hám birlesken aymaǵı esaplanadı. Jamna dáryası boylap, tiykarınan batısqa yamasa oń jaģasına qaray jaylasqan Deli shıǵısta Uttar-Pradesh shtatı, qalgan táreplerde Xaryana shtatı menen shegaralas. Deli 1956-jılı 1-noyabrde awqam aymaǵına, 1995-jılı bolsa NACT aymaǵına aylandı. NCT 1,484 km (573 mi²) maydandı iyeleydi. 2011-jıldaǵı statistikalıq maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, Deli qalasınıń xalqı 11 millionnan artıq, NCT xalqı bolsa 16,8 million átirapında bolǵan.

Jamna dáryası boyındaǵı orta ásirlerdegi Purana Qila qorǵanınıń topografiyası sanskrit tilindegi Mahabharata dástanındaǵı Indraprastha qalasınıń ádebiy súwretleniwine sáykes keledi; biraq, bul aymaqtaǵı qazıw jumısları áyyemgi qurılǵan ortalıqtıń belgilerin kórsetpegen. XIII ásir basınan XIX ásir ortalarına shekem Deli eki iri imperiya — Qubla Aziyanıń úlken bólegin qamtıp alǵan Deli sultanlıǵı hám Baburiyler imperiyasınıń paytaxtı bolǵan. Qaladaǵı YUNESKOnıń Pútkil jer júzilik miyrası obektleriniń úshewi de - Qutıb minar, Humayun maqbarası hám Qızıl qala usı dáwirge tiyisli. Deli sufiylik hám qawwali muzikasınıń dáslepki orayı bolǵan. Nizamuddin Avliyo, Amir Xusrav atları onıń atı menen baylanıslı. Deli Xariboli dialekti urdu hám keyinirek zamanagóy standart hind ádebiyatın payda etken lingvistikalıq rawajlanıwdıń bir bólegi edi. Deliden shıqqan iri urdu shayırlarına Mir Taqi Mir hám Mirza Ǵolib kiredi. Deli 1857-jılı Hindstan kóterilisinin belgili orayı bolǵan. 1911-jılı Angliyanıń Hindstan imperiyası paytaxtı Nyu-Deli qalası boldı. 1947-jılı Hindstannıń bóliniwi waqtında Deli Baburiyler qalasınan Panjob qalasına aylandırıldı. 1947-jılı ǵárezsizlikke eriskennen keyin Nyu-Deli Hindstan Dominionınıń, 1950-jıldan keyin Hindstan Respublikasınıń paytaxtı sıpatında dawam etti.

Milliy paytaxt aymaǵı (NCR) dep atalatuǵın aymaqta jaylasqan Ǵoziobod, Faridabad, Gurgaon, Noida, Greater Noida hám YEIDA qalaların óz ishine alǵan Deli qala aglomeraciyasında 28 millionnan aslam xalıq jasaydı. Bul onı Hindstandaǵı eń iri metropoliten aymaǵı hám dúnyada (Tokiodan keyin) ekinshi orınǵa aylandıradı. Deli insan rawajlanıwı indeksi boyınsha Hindstan shtatları hám awqam aymaqları arasında besinshi orındı, Hindstanda xalıqtıń jan basına jalpı ishki ónim kórsetkishi boyınsha ekinshi orındı ieleydi (Goadan keyin). Awqam aymaǵı bolıwına qaramastan, búgingi kúnde Deli NCTnıń siyasiy basqarıwı óziniń nızam shıǵarıwshı uyımı, joqarı sudı hám bas ministr basshılıǵındaǵı atqarıwshı ministrler keńesi bar Hindstan shtatına kóbirek uqsaydı. Nyu-Deli Hindstan federal húkimeti hám Deli jergilikli hákimiyatı tárepinen birgelikte basqarıladı. Mámleket paytaxtı Deli NCT sıpatında xızmet etedi. Sonday-aq, 1985-jılı shólkemlestirilgen "mámleketleraralıq aymaqlıq rejelestiriw" aymaǵı bolǵan Milliy paytaxt aymaǵınıń orayı esaplanadı. Deli 1951-jılǵı dáslepki Aziya oyınları, 1982-jıldaǵı Aziya oyınları, 1983-jılǵı Qosılmaw háreketi sammiti, 2010-jılǵı Xokkey boyınsha erler jáhán kubogi, 2010-jılǵı Doslıq Awqamı oyınları, 2012-jılǵı BRIKS sammiti, 2023-jılǵı G20 sammitine basshılıq etken hám kriket boyınsha 2011 hám 2023-jılǵı jáhán chempionatlarınıń iri qalalarınan biri bolǵan.

## Toponomiyası

Deli atamasınıń kelip shıǵıwı menen baylanıslı bir qatar ápsanalar bar. Olardan biri biziń eramızǵa shekemgi 50-jılları usı jerde qala qurǵan hám oǵan óziniń atın qoyǵan patsha Dhillu yamasa Dilu atınan alınǵan. Jáne bir ańızǵa bola, qalanıń atı Prakrit tilindegi dhili (bos) sózine tiykarlanǵan hám ol tomarlar tárepinen qalanı ataw ushın paydalanılǵan. Sebebi, Deliniń temir baǵanası ázzi tiykarǵa iye bolıp, onı kóshiriwge tuwra kelgen. Panjab esletpeleri hám sorawlarına muwapıq, patsha Prithviraj dáwirindegi qalanıń atı dilpat bolǵan hám bul dilpat hám dilli, itimal, "kóteriliw" degen mánisti ańlatatuǵın eski hind sózi dilden alınǵan. Hindstan Arxeologiyalıq basqarmasınıń burınǵı direktorı Aleksandr Kanningem dilliler keyin ala dihli/dehli bolıp ketkenligin aytıp ótken. Ayırımlar aymaqta aylanısta bolǵan teńgelerdi dehliwal dep ataǵan. Bhavishya Purana pármanına muwapıq, Indraprastha patshası Pritiviraja óz patshalıǵındaǵı tórt kastaǵa qolaylı bolıwı ushın házirgi Purana Qila aymaǵında jańa qorǵan qurǵan. Ol qorǵanǵa dárwaza qurıwdı buyırǵan hám keyin ala qorǵanǵa dehali atın bergen. Ayırım táriyxshılar Dhilli yamasa Dhillika qalanıń dáslepki atı, basqaları bolsa hindustani tilindegi dehleez yamasa dehali sózleriniń buzılıwı hám qalanıń Gang tegisligine kiriw dárwazası sıpatındaǵı belgisi bolıwı múmkin, dep esaplaydı.

## Geografiyası

2016-jıldıń aprel ayında Deli qalasınıń hawa kórinisi, joqarı ońda Jamna dáryası.
Deli Arqa Hindstanda 28°37′N 77°14′E / 28.61°N 77.23°E da jaylasqan. Qala arqa, batıs hám qubla tárepinen Xaryana shtatı, shıǵıstan Uttar-Pradesh shtatı menen shegaralasqan. Deli geografiyasınıń eki ajıralıp turatuǵın ózgesheligi — Jamna tasqınlı tegislikleri hám Deli taw dizbegi. Jamna dáryası táriyxıy Panjab hám ÚP aralıǵındaǵı shegara bolıp, onıń qayırları awıl xojalıǵı ushın qolaylı. Biraq, qayta-qayta suw tasqınlarına meyil bolǵan ónimdarlı allyuvial topıraq penen támiyinlengen. Hinduiylik dinindegi muqaddes dárya - Jamna - Deli arqalı agatuǵın birden-bir iri dárya. Gaziabadtı Deli qalasınıń shıǵıs bóliminen Hindon dáryası ajıratıp turadi. Deli taw dizbegi qublada Aravalli taw dizbeginen baslanıp, qalanıń batıs, arqa-shıǵıs hám arqa-batıs bólimlerin qorshap turadı. Onıń biyikligi 318 m (1,043 ft) ge jetedi hám aymaqtıń ústin belgisi esaplanadı.

Yamuna dáryası tárepinen payda bolǵan batpaqlı jerlerden tısqarı, Deli 500 den aslam háwizlerdi saqlawda dawam etpekte (batpaqlı jerler < 5 ga (540 000 kvadrat fut)), bul óz gezeginde bir qansha qus túrlerin qollap-quwatlaydı. Deli háwizleri, shıǵındılardı taslaw hám betonlastırıw sebepli ekologiyalıq jaǵdaydıń jamanlasıwına qaramastan, dúnyanıń qálegen jerinde háwizlerden paydalanıp atırǵan quslardıń eń kóp sanın qollap-quwatlaydı. Deli qalasındaǵı ámeldegi siyasat batpaqlı jerlerdiń aylanıwına tosqınlıq etedi hám qala háwizleriniń quslar ushın bahasız baspanaǵa aylanıwına alıp keldi.

Milliy paytaxt aymaǵı Deli 1,483 km² maydandı iyeleydi, sonnan 783 km² (302 mi² ) awıllıq hám 700 km² (270 mi² ) qalalıq dep belgilengen. Sonlıqtan, ol mámlekettegi maydanı boyınsha en úlken qala bolıp esaplanadı. Onıń uzınlıǵı 51,9 km hám keńligi 48,48 km. Deli Hindstannıń IV seysmikalıq zonasına kirgizilgen bolıp, onıń iri jer silkiniwlerge shıdamlı emesligin kórsetedi.

### Hawa-rayı

Deli qurǵaq qısqı ıǵallı subtropikalıq klimat (Kóppen Cwa), ıssı yarım qurǵaq klimat (Kóppen BSh) penen tıǵız baylanısqan. Jıllı máwsim 21-marttan 15-iyunǵa shekem dawam etip, ortasha sutkalıq joqarı temperatura 39°C dan joqarı boladı. Jıldıń eń ıssı kúni ádette may ayınıń aqırında bolıp, ortasha joqarı temperaturası 42 °C (81 °F) hám tómen temperaturası 27 °C (81 °F) boladı. Jıldıń eń suwiq kúni ádette yanvarda bolip, ortasha tómen temperaturası 6,9 °C (44,4 °F) hám joqarı temperaturası 19,3 °C (66,7 °F) boladı. Mart ayınıń baslarında samaldıń baǵıtı arqa-batıstan qubla-batısqa ózgeredi. Aprelden oktyabrge shekem hawa-rayı ıssı boladı. Musson iyun ayınıń aqırında, ıǵallıqtıń artıwı menen keledi. Qısqa, jumsaq qıstıń baslanıwı noyabr ayınıń aqırına tuwrı keledi, qıstıń eń joqarı dárejesi yanvar ayına tuwrı keledi hám kóbinese kúshli duman payda boladı.

## Derekler

## Qosımsha oqıw ushın