# COVID-19 pandemiyası

Global **COVID-19 pandemiyası** (**koronavirus pandemiyası** dep te ataladı), awır ótkir respiratorlıq sindrom koronavirus 2 (SARS-CoV-2) sebepli, 2019-jıldıń dekabr ayında Qıtaydıń Uxan qalasında payda bolǵan órshiwden baslandı. Kóp ótpey, ol Aziyanıń basqa bólimlerine, keyin 2020-jıldıń basında pútkil dúnyaǵa tarqaldı. Dúnya júzilik densawlıqtı saqlaw shólkemi (DDSSH) 2020-jıldıń 30-yanvarında órshiwdi xalıqaralıq áhmiyetke iye jámiyetlik densawlıqtı saqlawdaǵı ayrıqsha jaǵday dep járiyaladı hám 11-martta onı pandemiyaǵa aylanǵanın tastıyıqladı. DDSSH 2023-jıldıń may ayında COVID-19 sebepli qáliplesken jámiyetlik densawlıqtı saqlawdaǵı ayrıqsha jaǵdaydıń juwmaqlanǵanın járiyaladı.

COVID-19 belgileri simptomsızdan ólimge alıp keletuǵın dárejege shekem boladı, biraq kóbinese temperatura kóteriliw, tamaq awırıwı, túngi jótel hám hálsizlikti óz ishine aladı. Virustıń juǵıwı kóbinese hawa arqalı tarqalatuǵın bóleksheler arqalı boladı. Mutaciyalar juǵıwshılıq hám zıyanlılıq dárejesi hár qıylı bolǵan kóplegen shtammlardı (variantlardı) payda etti. COVID-19 vakcinaları tez arada islep shıǵıldı hám 2020-jıldıń dekabr ayınan baslap ulıwma xalıqqa qollanıla baslandı, vakcina teńligin támiyinlewge baǵdarlanǵan COVAX sıyaqlı mámleketlik hám xalıqaralıq baǵdarlamalar arqalı jetkerip berildi. Emlew usılları jańa antiviruslıq dárilerdi hám simptomlardı baqlawdı óz ishine aladı. Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw tarawındaǵı ayrıqsha jaǵday dáwirindegi ulıwma qabıl etilgen jumsartıw ilajları sayaxat sheklewlerin, lokdaunlardı, biznes sheklewlerin hám jabılıwların, jumıs ornındaǵı qáwip-qáterdi baqlawdı, maska kiyiw májbúriyligin, karantindi, testlew sistemaların hám juqqanlardı izlep tabıwdı óz ishine aldı.

Pandemiya pútkil dúnyada Ullı depressiyadan keyingi eń úlken global recessiyanı qosqanda, awır sociallıq hám ekonomikalıq uwayımlarǵa alıp keldi. Jetkerip beriw sistemasınıń buzılıwı hám qorqınıshtan satıp alıw sebepli azıq-awqat jetispewshiligin qosqanda, keń kólemli jetispewshilikler payda boldı. Adam iskerliginiń azayıwı pataslanıwdıń burın bolmaǵan waqıtsha tómenlewine alıp keldi. 2020 hám 2021-jıllar dawamında kóplegen yurisdikciyalarda bilimlendiriw mákemeleri hám jámiyetlik orınlar tolıq yamasa tolıq emes jabıldı hám kóplegen is-ilajlar biykar etildi yamasa keyinge qaldırıldı. Pandemiya rawajlanǵan sayın keńse xızmetkerleri ushın aralıqtan jumıs islew ádewir keń tarqaldı. Sociallıq media hám geyde ǵalaba xabar quralları arqalı jalǵan informaciya tarqaldı hám siyasiy shiyeleniwler kúsheydi. Pandemiya rasalıq hám geografiyalıq kemsitiwshilik, densawlıqtı saqlaw teńligi hám jámiyetlik densawlıqtı saqlaw zárúrlikleri menen jeke huqıqlar arasındaǵı teńsalmaqlılıq máselelerin kóterdi.

Awırıw 2023-jıldan keyin de tarqalıwın dawam etti. 2024-jılǵa kelip, ekspertler onıń ele de pandemiya retinde esaplanıwı múmkinligi haqqında anıq pikirge kele almadı. Pandemiyanıń hár qıylı anıqlamaları olardıń qashan juwmaqlanıwı haqqında hár qıylı juwmaqlarǵa alıp keledi. 2025-jıl 5-dekabr jaǵdayı boyınsha, COVID-19 7,102,566 tastıyıqlanǵan ólimge hám boljaw boyınsha 18.2 millionnan 33.5 millionǵa shekem ólimge sebep boldı. Pandemiya tariyxtaǵı eń kóp ólimge alıp kelgen besinshi pandemiya yamasa epidemiya bolıp esaplanadı.

## Terminologiya

Qıtaylı shıpakerler Xubeydiń Xuangan qalası, 2020-jıl
### Pandemiya

Epidemiologiyada pandemiya "júdá keń aymaqta júz beretuǵın, xalıqaralıq shegaralardı kesip ótetuǵın hám ádette kóplegen adamlarǵa tásir etetuǵın epidemiya" dep anıqlanadı. COVID-19 pandemiyası dáwirinde, basqa pandemiyalardaǵı sıyaqlı, bul terminniń mánisi tartısqa tústi.

Pandemiya yamasa basqa epidemiyanıń juwmaqlanıwı siyrek jaǵdaylarda ǵana awırıwdıń tolıq joǵalıp ketiwin óz ishine aladı hám tariyxıy jaqtan epidemiyalardıń baslanıwına qaraǵanda olardıń juwmaqlanıwın anıqlawǵa ádewir az dıqqat qaratılǵan. Belgili bir epidemiyalardıń juwmaqlanıwı hár qıylı usıllar menen anıqlanǵan, akademiyalıq tarawǵa baylanıslı túrde parıq qıladı hám jaylasqan ornı hám sociallıq toparǵa baylanıslı túrde hár qıylı boladı. Epidemiyanıń juwmaqlanıwın tek biologiyalıq qubılıs emes, al sociallıq qubılıs dep qarawǵa boladı.

Time basılımı 2024-jıldıń mart ayında COVID-19 házirgi waqıtta endemiyalıq pa yamasa pandemiya ma degen máselede ekspert pikirleri hár qıylı ekenin, al DDSSH óziniń veb-saytında kesellikti ele de pandemiya dep atawın dawam etkenin xabarladı.

### Virus atamaları

Uxandaǵı dáslepki órshiw waqtında, virus hám kesellik ádette "koronavirus", "Uxan koronavirusı", "koronavirus órshiwi" hám "Uxan koronavirus órshiwi" dep ataldı, al kesellik geyde "Uxan pnevmoniyası" dep ataldı. 2020-jıldıń yanvar ayında DDSSH, sociallıq stigmanıń aldın alıw maqsetinde geografiyalıq orınlardı (mısalı, Uxan, Qıtay), haywan túrlerin yamasa adamlar toparların awırıw hám virus atamalarında qollanbaw haqqındaǵı 2015-jılǵı xalıqaralıq kórsetpelerge tiykarlanıp, 2019-nCoV hám 2019-nCoV ótkir respiratorlıq keselligin virus hám keselliktiń waqıtsha atamaları retinde usınıs etti. DDSSH 2020-jıl 11-fevralda COVID-19 hám SARS-CoV-2 rásmiy atamaların tastıyıqladı. DDSSH Bas direktorı Tedros Gebreyesus bılay dep túsindirdi: CO korona ushın, VI virus ushın, D kesellik ushın hám 19 órshiw birinshi ret anıqlanǵan waqıt ushın (2019-jıl 31-dekabr) qollanıladı. DDSSH jámiyetlik kommunikaciyalarda qosımsha túrde "COVID-19 virusı" hám "COVID-19 ǵa sebepshi virus" terminlerin qollanadı.

DDSSH táshwish tuwdıratuǵın variantlardı hám qızıǵıwshılıq tuwdıratuǵın variantlardı grek háripleri menen atadı. Variantlar anıqlanǵan jerge qarap atawdıń dáslepki ámeliyatı (mısalı, Delta dáslep "Hindstan variantı" bolıp baslandı) endi keń tarqalmaǵan. Kóbirek sistemalı atamalar sxeması varianttıń PANGO shejiresin sáwlelendiredi (mısalı, Omikronnıń shejiresi B.1.1.529) hám basqa variantlar ushın qollanıladı.

## Epidemiologiya

### Tiykar

SARS-CoV-2 - bul jarǵanat koronavirusları, pangolin koronavirusları hám SARS-CoV menen jaqın baylanıslı virus. Dáslepki belgili órshiw (Qıtay materik bólimindegi 2019–2020-jılǵı COVID-19 órshiwi) 2019-jıldıń dekabr ayında Qıtaydıń Xubey provinciyası Uxan qalasında baslandı. Kóplegen dáslepki jaǵdaylar sol jerdegi Xuanan teńiz ónimlerin usaqlap satıw bazarına barǵan adamlar menen baylanıslı boldı, biraq adamnan adamǵa juǵıw erterek baslanǵan bolıwı itimal. Molekulyar saat analizi birinshi jaǵdaylardıń 2019-jıldıń oktyabr hám noyabr ayları aralıǵında bolǵan bolıwı múmkin dep kórsetedi.

Ilimiy konsensus virus jarǵanatlardan yamasa basqa jaqın sút emiziwshi haywanlardan kelip shıqqan zoonozlıq derekke iye ekenin aytadı. SARS-CoV-2 laboratoriyadan tosınnan shıǵıp ketken degen sıyaqlı basqa túsindirmeler usınılǵan bolsa da, 2021-jılǵa kelip olar dáliller menen jetkilikli dárejede tastıyıqlanbadı.

### Jaǵdaylar

Rásmiy "jaǵday" sanları, simptomlı kesellikti bastan keshirgenine yamasa keshirmegenine qaramastan, rásmiy protokollarǵa sáykes COVID-19 ushın test tapsırǵan hám testi oń nátiyje kórsetken adamlar sanın bildiredi. Úlgi alıw qáteligi tásiri sebepli, tosınnan tańlaw usılı arqalı anıǵıraq san alıwǵa baǵdarlanǵan izertlewler ulıwma juqqanlar sanı xabarlanǵan jaǵdaylar sanınan aytarlıqtay asıp ketetuǵının turaqlı túrde anıqladı. Kóplegen mámleketlerde, dáslepki waqıtlarda, tek jeńil simptomları bar adamlardı testten ótkizbew boyınsha rásmiy siyasat bar edi. Awır keselleniw ushın eń kúshli qáwip faktorları semizlik, qantlı diabettiń asqınıwı, uwayımshıl hám basqa keselliklerdiń ulıwma sanı bolıp tabıladı.

COVID-19 pandemiyası baslanǵan waqıtta jaslarǵa juǵıw itimalı azıraq pa, yamasa simptomlar payda bolıp, testten ótiw itimalı azıraq pa ekeni anıq emes edi. Qıtayda ótkerilgen retrospektiv kogort izertlewi balalar hám ereseklerdiń juqtırıw itimalı birdey ekenin anıqladı.

Muqıyat izertlewler qatarında, 2020-jıl 9-apreldegi dáslepki nátiyjeler Germaniyadaǵı iri infekciya klasteriniń orayı bolǵan Gangeltte xalıq úlgisiniń 15 procentiniń antidenelerge testi oń bolǵanın anıqladı. Nyu-York qalasındaǵı ekiqabat hayallardı hám Niderlandiyadaǵı qan donorların COVID-19 ǵa skrininglew, xabarlanǵannan kóbirek infekciyalardı kórsetetuǵın oń antidene testleri kórsetkishlerin anıqladı. Seroprevalentlikke tiykarlanǵan bahalawlar konservativlik bolıp tabıladı, sebebi ayırım izertlewler jeńil simptomları bar adamlarda anıqlanatuǵın antideneler joq ekenin kórsetedi.

2020-jıldıń yanvar ayında COVID-19 ushın tiykarǵı reprodukciya sanınıń (R0) dáslepki bahalawları 1.4 hám 2.5 aralıǵında boldı, biraq keyingi analiz onıń shama menen 5.7 (3.8 den 8.9 ǵa shekemgi 95 procentlik isenim intervalı menen) bolıwı múmkinligin málimledi.

2021-jıldıń dekabr ayında jaǵdaylar sanı bir neshe faktorlarǵa, sonıń ishinde jańa COVID-19 variantlarına baylanıslı túrde artıwdı dawam etti. Sol jıldıń 28-dekabr jaǵdayı boyınsha, dúnya júzinde 282,790,822 adamnıń juqtırǵanı tastıyıqlandı. 2022-jıldıń 14-apreline kelip, global kólemde 500 millionnan aslam jaǵday tastıyıqlandı. Jaǵdaylardıń kópshiligi tastıyıqlanbaǵan bolıp, Densawlıq kórsetkishleri hám bahalaw institutı 2022-jıldıń basındaǵı jaǵdaylardıń haqıyqıy sanın milliardlaǵan dep bahaladı.

2022-jılda dúnyada hám eń joqarı altı mámlekette COVID-19 dıń háptelik jańa jaǵdaylarınıń yarım-logarifmlik grafigi
#### Testtiń oń nátiyje kórsetkishi

Jámiyetlik densawlıqtı saqlaw xızmetkerleri hám siyasatshılardıń pandemiyanı baqlaw hám qarar qabıllawǵa jol-joba beriw ushın qollanǵan ólshemleriniń biri - bul testtiń oń nátiyjelilik kórsetkishi ("procent oń nátiyje"). 2020-jılı Djons Xopkinstiń maǵlıwmatları boyınsha, "dım joqarı" procent oń nátiyjeniń bir kórsetkishi 5% ti quraydı, bul burın DDSSH tárepinen qollanılǵan.

## Derekler