Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ekinshi jáhán urısı

| Ekinshi jáhán urısı |
| --- |
| Sáne | 1939-jıl 1-sentyabr — 1945-jıl 2-sentyabr |
| Orın | Evraziya, Afrika, Dúnya okeanı |
| Sebep | * 1919-jılǵı Versal tınıshlıq shártnamasınıń Germaniya ushin awır shártleri
* Dúnyadaǵı ullı mámleketlerdiń imperializmi hám militarizmi, sonıń ishinde, Adolf Gitlerdiń nemis milliy-socialistlik ideyaları hám siyasatı
* Versal-Vashington sisteması aqıbetleri
* Jáhán ekonomikalıq krizisi
 |
| Nátiyje | * Gitlerge qarsı koaliciyanıń jeńisi; Germaniya, Yaponiya hám olardıń awqamlaslarınıń táslim bolıwı
* Germaniya aymaqlarınıń basıp alınıwı hám jeńimpazlar arasında bólistiriliwi
 |

**Ekinshi jáhán urısı** (1939-jıl 1-sentyabr — 1945-jıl 2-sentyabr) — eki jáhán áskeriy-siyasiy koaliciyalarınıń urısı bolıp, insaniyat tariyxındaǵı eń iri qurallı kelispewshilikke aylandı. Bul urısta sol waqitta bar bolǵan 74 mámleketten 62 si (Jer sharı xalqınıń 80% i) qatnastı. Áskeriy háreketler Evraziya hám Afrika aymaǵında hám barlıq okean suwlarında alıp barıldı. Bul yadro quralı qollanılǵan birden-bir kelispewshilik. Urıs aqıbetinde 70 millionnan aslam adam qurban boldı, olardıń kópshiligi tınısh xalıq edi.

Ekinshi jáhán urısınıń baslanıwı 1939-jil 1-sentyabrde fashistler Germaniyası Polshaǵa bastırıp kirgen waqıttan baslanadı. Bunnan keyin 3-sentyabr kúni Ullı Britaniya hám Franciya tárepinen Germaniyaǵa urıs járiyalandı. 17-sentyabrde SSSR armiyası shıǵıstan Polshaǵa bastırıp kirdi hám oktyabrde 1939-jil avgustta qol qoyılǵan Molotov-Ribbentrop paktine muwapıq mámleket Germaniya hám SSSR ortasında bólinip alındı. Bunnan keyin Germaniya Daniya hám Norvegiyanı (1940-jil aprel-iyun), Franciya hám Benilyuks mámleketlerin (1940-jil may-iyun), Yugoslaviyanı (1941-jıl aprel) tezlik penen basıp aldı. 1940-jıl iyun ayınan baslap urista fashistlik Italiya qatnasıp, Franciyada Germaniyaǵa járdem berdi hám 1940-jil 28-oktyabrde Greciyaǵa ámelge asırılmaǵan urıstı járiyaladı. 1941-jil aprelde Italiya hám Germaniya birgelikte Greciya qorǵanıwın jeńip, mámleketti basıp alıwǵa eristi. Ayırım mámleketler óz erki menen Germaniya hám Italiyanıń awqamlaslarına aylandı: Vengriya, Rumıniya hám Bolgariya, sonday-aq, belgili dárejede Finlyandiya usınday mámleketler edi. 1941-jıl iyun ayına kelip, Germaniya hám Italiyanıń birden-bir qatań dushpanı tek Ulli Britaniya bolip qaldı, onı hálsiretiwge bolǵan háreket nátiyje bermedi.